Skip to main content

Full text of "Annales academici"

See other formats 


Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http://books.qooqle.com/| 



/ r^ y 




m 



Harvard College 
Library 



mm 



@> 



FROM THE BEQUEST OF 

SUSAN GREENE DEXTER 

^inmni^iiniiniimpi^ 



w 



l/ 



w 



AOALES 



ACADEMIOL 



// 



CIOIOCCCLXVI-CIOIOCCCLXVII. 



LUGDUNI-BATAVOBUM, 



SX TTPOGBAPHEO 

I G. DRABBE. 



PBOSTAT APCI) 

E. L BRILL 



i87<. 



A 

L S 







HARVARD 

UNIVERSITY 

LIBRARY 




3^ 



Quae hoc AnncUium volumine continentur, haec 9unt: 



AGADEHU LUGDUIfO-BATAYA. 

Nomina ProfeBmmm^ eaei 8. 

Oratio Rect. Magn 5. 

Aeta et gesta in Senatu 43« 

ludieia Ordinum 46. 

Inwijdingsrede van den Hoogleeraar A. Hegntim 51. 

Inwijdingarede van den Hoogleeraar T. Zaaijer 79. 

Inmjdingerede van den Hoogleeraar J. A. Boogaard • • . 99. 

Inwijdingarede van den Hoogleeraar M. J. de Ooefe 121. 

Seriea Leciionum • 145. 

NvmeruB Studioiorum 154* 

Doctores creati 155. 

AGADEMIA RHENO-TRAIEGTINA. 

Nomina Pro/esBonm^ eaet 163« 

Oratio Reet, Magn. • • • • • 165« 

Programma certaminis UterarU • 186. 

Aeta in Senatu • 189^ 

Oratio inauguralie Profes8oria A. L, S. Quaeercw 191. 

Seriea Leationum 215« 

Numerus Studioaorum • • • . . 222. 

Doetoree creati 223. 



AGADEMIA 6R0NINGANA. 

P«g. 
Ncmina Profesaorum 231« 

OrQixo R&et. Magn, • 233. 

Inwijdingsrede van den Hoogleeraar M. Salverda 275. 

Invjtjdingerede van den Boogleeraar W. Modderman 315. 

Ordo Leetiomm 341« 

Numerue Siudioaorum • • 347. 

Doctorea ereati 348. 

ATHENAEUM ANSTELODAMENSS. 

Nomina Prqfeesorum 353. 

Aeta et geeta in ConvenHhmj eaeL •••• 355. 

Series Leedonum .•••.•••• 356^ 

Numerua Siudiosorum • • ^ .••«••«••« • 3Af • 

ATHENAEUH DAYENTRIENSE. 

Nomina Profewmm^ eaet. • • • # • « 365. 

Ordo Leetionum ••••••. M6. 



ACADEMIA 



LUGDUNO-BATA¥A. 



■f 



NOiMINA PROFESSORUM ET LECTORUM. 

QUI 

INDB A D. IX FEBR. A. CIOIOCCCLXVI AD D. Vin FEBR. A. CIOIOCCCLIVn 

IN AGADEMA LUG DUN 0-BATAVA 

DOOENDI HUNUS OBIERUNT. 



RECTOR MA6NIFIGDS 

lOHANNES lACOBUS PRINS. 

SENATDS AGADEMICI AGTDARIDS 

lOHANNES CHRISTIANUS GOTTLOB EVERS, 



IN FACULTATE THEOLOGICA. 

L L PRINS. 

W. A. VAN HEN6EL, rude doDatos. 

I. H. SCHOLTEN. 

A. KUENEN. 

L. G. E. RAUWENHOFF. 

IN PACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM 

ET PHYSICARUM. 

L VAN DER HOEVEN. 

A. H. VAN DER BOON MESCH. 

G. L VERDAM, fato functus d. 29 Oct. 

F. KAISER, 

P. L. RYKE. 

W. F. R. SURINGAR. 

D. BIEREN8 DE HAAN, Prof. extraord. 

IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE 
ET LITERARUM HUMANIORUM. 

L M. SCHRANT , rude donatus , fato functus d. 5 April. 

A. RUTGERS. 

1* 



NOMINA PROFESSORUM ET LECTORnM. 

L a fiTUF?KBN, 
C, G. COBET. 

B. P. A. DOZY. 
M. DB VRIE8. 
R. FRUIN. 

W. 0. PJbUYGBRfl. 
H. KERN. 

M. I. DE QOEJB, Prof. extr. ^qaid. OOct.munusauspicatosest. 

IN FACULTATE MEDICA. 

C. PRUYS VAN DBR HOEVGN, rude donatus. 

G. C. B. SURINQAR. 
T. G. KRIEGER. 
A. E. SIMON THOMAS. 
I. C. G. EVERS. 

A. HBYNSIUS , qui die 7 Martis munus auBpiciituB ^. 

I. A. BOOGAARD, Frof. extr., qui d. 21 Martis munusauspi- 
catus est. 

T. ZAAUBR, Pjrof. extr. , qui d. 10 Martis munus auspicatus est. 

IN FACULTATB lURIDICA. 

H. COCK, rude donatus, fato functus d. 20 Oct. 

L DE WAL. 

S. VISSERING. 

R. T. H. P. L. A. VAN BONBVAL FAURB. 

I. E. GOUDSMIT. 

1. T. BUIJS. 



. ■ « I 



L I. P. HOFPMANN , tituio Prof. omatus. 

P. O. VAN DER CHIJS, titulo Prof. extraord. omatus. 

P. DE JONO , titulo Prof. ornatus , Lectcn: Litt. Pers. et Turc. 
et Interpres Legati Wameriani. 



C. A. X. G. F. SICHERER, Lector Litt. Germ. 
F.VANCALKER, in Museo physico Adiutor, cui successit 

L.AR0NSTE1N, u if if if . 

C. C. L TEERLINK, in Museo diymico Adiutor. 

I^. M. KAM, Observ. astron. 

A. v.\N HENNEKELER, Observ. astrpn. lalter. 



ORATIO 



OB 



SCHOLA ET ECCLESIA, 

« 

IN RE CHRISTIANA ARCTE CONIUNCTIS NEC UNttUAM 

D1SIUN6END1S, 

QUAM HABDIT 

lOHANNES lACOBUS PRINS, 

THEOL. DOCT. ET PROP. OBD., 

DIB Vm FEBRUABn CIOIOCOCLXVII, 

IN AGADEMIA L UGDUNO-BAT AVA 

QUUM MAGISTRATUH ACADEMICUM DBPONERET. 



ACCEDIT ENARIIATIO EORUM, QUAE ACADEMIAE LUQDUNO-BATAVAB 
ANNO CI0I0CCCLXVI--CI0I0CCCLXV1I TRISTIAETLAETAACCIDERUNT. 



AUDITOKES HUMANTSSTMI, EXOPTATISSIMI 1 



Rediit» favente Deo, dies festus, quo Academiae hostrae natales iaeti 
concelebramus. Anno autem superiori decessorem meum aestumatissimum , 
qu4im fasces poneret^ egregie dixisse de decreto Regio, quo huius saeculi 
anno decinio quinto in integrum restituta est Academia omnisque instaurata 
Academica institutio^ quis est inter Vos^ qui non memineritP Laudavit 
ore facundo illii)s decreti liberalitatem institutionisque Academicae liberta- 
tem, nullis fere finibus circumscriptam , nuUo non praeconio extollendam. 
Sic nobis.in mentem revocavit ipsa, quae legisl^tor secutus est in rebus 
Academicis ordinandis, principia, atque neminem facile optare pronuntiavit » 
ut nova lex^ mox condenda, aliis quam hisce nitatur principiis. Adsentie- 
bantur omnes, ni fallor, rei periti; nec sane erat, quod ego dissentirem 
aut in elegantissima illa oratione quidquam desiderarem. Vel sic tamen 
unum hodie dictis addere liceat, idque» me iudice, gravissimum, quod^si 
tacerem, nae ego ofiicio meo deessem. Nimirum post laudatam libertatem 
hoc maximopere sperandum esse autumo» fore ut unicuique disciplinae, in 
cyclum Academicum olim receptae, locus suus constet honosque permaneat. 
Ea enim est omnium illarum artium liberalium, quae ad humanitatem per- 
tinent, mutua necessitudo atque ita omnes quasi cognatione quadam con- 
tinentur, ut cunctae sibi invicem egregie prosint unaque avulsa ceterae 
tabescant. QuidP quod ipsa fert Universitatum, quae dicuntur» ratio et 
indoles, ut cognitionis humanae, utut amplissimae, nuUa pars prorsus ne- 
gligatur. De Theologia igitur quomodocunque statuat lex ferenda, eam 
ab Academia rite ordin^ta abesse non posse unusquisque facile intelligit. 
Quod ne a me dictum putetis invita ecclesia! Haec enim sua si bona 
norit, aut ego fallor egregie^ aut nihil ihabet» quod magis exoptet, quam 



8 I. I. P R l N S 

ut in ipsa hac Academiae luce in posterum quoque futuri instituantur ac 
formentur sacrorum antistites. Nec tamen esse etiamnum, qui aliter sta- 
tuant, equidem ignoro. Dimittendam esse Theologiam clamitant et ex 
auditoriis nostris quantocius pellendam sibique solam relinquendam , imo 
in seminaria relegandam ecclesiaeque auctoritati subiiciendam ; sic demum 
rempublicam inter et ecclesiam rite dibtingui, alteram ab altera tandem 
separari ipsiusque ecclesiae saluti bene consuli. Quorum ego vocibus per- 
motus, iam hoc mihi agendum esse arbitror, ut, ceteris, quae ad gravis- 
simam hanc quaestionem pertineant, missis, coram Vobis id unum paucis 
del!rionstreD!i , in re chri^iuna scholam et eccfesiam arcte esse eoniutictas 
n^c Mquam dtsitifn^e^tddS, 

Hoc arfteiln Wgunitettfm tractaturo, V6s mibi, Auditdres humanisiimi! 
ftttHbud linguidque fav&t6! 



1 1 > . .1 I i 



Td tfiinto Eroditorum <^nses9u vix est, quod diserte stioneam, me iam 
Dofl ag^f^ de quaestione, hlsce di^bu^ diu multumque agitata, oporteatiie 
itlferioris ordinis scholaiii, ifa qua pueri a ludiina^istris itistituuntur, cum 
teclesia quodammodo cohaei^ere aut ex ea pendere. Scholam equidem in- 
telligo superiorem, Aca<)emicam Vulgo dictam, ac praesertim studili iila 
inihi Volo theologica^ quibu^s omnis de Deo refousque divinis doctrina, 
}tftissimo setisu sumta, rite ^xcolitur eodem fere modo, quo iuriispitrdeDtia 
at fiiedicina ^t rieliqulsl^ omues h$c traduntur disciplinae aftiores. Hanc 
8U%^tti institutionetn At^ademicam cum ecclesia ai^cte esse coniadctam, id 
igitur mihi dei^onstratldum sumsi. Statim verb audi^ mihi videbr, qui 
obiiciant, hftec ^itb totb coelo diflferi^e, nequb ullam fesse posse intei' ea 
sfrctibtem neeessitudinem. Ruunt -^ ita illi ^ in cohtraria omnia: libera 
est schbla, eccledia tero suis altigata formulis, sem^l constitutis; quaerit 
StiHoIa vetitatem, d^ ea veto reperta et extra omnem dubitationis jelleam 
pb&itsL gloriafur ecctesia; terr^stria sbhola petit ac reipublicaie cottimoda 
dimt, ftcctesfia 'verb bMt sfectatur coeiestia et, spretis rebus mundanis, seA 
vitlEim praepaitlt pbst mortem futu)ram. Audio, nec perturbor. Tatta e&iln 
iA 'At eddi&M «ua , Romano-catfaolica scilic^t , Bt^lgieie ticini pahim ae jpubKbe 



O R A T 1 0. 9 

praedicare solent, me certe non habent valde refragantem ; sed ecclesiae 

Reformatae, quae inter nostrates Protestantium « qui dicuntur, sequitur 

principia, longe alia ratio est. Vel sic tamen et hic bene distinguendum 

esse, ut bene doceamur, lubens ego profiteor. Multum revera interest 

scholam inter et ecciesiam, et prosunt utrique, qui diligenter cavent^ ne 

coalescant in unum. Habet utraque quod sibi privum est, et diversis 

reguntur principiis, et aliud illa^ aliud haec persequitur. Rectissime mo- 

nent, quaerere scholam id unice quod verum est, illudque a falso verique 

specie sedulo distinguere sibique vindicare. Observando, perscrutando , 

meditando in omnium inquirit rerum naturam internamque rationem, ut 

inteiligatur, unde et quid sint> quibus e causis ortae> quomodo inter se 

oonnexae, quorsum tendant. Hominem schola excolit, quatenus intelli- 

gentia et ratione praeditus est, eumque per varias cognitionis humanae 

partes eo tandem perducere conatur, ut supra vulgum sapiat et intelligen- 

tior sensim doctiorque fiat et ad angustos uniuscuiusque scientiae cancellos 

promovendos indies aptior. Quod de disciplina theologica haud minus valet 

quam de quavis alia. Est enim Theologia revera disciplina, proprie sic 

dicta» quae suis ipsa viribus nititur^ suis e principiis pendet» suas in par- 

tes dividitur atque ad certam definitamque normam ab omnibus excolitur 

germanis theologis. Inquirit haec in religionem, et in religionem quidem, 

quam profitemur, christianam, quippe verissimam, eamque e fontibus eruere 

studet et probe intelligere^ accurate describere suoque pretio aestumare, 

porro vim eius salutarem explorare eamque quantumpote conformare ad 

uniuscuiusque aetatis, gentis generisque usum. Tam historica est Theologia 

quam exegetica^ tam practica quam dogmatica> multasque sibi in auxilium 

vocat cognatas disciplinas, inprimis historicas, literarias, philosophas. Longe 

vero aUa- sectatur ecclesia, institutum illud his in terris divinum, ab ipso 

Christo non conditum, fateor^ sed ex eius opere sponte ortum eiusque spiritu 

vere divino animatum > quo vita in hominibus religiosa et moralis > ad Ipsius 

sanctissimum exemplum summamque Dei voluntatem^ excolitur, a peccati 

sordibus purgatur, ad omne bonum ac coeleste componitur et consum- 

matur. Varia ei praesto sunt^ quibus utitur> subsidia et adminicula, ut 

veram religionem alat ac tueatur eiusque vim efficacem promoveat, et omne 

genus humanum, sibi commissum» per Dei communionem ad summam 

2 



10 I. I. F » I N S 

evekat ht p«rfeetionem morakm et Tero etiam. beaAitadinem. Verbo dicamn 
veritatem quaent om&is sehola, et summaiB qQidem veritadcm rtkioo-rey^ 
giosam tbeologica*; ecclesia vero, pro instituti ratioDe, id agit potissimum» 
ut optimae religionis vi vitam bomiDum reddat vere vitalem et salutem ii» 
impertiat, etiam post mortem duraturam. Proinde non nisi iuieUigeutiori-' 
bus Theologia destinata est, ut quaevis alia disciplina Academica; ecclesia 
vero omnibus patet, quibuscunque tandem hominibus, doctia indoctia, 
seuibus iunioribus, divitibus egenis^ laetis afflctis, omnibus, quippe reU. 
gionis capacibus eaque non sine gravi damno carentibus. Hinc autem ne- 
cessario sequitur, baud magis alteram aherius esse posse ancillam et pedi&* 
eequam^ quam dominam alque reginam. Quod tamen ut neminem lateat, 
paulo^ enucleatius exponendum videtur. Magna enim in his opiniooum^ 
praeiudicatarum vie est et pertinacia. 

Et schola quidem vere ecclesiastica , id est cui ecctesia tanquam falli 
nescia imperat teamitemfque, quem sequatur, praescribit, haec i^ur oogi» 
tando fif)gi poiest^ in Iiicem vero predire et firuetus ferre^ me iudice, doii 
potest. Omnis necessario perit veri nomiuis indagatio ac perscrutatio rerum 
dlivinarum, simul atque lege antea constitutum est, quis et qualis esae 
debeat illius indagationis exitus. Ad aormam regulae fidei exculta Theo^ 
bgia aut nulla est> aut> si uHa, nuUius tamen pretii. Testoo theokogoB 
Gommuni nomine scholasticos dictos, qui medio aevo florueruot per trta 
quatuorve saecula. Hi enim Iabor# incredibili desudarunt in doctrioa eccle- 
tiastica phi^ophiae Aristotelicae ope^ i. e. argumentis dialeciicis » ppiwi 
ductis, intelligenda, tuenda^ coraprobanda. Nemo sane infitias ibit^ aedo^ 
&ia eos exstraxisse magnifica, ab aequalibus summis laudibus ceiebrata, 
qtiae et noe, spectatum admissi, admipamttr. Sed in subtilite^ibtts., quas 
neclerent^ «ugisque^ quas proferrent, magnos illos viros operam et oleiiiD 
perdidisse, una omniiim vox est. Nihil quidquam effeceruDt, aut, si qoam 
vim habuerifit, quod non negaverim^ in rudi hominum ingenio eamofendb, 
vetieor tamen, ne disputationibus de nominalismo, qui dicitur, et reaiiBQBO 
omBem religionis sensum in eorum animis suffoeassent, nisi mystiiea alicvnam 
ratio^, animo ad< bonorum fissem, Deum ChnstiMnque^ ^tollendo, laborainti 
suocnrrisset ecclesiae^ quam deindie sanarunt Reformatores* Similiter poat 



R \ T I 0. 11 

fiacra saecnlo decimo sexto instaurata si quaeris, qid tandem {actam sit, 

ut rem christianam , quam magni Cacerent, taln parum saepe ptomoveriiit 

viri ceteroquin doctissimi^ sagacissimi> laboris patientis^mi, suis nunquam 

«defraudandt laudibus, qui Theologiae operam navarent eamque in Academiis 

nostris docerent, respODdeo, in eoclesiae auctoritate^ cui subessent^ et cle- 

riconim ana^emate^ quod reformidarent , praecipuam causam esse quae- 

rendam. Quid piura, AuditoresP Fieri prorsus nequit, ut fructus ferat 

Theol(^a, nisi libere excuUa. Tum demum^ quum sui iuris facta est, 

quod ad finem vergente saeculo decimo octavo factum esse novimus, alas 

suas laeta expandere coepit et altiora petere facemque accensam ecciesiae 

christianae praeferre, imo in intimos veritatis divinae recessus ita peuetrare, 

ut nova lux exoriretur tandem densaeque dispergerentur multorum saeculo- 

rum tenebrae. Talis nostra disciplina est, ut sine hac^ qu4 hodie fruimur, 

iibertate vivere ac florere nequeat, nedum fructus ferre^ quibus prosit 

ecclesiae. Aut libera sit^ aut ne sit: ita rectissime ante duos fere annoa 

in oratione rectorali coilega meus quondam Roterodamensis » nunc Traiectinus. 

Eundem, quod laetor^ mihi-habebo consentientem » ubi dixero, haud 

magis quam scholae ecclesiasticae locum esse posse ecclesiae, ut ita di- 

cam , Bcholasticae « i. e. ecclesiae , cui schola imperat , adeo ut tota quanta 

e Theologia pend^t et , Proteo mutabilior , se continuo conformet ad om* 

nes> quas subeat mutationes Theologia, libere exculta, qualescunque tan- 

dem. Natura sua firmum quid ac stabile est ecclesia. Talem vero> quam 

dixi, vobis fingite ecclesiam^ theologorum altercationibus ac rixis misere 

dilaceratam, venti veluti flatibus nunc huc iactatam nunc illuc^ iabefacta- 

tam , propediem fere dirutam , aut lenta tabe tandem absumtam 1 Cogitate , 

quaeso, templa publica in auditoria Academica transformata , orationes 

sacras in doctas et subtiles disputationes depravatas, pios Dei cuitores ia 

duros eft iniquos iudices permutatos, confessionem ^ quam omnes teneanti 

christianam in sjstematis theologici formam redactam, miseros ecclesiae 

socios ita educatos et instructos^ ut docti sint aut saltem esse videantur 

tbeolc^, iiludque: //Odi profanum vulgus et arceo/' in omnium orel 

Num eiusmodi turpe quid ac deforme veri nominis ecclesiam dixeris, et 

ecclesiam quidem christianam? Non putaverim equidem. Nec tamen esse 

nego in Frotestantium ^ qui dicunturi ooetibus nonnihil, quod eo tendat 

2» 



12 I. I. P R I N S 

ac ferre possit. Tempora, eheu! recordamar , ab isto reram statu param 
aliena» qaam dogmatismas acerrimas priDcipatam teneret in ecclesia. Sed 
idem aflSrmo^ tempora illa faisse rei christianae promovendae iniqua» lan- 
gaisse illo aevo et sammopere aegrotasse ecclesiam^ quin ipsam religionem 
coelestem pene omnem foras aufugisse et in ecclesiolis exulasse, ubi coram 
Deo fautore matris carissimae ruinam lugeret ac deploraret. Faxit D. 0. M. , 
ut eiusmodi nunquam redeat regimen mere dogmaticum seque a Theolo- 
giae commutationibus ac subversionibus ^ quantum fleri possit, immunem 
praestet Reformata ecclesia! 



Sunt ergo — ita forsitan quis dicta colligat — te iudice^ ne scilicet 
schola fiat ecclesiastica aut scholastica ecclesia, a se invicem prorsus sepa- 
randae ecclesia et schola. Longissime absit , Auditores ! ut tale quid mente 
volvam aut moliri videar. Imo vero easdem in re christiana^ arcte esse 
coniunctas et coniungendas , coram Vobis me affirmare meministis. Hoc 
autem probaturo, ante omnia Scylla mihi commonstranda erat et opposita 
Charybdis. Utrlique iam prudenter evitatd , videndum nobis est , an etiam 
sine schola stare possit ac florere ecclesia aut sine ecclesia schola vere 
theologica. Quod utrumque ita, opinor, negandum est^ ut clara in luce 
ponatur contrarium. Sic demum, aliorum naufragio meliora admoniti^ per 
medios scopulos mox procurremus in aequor aut^ si mavis, tutum subibi- 
mus veritatis portum. 

Sine scbola ecclesiam christianam stare non posse, nedum florere, id 
igitur in confesso est. Vitam ecclesia fovet, ut vidimus^ ethico-religiosam 
eamque e Christo ortam et spiritu eius repletam ; sed haec vita talis est , 
ut veritatis divinae luce indigeat et virtute sustentetur. Naturae suae vi 
insita omnem respuit errorem atque id agit^ ut de Deo rebusque divinis 
vere sentiat. Fides quaerit intellectum. Non potest non homo religiosus^ 
siquidem, ut quivis alius, intelligentia et ratione pollet, sensus suos ac 
studia intimamque^ qua gaudet, animi persuasionem verbis prodere, de- 
scribere, comprobare. Ipsam^ quam magni facit, religionem christianam 



R A T I O. 18 

Christumque Servatorem, e quo haec originem duzit, qualis est» probe 
intelligere studet aliisque commendare. lam quod de unoquoque homine 
valet vere religioso, id summo iure ad ecclesiam christianam transfertur, 
quippe quae talibus constat hominibus. Ab ecclesiae primordiis inde hoc 
inteliigendi studium omnibus luit commune. Non coeco quodam impetu 
ferebantur iudaei atque gentiles ad religionem christianam amplectendam , 
sed animo deliberato et re bene cognita. Nec substiterunt in ea ampiec- 
tenda et profitenda, sed aetate iam apostolica ac deinceps yv&aiv quam- 
dam sibi compararunt intelligentiores , mancam, fateor, et imperfectam, 
sed e fide ortam et huic confirmandae et purgandae non prorsus ineptam. 
Quod quis est, qui mirabitur? Per brevissimum enim tempus, quod his 
in terris transegit, lesus ipse veram religionem non tantum docuit et ver- 
bis factisque explicuit vitamque vere divinam cum hominibus communicavit ^ 
sed ita agendo veritatem quoque coelestem patefecit seque ipse , apud loan- 
nem^ t^ dhi&Biav dixit non minus atque n^v ^aniv. Deum nobis tan- 
quam adspectebilem reddidit et de £ius erga homines amore ita nos certio- 
res fecit^ ut nihil non a Patre coelesti sperare liceat. QuidP quod, quum 
in eo esset^ ut hinc migraret, ad Patrem reversurus, discipulis suis spi- 
ritum promisit divinum , optimum sui vicarium , quo ad omnem veritatem 
ethico-religiosam bene intelligendam magis magisque ducerentur. Hoc autem 
ducti spiritu, ite prodierunt apostoli, ut de religionis christianae> quam 
praedicarent , veritate aliis persuaderent hominibus et sedulum S. Scriptu- 
rae, de Christo testantis, usum omnibus commendarent. Inter eos nemo 
Paulum superavit, per Gamalielis institutionem ad meliora studia bene 
praeparatum. Hic autem qualis esset quant^que polleret non pietete tan- 
tnm animique constentia, sed sollertia etiam^ explorandi sagaeitate ac vir- 
iute dialectica^ scripta abunde testentur. Intelligi volebat ab auditoribus 
eorumque assensu comprobari. '£2g q>Qoyi/jtoiQ XiyG), ita ille^ xifivara 
VfUi^g 6 q)fifi&. Ildvra SoKifid^STe , rb xaXov xaTe^^eref et sic plura. 
Sxstitit, fateor, iam illa aetate, et multo magis haud diu* post, falsa 
quaedam sive tfniv8a>w/iog fv&o^g et xwotpenvia, arcanorum cupida, 
nugarum ferax , vanis speculationibus dedita > futilis ac ventosa , quam iure 
Buo impugnabat ille. At vel sic temen non destitit a pia ac verecunda 
rerum divinarum perscrutetione. A Deo enim sibi datum esse gaudebat 



14 L I. P A I K S 

flpiritum non mandanum , sed ^ere divinum , quo peinoBCttmoa , ait , qfiia^ 
In nos oontulit beneficia gmtinta. Mentis ocuk» eodeKi hoc oollustnut 
^oluit fiBpientiae et veritatiB spiritu, ut suam aliorumque rerum divinaram 
inteHigentiam promoveret et divini amoris, in Ohnato conspicui, amplitu* 
dinem sibi explorsrtam baberet Ita jid eitremum iiaqiie spiritum summas 
Apostolus , omnium in ecclesia chrisHana Theobgiae doctorum antesignanus^ 
A cuius mente non aUenum fuisse institutum illud philoBophum , quod> 
Huctore Pantaefio^ saecub secundo in coetu Alezandripo exstitit, fecile 
iam intelligitis. Scholam dico catecheticam , in qua , saeculo tertio , omnibus 
applaudentibus y docuit Origenes, Adamantius dictus, liberalis vir ingenii) 
admirabilis industriae, doctrinae vere atupendae et talis omnino, ut maxi-^ 
mam in ecclesiam Orientalem vim exercuerit. Praecesseraat alii, inter 
quoB Clemens, eecuti sunt plures, ipsius vestigiis insistentes, nemo supe* 
lavit. Quum vero allegoricae librorum sacrorum interpretationi nimis illi 
indulgerent, exorta est in Sjrriaj saeculo quarto, schola Antiochena, qusps 
grammatico-historioam interpretandi rationem strenue propugnaret. Lau* 
dantur ex eius doctoribus et alumnis uterqoe Theodorus^ inprimis Mopsues^ 
tenus , lohannes Chrysostomus , Theodoretus. Nescio tamen , an non no*^ 
minis eui eelebritate palmam iis praeripuerit in Occidente AugustinuS) vir 
doctissimus, dialecticus haud minus quam practicus, in cunctis Theologiae 
paitibus versatissimus , cuius tanta fuit in ecclesia auctoritas^ ut haec peor 
muUa deinceps saecula eo magistro gloriaretur et in eius placita ac verba 
iwaret. Magnam igitur antiquitus fuisse Theologiae, libere excultae, vim 
et usum in ecclesia, non est, quod pluribus demonstrem. Ea vero postea 
neglecta, languescentem videmus suaque vi nativa privatam ecclesiami 
quae , quo ^)ienior stosim a Theologiae stodiis , eo magis superstitiosa facta 
est, imperiosa, mundaua. Ingravescebat iam, eheul animorum ille torpor 
et inertia, quam sapieiM;i caosilio. at frustra, fugare conatus est Carolus 
Magnus. lacebant scbolae et , refrigerato omni iiteraram amcm » avolaroiit 
Musae, novaqae tandem barbaries cunctas invasit gentes Europaeas. Nihil 
erat, medio aevo, ecclesia» Papa duce^ nisi institutum quoddam paedago^ 
gieum , quo tanquam lege suprema eorum ooerceretur protervitas et usquo 
ad aetatem iuvenilem , Deo moderante , sensim praepararentor intelligen* 
tiores. £t prodiit tandem , Luthero et Melanthone , Zwinglio et Caivino 



a R JL T I O. 15 

aucftoribad> nielior illa Mtast, diu exapeetata, neie pradirt tamen lam poaC 
Heataorata saecala decimo qxunto humwitaAia atufllia et redintcgraiaum ktc^ 
nyruia awocem. E Uteris autem reiiatis et recuperata litbertate in losam 
psodiJbt ecclosia nostra Roformata eamque oomitatav disdpliDai rstmi theola<' 
gjtf^ Belwata tum erant auctoritatis ecclesiasticae >. qua constringebantur, 
vincuU et Ubere sentire coeperat quicunquo optimM iieligJoniB duceretiMr 
amoce et studja. Moi» libertatis sub auspiciia, aduslae Gondehantw^ qfvi^ 
biiscuni(|ue: artibua Uberalihus ae disciplinis colendis) aptiasimae, inprimis 
vero Theologiae. Ipsa haee Academia Lugdnno-Batava, omniain ioi palria 
nostra antiquissima , auspice Guilielmo Arausiaco, non alio creata est 
con^o, 

— indaeti discanlirameQt memiiiisse periti! ~ 
(|uam ut studii theoiogiei prima et summa habaretiir' ratio. Ninsinim noliiit 
vij; ilie prudentisaimus , religioaiB p«tfioris amantissmdia , eceksiaa Refop« 
nMtaei deesse sacrorum antistites^ ad miuiua graiKissimiiiB» ger^vdum bene 
praeparatosj vero animi iageniique GttUu commefidabilos. Ceteras iara taeeo 
postea conditaa a nostratibus Academias et. scholast. Eadem* otunium origo 
et ratio , idem consilium , non imprQbaate , imo applmidente tota eeolesia* 
Tam altas in hominttm animisi raidices egit haee) peEsusio , longa nsu? con- 
firmata«, Aciademica institutione formandQS} esse doctODSs ecelesiae^ ut nuUa 
dsinceps isoya» e^istitesit, quae schsjiam noo desidemnoi desiderabimque siln 
^uantocJiUS erig^ret Habent Ajminia«i, poafeeai eaorli^ seminanxim siium 
AmstBlDdamensei habent, antiquo enrore abiecto ,. Teleiohaptistae!; habent, 
quod laudttmus^ hodierni etiam separatistae seholaiai, ne scilicet muneri 
suo prarsus iaapares depi)ehendantur doctrinae anritas adBnmiallri. De Luthe^ 
lams autem npn est» (^uod dicam,. quippe quocam faturii aatitite», ue ioh 
statutionei caceoent Aoadefiaica ^ viel m Oermantarm migmrs solevent iamque 
l^tantur schola Etegia, cum nostra Academia quodammodo eoniuiictai. Vi« 
detia, Attditoresl quam. longe. ahsit^ ut a ceterarum. diseiplinamm commu^ 
aipoe et cultu sepai:ari coimot theologi vere libefatea aut sepaTari 009 
cupiat ecclesia ehrlAtiana, m^ fmtes} qmdem soissa, at veoi tam«» boniqua 
atndioaisaima* In eot hodie» omtifiB} eoBseAbiuntt oel peritl ei a partittm stodio 
alienis noa bene agi com eeolesia., iBsi. in. tno Aitademiasi luoe sub pcofeiM 
placita et,, q^. ab atiis pQlQrontor^ in usum sedub confvertei» peasiib 



16 I. I. P R I N S 

Theologia^ libere exculta. Sic demum^ ex iUorom iudido^ optimae reli* 
gioni christianae , non antiquandae nec seponendae, ut alii volunt, sed 
explicandae, promovendae, consummandae « honos nomenque suum virtus- 
que manebunt. RemotA vero ab Academiis nostris TheologiA, verendum 
est, ne ipsa religio sanctissima, omnium virtutum laudabilium mater et 
altrix , contemtui habeatur , ecclesiae , illius religionis fautrici integerrimae , 
damnum inferatur irreparabile et patriae carissimae magis quam dici possit 
noceatur. Videant consules, ex hominum superstitione aut inscitia aut 
moribufi dissolutis ne quid detrimenti capiat respublical 

Sed audiatur et altera pars! Est enim scholam inter et ecclesiam mutua 
quaedam coniunctio, minime negligenda. Vidimus autem, sine schola stare 
non posse ecclesiam. lam vero et sine ecclesia consistere non posse scho- 
lam vere theologicam fidenter equidem affirmo. Quod tamen probe inte^ 
ligatis velim. Nam si unaquaeque veri nominis disciplina sibi ooDstat cau- 
samque, cur excolitur, in se ipsa habere existimatur, veri quippe studiosa» 
non est, quod de Theologia aliter statuamus. Haec enim veritatis est 
studiosissima , et veritatis quidem ethico-reiigiosae, id est summae. Vel 
sic tamen //non scholae^ sed vitae'' discendum esse recte monent. Quem- 
admodum in Academia ius ooiitur, ut suos civitas habeat iureconsultos, 
et medicina, ut aegroti sanentur, ita et summa ope niti decet theologos 
Academicos^ ut e schola prodeant ecclesiae doctores beoe praeparati, non 
eruditi tantum , sed et exculti Christique spiritu penitus imbuti. Sal insul- 
Bum abiicitur. £t habet nostra disciplina, quod ecclesiae christianae, e 
qua orta est, lubens inserviat eiusque commoda curet. Postulat pietas^ ut 
ne matre indignam se praestet filia adulta suamque erga matrem obser- 
vantiam factis probare detrectet. Sed fieri^ me judice, vix aut ne vix 
quidem aliter potest» quin theologus vere christianus, Protestantismi , qui 
dicitur, principiis addictus^ religionem, cui omnem ipse debet animi fidu«> 
ciam Deo Christoque habitam, non modo intelligere studeat^ sed simul et 
pro viribus promoveat et omnibus commendet hominibus. Hoc autem 
quid aliud est> obsecro, quam prodesse ecclesiaeP Ut igitur quisque opti- 
mus est et reiigionis amantissimus et ad omnia bona ac divina maxime 
compositus, ita &nt ad Theologiam excolendam et docendam aptissimus. 



R A T 1 O. 17 

Fiocul, procol este, profanil Utinam tales nunquam Theplogiae desint 
doctores , quibus religio et res christiana quammaxime curae cordique sunt ! 
Sic nulius erit libertatis, qua iure gaudent, abusus nuUusque adeo metus, 
ne ex abusu qualicunque reiigioui sanctissimae et ecclesiae christianae 
grave quoddam immineat periculum. Sed quid ego de metu loquor et de 
periculis? Religio/ quod iaetamur^ indole sua prorsus divina est et inde- 
lebiiis^ nulla vi unquam exstirpanda^ suae ipsa divinitatis in animis homi- 
num optima testis atque vindex. Et tanta est, historia teste, veritatis 
divinae efficacia, ut^ libere explorata, luce splendeat continuo maiore et 
fructus ferat indies laetiores. Vel sic tamen non nego, Auditores! fieri 
omuino posse^ ut scholam inter et ecclesiam gravis quaedam exoriatur dis- 
sensio et in scbola talia doceantur, nova prorsus et inaudita , quae ecclesia , 
sui conscia, non nisi aegre admittat aut iure suo admittere recuset. Hu- 
manum est errare: quid mirum, si et Theologia, quippe ab hominibus 
culta, nonnumquam erret et in devia se abduci patiaturP Sed videat ec- 
clesia, ne theologorum altercationibus intempestive se immisceat aut, ex- 
terna quadam specie decepta^ longe alia improbet et damnet, quam quae 
in ipsam incurrant, quam profitetur^ religionem christianam! Legitur, 
eheu! saepissime actu praepostero ea impugnasse et reiecisse, quae ipsa 
postea non tulit tantum^ sed probavit et summi fecit^ quippe rei christia- 
nae acoommodatissima. Eiecit quondam ArminianoSi et in Germania for- 
titer restitit Pietistis, qui dicuntur, et summum impugnavit Grotium^ 
Gocceium, Roellium^ alios, quorum tamen haud ita diu post probavit pla- 
cita et suum convertit in usum. £ multis unum nominasse sufficiat Bal- 
thazarum Bekkerum^ pastorem Amstelodamensem , strenuum superstitionis 
anilis debellatorem , at Dei Ghristique hostem ab aequalibus habitum et e 
munere suo dimotum , cui tamen serior aetas , sedatis iris , calculum adiecit 
laudesque tribuit nunquam perituras. O levitatem hominum , summa saepe 
imis miscentium, ne scilicet sibi tradita et a maioribus accepta infriugi 
videantur dogmatal Non tali auxiUo nec defensoribus istis tempus eget. 
Magna est veritas , et praevalebit. Hanc omnes , Christo duce , sedulo pe- 
tamus oportet, nemo unus totam possidet. Multum hic Deo committen- 
dnm est) summo omnium rerum arbitro veritatisque vindici fideUssimo; 
dandum vero etiam aUquid tempori. Opinionum commenta delet dies, 

8 



t8 I. I. P K t K S 

natume iadiGia confirmat: ita verissime Cicero. Eiasmodi coimiieDta, qac^ 
rum Boii pauoa, fateor» Thoologia |»otulit» tam antiqua <}aam roooDtiiot, 
^a, re denuo explorata, refeilere solet et reiicere. St plua Mmel iUo& 
re&ipuiaao novimua et ad meliorem meatem rodiisse^ qoos breviB oepeBttt 
msaDia. Quotiescui^que veio Theologia, riteeKculta, laatnrae profert iadioia 
eaque iustis argumejU;ia comprobat, dubium esse oequit, quin eeoleaia^ 
diu foraitaD reluctata^ ea taQdem admittat aibique vindicet. Veritati, id 
est Deo , reaistere nec potest aeque ipsa etiam vult. Haec autem ai vcse 
dicantidjr, theologorum esse apparet^ ut in ddaquisitioDibus iuatam eocIeBiae 
iratioDem babeant eique sedulo adaptent , quae proCefant. Requiritur pror^ 
aua, ut Thaoiogia ecdeaiae iura ac privilegia religioae oolat, nihil ei ob«- 
tradat, paoem eiua» quaDtum fieri posait^ promoveat eique pro viribi» 
coDSuIat. Summa ei opua est prudeutia, liberalitate , patieDtia. Fraeaertim 
hac aetate aemo leviter praetermittat aut oblivisoatur ^ theoreticami «eri- 
tatis christiaoae cognitioDem magni qaidem iacieDdam^ nec tamea aum* 
mmn ease» quod sibi quaerit eoelesia; porro dod ex omai errcm, quali* 
euDque taudem ^ graviora semper damna ecclesiae esse metueDdb ;. demiqM 
];Q|pQriri inter pcaeukdicataa vidgi opiniones^, quae » iiibDis>acfiterimp«g^tae, 
QonfirmeDtur ac sfobiliaDtor.^ spoDte vero cedaat veritatia luci, Boagia magifr* 
quie hOmiDibus obortae. Quo magis rel^iosi auDt theologi y id est Chriati 
ftpurititfe peoitus imbuti ,, eo magis' esit Theologia ecolesiae vwe chriafeiaBM 
amica iategerrima. LaudaDdum hic est nudorum Doatrorain instittubiiKD , qmod 
ad hviDe usque diam viget, ad Tbedogiam doceadam eos vooari^. qut pet 
aliquod vtftae temipaa pIitDeave adeo< asiD08> mjUDttris saeri obasmmt offida 
e(i pcExra ipsi. caiarca^ruiit ecdesiaslicam. Huiua legis* eutiptioDem: dari 
omaea aeqaiasimo anima feareat, si q«iis erit Tiia sioHlisy amiciaaiaw Eoe^ 
QOD'! Sic eniia iure exsfiectari potesi, «ecleaiaie eos saluteim ouraoa athil(|tttt 
ttagis ^ocendo quaerere ^ qxiam ut iu eodeaiae uaum erudiantQr ei «sact 
oeautar foturi sactwaiiSD anlistites* Accedit, qu0d theologi. Dobtvi) aratiain« 
bu^ saeois habeadis. .non. taDtum eocleaiae prosuDt. et auditoribiia , aed aibi 
etiam. ipais et disciplinae^ quam proflteDtur^ theolqgieae. Habok haco orea 
ma^oam., ni ftdlQr.y et. maiorem qmdism.^ quam imlgo putant^ utilitaimiBi 
quaau|uam eb < auas ihabot difficultatea et noxas» Quid pkora ? £a vivimils 
1^^«ipora>. Auditoresl quithMa* fieiri possit» ut, a ae iDvioem divulaiaj post 



^ 



O K A f I O. 1« 

dintiiniBm eonumotioDem ecofesia et scliola, utEiqae «nbteitatmr ac mnaere 
perest, arete Taro coniuiictae , laete eflSbrescant et optimae leligioiii certa- 
tim prodesse pergant Sperandum sane est, ut nunqaam disrumpantar 
baec, qailMSM tenentar, Tincala, nec sit sine schola ecclesia chriBtianay 
])ee sine ccclesia, cai prospiciat, scliola vere theologica. 



Gaaaa mea perorata t estat , Auditores ! ut , e legis praescripto , memo- 
liam anm Academiei^ quem, Deo moderante, feUciter transegimas^ pia 
mente vobiscum recolam. 

Ad fata aatem publica qaod attinet; fait annas, qui praeteriit, prae 
multis aliis plus uno nomine calamitosus, imo talis ut neminem nostrum 
eius unquam capere possit oblivio. Vix ego fasces tenebam, ab anteces- 
soce mihi traditos, ecce, serpere perreiit ac longe lateqne glisoere pestis 
ilia, armentis exitiosa^ qoae ad hunc usque diem in patria nostra nondum 
exstincta est. Aoeeastt mox et graviorem luctum attulit morbus dirus^ 
Cbolera Asiatica dictus^ cuins vim letaiem haec civitas olim plus semel 
seneerat , sed iam , eheu I experta est vehementiasimam. Occiderant hic et 
alibi nescio quot cara capita, nobisque omnibus coiuscunque ordinis et 
aetatis bominibas per oomplures menses oontinuos praesentissimum immi- 
nebat vitae periculum. Exarsit interea in Germania bellum intestinum, 
qoo nihil eogitari potest funestius. Producuntur in aciem atrinqae aHqoot 
centena miiiia armatorum. Vehemens i^minam concureas, atrox ubivis 
pogna et mnltiplex, magna necopinata Aastriacorum clades et non nisi 
nngQo pretio Mita a Borussis victoria. Thronos audivimus sobversos, 
reges fugatos^ agroe bene cuttos regioneBqoe fertilissimas ferro devastatas 
ae igne, Anatres a fvatribos caesoB, trancatos, dilaceratos^ in ipso aetatis 
flore miaere exstinctos. Aadivimus, Auditoresl et obhorraimue perterriti 
honmamqae deplocavimas nefandam insaniam, id unom gavisi, per bre- 
vjsainuim tmporis spatiam koe aevo tantas ree potuisse confici. Augebat 
moevorcm animoruiD imqaB aeris temperies et aestas non laeta aut iacunda , 
sed Qubabaa imbribasque tarbida et solis ardore fere deslituta. Qua 

8* 



20 I. I. P R I N S 

exeunte adest tempus autuniDale, instat hiems. .Fax componitur in Ger- 
mania» non leviter commutata Europae facie, salva tamen patria nobis 
carissima. lam vero, proh dolor! inter nostrates gravis quaedam exoritur 
dissensio civilis, dimittuntur ab augustissimo Rege ordines generales» ba- 
betur per omnes provincias , in urbibus pagisque , nova comitiorum electio, 
dissidentibus inter sese et dimicantibus acerrime, at sine gladiis^ civibus 
nostris de patriae salute quovis meliori modi tuenda ac promovenda. Sed 
quo me rapit anni praeteriti flebilis recordatioP NonnuUa tantum tetigi 
leviterque perstrinxi. Haec omnia vero si mihi Vobis enarranda essent, 
vox mihi et latera viresque deficerent. Infandum renovare dolorem festo 
die quis sustineatP Nec, quod laetamur, a rebus istis publicis earumque 
vicissitudinibus ita pependerunt nostrae Academiae fata tam adversa quam 
prospera^ ut sine illis haec intelligi nequeant. Quapropter brevibus nobis 
esse licebit. 

De Curatoribus Academiae, Viris amplissimis^ nihil habeo, quod com- 
memorem , nisi hoc « quo nihil maius est , omnes superstites esse et inco- 
lumes atque rebus nostris, ut solent, prudenter consulere. Gratulamur 
Vobis , Viri optimi I florentem Academiae statum , auctum hoc anno Pro- 
fessorum numerum , iuvenum studiosorum frequentiam et diligentiam. Tes- 
tantur haec omnia, etiam me tacente, nihil a Vobis intentatum relinqui, 
quo promoveri possit institutionis avitae, curis vestris demandatae, per- 
petua prosperitas. Pergite , quaeso , auctoritate Vestra nobis adesse et quae 
etiamnum agenda restant ad optatum finem perducere ! Valet hoc inprimis 
de exstruendo novo et ampliori Nosocomio Academico, quod in votis est, 
ne de hoc aedificio, Musarum sede parum honesta, praemature dicam. Sic 
autem habemus sane, quod de Te Curatore bona quaevis nobis augure- 
mur, Amplissime van den Brandeler! Tenuit Te antea» quum in hac 
Academia versareris, ad Patris exemplum, medicinae amor et studium. 
Sed et, magistratum ingressus^ almam matrem colere non desiisti. Di- 
centem Te audire memini, id potissimum Tibi esse gaudio, quod in desi- 
deratissimi Siegenbeekii locum sufiectus^ non civitatis tantum Leidensis, 
sed Academiae etiam curam gerere possis. Hanc autem curam pro vinli 
fideliter agendo , spero fore ut ad utriusque salutem consummandam quam- 



R A T I O. 21 

plurimum conferas. Qua in re, ut in ceteris omnibus, propitius Tibi 
adsit D. O. M.! 

E Professorum ordine tres morte amisimus viros ciarissimos» coUegas 
honoratissimos 9 quorum primus octogenario maior erat^ alter rude dona- 
tus y tertius autem ante multos menses tam gravi morbo correptus , ut vix 
spes vitae superesset. Vel sic tamen non sine animi dolore et luctu paren- 
tandi officio equidem fungor. 

Octoginta et tres annos natus lohannes Matthias Schrant anni superioris 
mensis Aprilis die 5*" placide mortuus est, Amstelodamensis , parentibus 
ortus honestis, a pueritia inde sacerdotio destinatus, nec nisi post varios 
casus in hanc delatus Academiam. Per longam autem annorum seriem 
virum se probavit integerrimum , animi pietate conspicuum, verae erudi- 
tionis amantem, moderatum, modestum , pacis servandae studiosissimum , 
sihique in omnibus constantem. Talem Tu eum longo usu expertus es, 
optime Hengeli ! ex eo inde tempore , quo ipse , ruri degens , primum in 
eius notitiam venires, sed ne per somnium cogitares, in eadem hac Aca- 
demia tandem Vos coniunctum iri. 

Scholis praeviis decursis, in Athenaeo Amsteiodamensi Lennepio et Swin- 
denio usus est praeceptoribus , ibique ea iecit doctrinae multifariae funda- 
menta, ut anno huius saeculi tricesimo secundo a Senatu nodtro, honoris 
causa, creari posset Philosophiae Theoreticae Magister» Literarum Huma- 
niorum Doctor. Quominus autem hunc gradum iuvenis eapesseret» impe- 
divit consiiium^ quod ceperat, Amstelodamo migrandi in seminarium War- 
mondense^ ubi Romano-catholici informantur sacrorum antistites et administri. 
Post indefessa studia, auctore praesertim Lexio, viro clarissimo^ ibidem 
peracta, anno aetatis vicesimo tertio sacerdotio inauguratus et deinde in 
urbe patria per quinque annos vicarii ecclesiastici munere functus est apud 
Beukmannum pastorem. In qua statione omnium bonorum non tantum 
benevolentiam sibi et amorem mirum in mQdum conciliavit, sed et, quoties 
in suggestum prodiret, eloquentiae sacrae laude ita excelluit, ut magna 
esset et constans auditorum frequentia. Nec minus eo tempore studiis va- 
cavit variaque scripta in lucem edidit. Inter haec autem quum et //vitam 



\ 
1 



3» I. f. P S I V S 

16811 /' in uaiim iuv«otutia liberaliter coDsoriptam ^ vulgavifiset, repeate iu 
multorum incurrit repreheusionem , clamitantium, in illo fibro Schrantiuitt 
fidem catholicam non satis fideliter per omnia servasse. A qua calumnia 
KiHrum et ipse fortiter vindicavit, et vero etiam praeceptor Lexius. Vel sic 
tamen ab eo tnde tempore olericorum in se odia ita expertus est, ot valde 
dubium videretur, an in stadio eoclesiastieo unquam ad altiora perveoturus 
esset. Mittitur anno fauius saeculi decimo primo Amstelodamo in Hdlandiae 
septentrionalis pagum Bovenkarspel^ prope Enchi^m, ubi paatoris rasticaDi 
partes expleat. Invitus obtemperat. Ingenuis vero ruricolis haud minus 
placet vir egvegiua atque beoe cultis placuerat civibua Ametelodameosibus. 
8ed aliud mox imminet periculum. Rogat Beukmannus oiBciosissime , ut 
ad se veoiat Schrantius, die quodam festo pro concione verba facturus. 
Venit, nihil metuens nuUiusque sibi culpae conscius. Eximproviso vero, 
ante habitam oration^m, sub praetextu aUquo e paatoris domo subducitur^ 
in earcwem coniicitur ibique procul a pamtibus, propinquiB^ amids, per 
trtduum detinetur. Cogitate, quaeso, quum in adamati -Schrantii locum 
Beukmaniius prgdiret causamque non sine lacrymia expooeret, quantus 
fuerit oongregatae concionis stupor et indigoatiol DomiDabatar aotem ilb 
tempore in patria nostra suspiciosus Napoleon I, apud quem noster delatus 
erat, quippe auctor libelli cuiusdam, contra libertatem eccleeiae Gallieanae, 
.ut putabatur, male oonscripti. Re melius cognita, eontinuo apparuit, nihil 
eiosmodi illo libello oontineri. Dimittitur ergo innocens et ad snos redit, 
mm tanoeo non levi morbo correptus, e tridui anxietate (»*ta lam per 
htQo, quam aeqoo animo tulerat , contumeliam acerbam postea vidrtur Regi 
Guilielmo I innotuisse et magoopere commendatua foisse. Noo tantum 
eniffl, ]'lIo hoDorifice rogante, anno huius saeculi decima quarto publice 
prodiit Hagae Gomitis, Fapae Pii Vll, e qaptivitate sua dimissi, soleonem 
leditom in cathedram Romanam oratione sacra celebraturus ; sed et ioter 
ppimos foit^ qoi anoo decimo sexto ordtois Leonis Neerlandici insignibos 
omerentur. Cot egregio hooori mox maiorem addit Rex beoevolus. Aono 
Mim Beqnenti pastorem ruralem, nthil eimmodi opioastem suaque sefrte 
ooQteotum, io oathedram voeat Oandaveneem, e qua bistoriam literasque 
paferiae publioe doceat. QuidP quod repugQanti Sobraatio voluntatem soam 
ita significavit, ut huie monus iUud honorificnm, at gnuiisaimQm aJeaoqoe 



R A T I 0. 33 

perieulosae ploDam, datrectare non lioeret. Erat sane aliqaid, iftto tempoi^ 
linguam Neerlandicam ex humili looo, quo diu in Belgio abiecta IflGUerat^ 
efferre Beigisque renitentibug commeDdare. Nec contendam equidem, in 
hoc peragendo oonsilio virum optimum apud omnes satis felici succeK^u 
fuisse usum. Sed fuerunt tamen baud paaoi^ quos linguae dostrae litera'' 
rumque amore et studio imbueret, idque ^o fidenter affirmare atisim^ 
nihil eum neglexisae, quo ad metam sibi prapositam pervenire posset. Tatn 
lectionibus babendis Vondeliumque, Belgis gratiasfimum , sedalo interpii^^ 
tando, tum oratione rectorali patfii sermonis studium lurisconsultia quam^ 
maxime commendando, tum et scholarum in Flandria orientali strenuatn 6t 
diligentem curam agendo — ne alia memorem -^ talem se praestitit, qualledf! 
Rex augustissimu» expeteret et temporis locique ratio postularet. Quaproptel! 
spartam, quam nactus erat, vere exornasse dicendus est. Sed anno iani 
buius saeculi tricesimo, deficientibus a Rege nostro Belgis et mutat<> iiide 
rerum publicarum statu, fauic duodecim annorum labori finis imponitUh 
Cum aliis nostratibos Scbrantius in patriam redit et anno sequenti in Fa^ 
cultate Philosophiae Theoreticae et Literarum Humaniorum Leidendf p^ofes^ 
sorum ordini adiongitur. Sic tandem uoster factus est. 

An vero ab eo inde tempore ita no&iter fuerit, Auditoresl Ut in hao 
Bova statione sibi ab omni parte satisfaceret , dubitare omnino licet. Noio 
ho6 urgiere,. eum tuiic temporis iam prope abfuisse ab imno aetatis quinqua- 
gesimo, ex quo, ut lama fert, nostri ordinis hominibus longe facilius esse 
solet, in usum iuveotutis acquirita expromere quam nova et continuo tnaiora 
acquirere. Non erat ignaviae deditus ille, nec^corpore aut animo fractus, 
sed ad laborem quemcunque paratissimus. Obstabat vero, quod ei non 
continua aoae dari poteraDt publice docendi partes , nulla scilicet vacante 
caihedia. Flures anauntiftvit et vero etiam habuit lectiones , quas tamen 
Beacio an auo pretio aeetimarent auditores notf admodum frequentes. Sed 
seriptis varii argumenti, quae antea ediderat, nova addidit, gnaviter elabo-* 
rata, quibus multorum inserviret commodis. Functus quoque est munere 
rectorali iiludque anno huius sftecUli quadrageeimo quarto posuit oratione 
habita de J^minio ^ Oherusvormit , ei Olaueko Oivili , Bataoorum ducibus intet 
ae cQmparatia. £t anno 6ei|uenti ineiinte ree eo devenit tandem, ut inf 
Siegeubeekii , rude donaiti , tectim Profeseor cyearetur ordinarius. Erat tum 



24 I. I. P R ( N S 

vero Schrantius sexagenario maior, nec nisi octo ei anni supererant, quibua 
ab omni parte doctoris Academici partes expleret^ quippe qui anno quin- 
quagesimo tertio terminum, qui dicitur, fatalem attingeret. Per hoc tamen 
brevissimum temporis spatium pro virili sua praestitit omnibusque prodesse 
conatus est et vero etiam profuit, qui in eius se discipiinam traderent^ nec 
cessavit a lectionibus publicis, antequam successori suo provinciam sibi 
demandatam rite tradere posset. lam de illius in literas patrias histo- 
riamque meritis et institutione Academica penes alios iudicium estol Me 
viri benevoli, affabilis, eruditi, in otio suo minime otiosi, laudes celebrare 
lubet^ quem semel tantum mihi adire contigit, quum propinqui sibi caris- 
simi, Collegae nostri in Medicina expertissimi , in ipso aetatis flore rapti, 
acerbam mortem lugeret; sed scripta cuius tfaeologica, quotquot mihi inno- 
tuerunt, animum arguunt candidum, veri studiosum, a litibus alienum, 
religionis sanctissimae amore penitus imbutum, de eius veritate sibi per- 
suasissimum, ad eam iunioribus etiam commendandam aptissimum et in 
S. Scriptura intelligenda et explicanda ita versatum, ut dolendum omnino 
sit, Novi Testamenti, quam diuturno labore paraverat^ versioni vernaculae, 
quominus ederetur, varia ab auctoritate ecclesiastica obmota fuisse impedi- 
menta. In fide autem, quam profitebatur, catholica perstitit, ita tamen ut 
neminem condemnaret, in quo aliquid Christi reperiret, et quibuscunque 
egenis liberaliter succurreret. Qua in re si forte non omnibus placuerit 
eiusdem fidei sociis, equidem nullus dubito, quin Deo placuerit, omnium 
sine discrimine hominum Patri clementissimo , benignissimo. 

Vitam magis placidam et quietam, nullis fere turbatam fatis gravioribus, 
defunctorum alter egit, Henricus Cock, Transisalanus , nobiii e gente ortus, 
qui per quadraginta annos et amplius professoratum gessit, primum Daven- 
triae, ab anno autem huius saeculi vicesimo sexto in hac Academia» donec 
septuagenarius emeritatum nancisceretur. De quo viro gravissimo et ab 
omni laude expetenda alieno me non nisi paucis dicere, ne quis miretur! 
Ipse enim, quum a. 1836 magistratu Academico abiret, de Reuvensio et 
Hamakero, viris celeberrimis , tam concisa brevitate et concinnitate dixit, 
ttt palam faceret, quam rationem in hac re ipse maxime probaret. Summa 
quoque mihi ob oculos versatur viri modestia, qua sedulo cavere stu- 



R A T [ 0. 25 

daerit, ne quis ad eius tumulum verba faceret. Adstitimus taciti, per 
ipsum tamen fnnus rerum humanarum fragilitatis memores. Sed hodie 
ooram Vobis silere nefas sit, quantam sibi nominis famam iuvenis 
eo iam tempore comparaverit , quo, ex Athenaeo Daventriensi advena, 
ia Academia Rheno-Traiectina per quinque annos iurisprudentiae daret 
operam suamque factis probaret sedulitatem fere incredibilem. Nempe 
ter ei contigit e certamine iiterario victor prodire^ primum Traiecti ad 
Rhenum, tum Groningae^ denique hic Leidae. Respondit ad quaestiones 
de alea et aleaioribua, de fine poenis propoaiio et de iudiciis iuratie, et ita 
respondit, ut^ e cuiusque ordinis sententia^ rerum copia, iudicii acumine, 
elaborationis studio et dictione bene latina ceteros faciie superasse iudica- 
retur. Quod quo maior erat concertantium numerus et quo se laudabilius 
gesserant, eo iure habebatur honorificentius. Dubitare se aiebant ante- 
cessores Groningani , utrum auctori maior a disputatione egregie conscripta 
an vero ab examine, cum eo instituto, laus esset tribuenda, eumque qua- 
tuor competitoribus , inter quos duo erant, quibus praemium posset ero- 
gari, praetulit Ordo Leidensis ob iudicii magis firmati vigorem et stili 
magis exercitati colorem. Tergeminis hisce honoribus auctus et ab exteris 
quoque laudatus, anno huius saeculi vicesimo primo gradum capessivit in 
utroque lure doctoralem, publice defensa disputatione de argumento ex 
analogia eiusque a leffis interpretatione differentia. In cuius disputationis 
exordio Rhoerii obitum luget ei, praeter hunc, Arntzenium laudat et 
Brueyssium praeceptores optime de se meritos. Hunc autem tantis viris 
dignissimum discipulum mirum sane non est» Athenaei in urbe patria 
Curatores sibi statim vindicasse, abeunte Groningam Holtio. Delatam in 
se provinciam anno sequenti suscepit Cock habita oratione de philosophico 
iurisprudentiae studio et ad fructum uberrimo et ad voluptatem suavissimo. 
Nec magnam sui, quam moverat, exspectationem fefellit vir eruditus. Vix 
tribus annis praeterlapsis , ecce, diem obit summus Kemperus, in cuius 
locum huc vocatur. Hoc ipso solenni die, quem agimus, m.unus suum 
auspicatus est dicendo de iuris publici universalis studio ad civitatis pacem 
otiumfue /ructuosissimo. 

Munere autem gravissimo quomodo functus sit et quid apud nos 
potissimum egerit, non ppus est, ut Vobis scientibus enarrem. Nemo 

4 



26 I. I. P R I N S 

igtiorat ifiteUigieDticH* , luri» .antecessQribiu in hac Academia, ppopter ingea** 
tem iuvenum fitudioaoram eoronam, tot obeunda esse •officia pobliGa^ nt 
riL aut ne vix qmdem privatia studiia otium supernt. Egit noeter qoom 
fere anno ide im:^ tam natarali et criminali quam publico , ut et de iuro 
gentium, in quibus igitur iuriepnulentiae partibos vitae taberaaoalum po* 
miB9o censendus est , noa neglectis tamen Geteria. DiadpuloB habait quam- 
piurimos, alios aliis quotannis suocedentes, qui hic iua colerent: inter quos 
et Regem nostrum augufitissimum fuisse, quum hic YerBaretur» fratMmqne 
Alexandrum , nec noa novissimis temporibos Principem Arausiacum , regni 
heredem, eo magis notandum est, quo erat geatts ATausiacae amantior 
ille« Praetenea rectoratum gessit^ quem quum ante hos trigiata annos 
pabiice deponere£, de iure gentium Europaeo dixit, Umparum iwsirorum 
oonveraiomlna vehementer labefactato. Anno Tero hnius saeculi sexagesimo 
redeuntibus ad eum rectcnratus vicibos, ob provectam aetatem ho6 detreo- 
tavit iteratos hoaores. Denique ad cititatia etiam Leidensis et pirovinciae 
HoUandiae meridionalis commoda curanda commani civium suffiraigio voca«- 
tus €st et Gomitiis secundi ordinis , quum duptici numero haberentur , adf oit* 
Sed post iabores iuveniles vix quidquam in lucem edidit. l^pis expressum 
faisse fertur compendium quoddam iuris publici, quod in disdpalorum 
usum paraverat, ct magnopere laudatur ab iia, qui inspexerint, nec ta- 
men, quod dolemuSy divulgatum est. Erat in eo uberrima muttifartae 
doctrinae copia, quam celare ac fere dissimulare malebat quam ostentare 
aut largiter expromere. Inerat mirum ingenii iudiciique acumea , quod ti 
piBesertim experti sunty qui de quacuaque re difficiK aut intricata eum 
consukrent. loerat eleganter latine dicendi et subtiliter disputandi et, 
ubi animus ferebat, verbis ludeadi et iocandi faculta& Inerat auimi erga 
Deum pi^s morumqae iniegritas et erga miseros inopesque, quibus suo- 
curreret , magna liberatitas. Virum gravissimum > perpoUtum ^ patriae aman-* 
tem , sospioere aolefaamua ooUegae , venerabantur inprimis interioris admis-* . 
sioniB amici. Condecoratus fuit a Rege tam ordbis Leonis Neerlandioi 
quam quernae ooronae insignibus. Vitae eius privatae anno 1841 ingen« 
tem cladem attulit dilectissimae coniugis immatura mors. Postquam voti 
oompos emeritatum naetus est, indies magis aenesoentem aum vidimuB et 
tandem misere oollapsum. Diem obiit d. 21 Ootobris anm superioria) e^ 



R A T I 0. 97 



UDiim sdiquit filiam, viram ocaisultissioMm , plaresqQe mimeio filias, Par 
torem caarwmmnm lugentea. 

Sit ei terra levis, et moUiter ossa recambant! 

Daebttfr hiace eoUegia mortoia d, 29 m. Octobria tertiuay eheul aocessit 
GJdeon lanaa Verdam» quum annum aietatis ag^et aexagesimum quartam. 
Brat vir itte egregius animo quam corpore muli» lobuBtior ^ et qoadrat in 
eam, quod eat in proverhb: «rAIiis hicendo ipse terar«" Dia iam metus 
noa ineesseral,. ut ad aammam perveniret pladdamque senectutem. Ille 
enim , vix redeantibus morbo identidem attenuatis viribas , ad studia star 
tim redire rahusqae suis paragendis tam strenuam et indefessam operam 
soiebat impendere, ut in integrum restitui non posset valetudo. Incidit 
tandem in gravem denuo morbum, qui irreparabile nobia damnum mina* 
vetur. Spes aliqua affdlserat ,. quo tempore decessor meus aestamatisttmus 
magistrata abiret, optimum viram inde iterum recreatum iri. Sed hane 
spem fefellit eventua. Nocuit ei magis quam piofiut anni superioris aestas 
torbida, quam Harlemi^ ut solebat» transegit, et ad nos ita rediit, ut 
non pro volo lectionibus suis^ sed pauciorihos tantum et provectiohbua 
disdpalis edocendis nonnunquam vacare posset At vacavit tamen, qaa 
erat studionim adsiduitate animique constantia , donec tandem hisoe labo- 
ribas impar corpus frangeretur piaque anima ad oras evolaiet coelestes, 
magnum sui his in terris desideiium relinqaens. Ecat enim noster Ver^ 
dam in paucis eximiua doctor academicus, qaem omnibaa aliqnando Kai- 
serus in hoe ipso aaditorio exemplum proposuit diligendae et strenua 
peracti o£Bcii. 

A me non exspectatis , A uditores humanissimi ! ut tanti viri merita digno 
praeconio celebrem. Apparuit in eo, quid valeat nativa vis ingenii, im- 
probo l^labore promota. E pago Mijdrecht oriundus, patre honesto, qui 
notarii publici munere fungebatur , huius noluit insistere vestigiis , sed , eo 
vix probante» militiae fiEtctitandae se ipse destinavit, et iUi potissimum 
adentiae militaris* parti , quae in castrorum munitione versatur. Hoc con- 
silio Delphos Batavorum se contulit adolescens , ut ddnde inter illius militiae 
alamnos admitteretur. Quo vero tempore ibi, duce lacobo de Gelder» 
studia coleret, quibus rite praeparari posset, pvaeceptore dilectissimo huc 

4* 



N. 



28 I. L P R I N S 

vocato, subito vitae mutavit consiliuoi, non refragante, imo saadente et 
approbante patre. In hanc autem delatus Academiam , ab anno inde de- 
cimo nono huius saeculi ea alacritate eoque successu vere stupendo studiis 
mathematicis et physicis incubuit, ut ter quaterque, imo quinquies prae- 
mium reportaret aureum, Gandavi, Groningaey Ultraiecti, hic Leidae semel 
iterumque. Crevit sic non doctrinae tantum copia, sed ingenii quoque 
laude et industriae fama, ita ut de eo optima quaevis augurari iiceret 
Quam famam auxit etiam disputatio, qua edita et defensa anno vicesimo 
quinto summos honores adeptus est. Quaerit haec disputatio ratione ma* 
thematica et physica de mensura , constructione et tnunitione aggerum terreo* 
rum, ad lacus, Jluvios et mare ab agris Aumilioribus arcenda. Laudatis- 
simo Leidensis Academiae discipulo per aliquod tempus Groningana lectore 
usa est , qui mechanicam practicam ibi doceret. Mox vero praeesse maluit 
scholae, iiiis artibus et disciplinis, quae ab industria vocantur, dicatae 
ibique tam institutione quam 'libris edendis ita inciarescere perrexit , ut 
anno huius saeculi tricesimo nono huc vocaretur Matheseos professor extra- 
ordinarius. Postquam anno quadragesimo quinto ordinarius est creatus^ 
Geldero suo, cuius et vitam descripsit et merita, ab omni parte suocessit 
Per quinque igitur lustra et quod excurrit docendo , adhortando , praeeundo 
iuventuti Academicae egregie profuit. Magna in eo erat discipulorum cura et 
soUicitudo, ne quid agendum relinqueret; magna in res etiam abstrusissimas 
et minutissimas inquirendi dxQifis$as magna praesertim in docendo perspi- 
cuitas et ubertas et mira quaedam in describendis figuris mathematicis aliisque 
sollertia et dexteritas. A rebus publicis hominumque usu paulo alienior, 
non sibi tamen vixit, sed discipulis et dilectissimis sibi disciplinis, nihil 
magis curans quam ut provinciam, quam sortitus erat, honorificam rite 
administraret et nulla in re deesset ofiicio. Pluribus deinceps societatibus 
doctisy etiam apud exteros, adscriptus est, licet hominum laudes non am- 
biret. Rex eum insignibus ornavit Leonis Neerlandici optime meritum. 
Quae autem opera edidit, quorum longa series est, ea omnia magno in 
honore sunt habita, partim repetitis etiam editionibus divulgata et germa- 
nice versa. Sed meum non est, Auditores! viri celeberrimi in disciplinis 
mathematicis et mechanicis merita exponere aut diiudicare. Laudo indus- 
triam et perseverantiam nullo non praeconio maiorem. ImbeciUa saepe 



R A T I 0. 29 

erat^ sicuti antea dixi, eius valetudo et perpetao fere vexabatur corporis 
cruciatu. NuUus tamen dies eum non invenit munere fungentem. Nemini 
discipulorum ad eum aditus non patuit, qui eius opem imploraret. Nullus 
eo fuit sollertior et diligentior, disciplinis aut Academia postulantibus. His 
ipsis verbis ante multos iam annos de eo testatus est summus Kaiserus^ 
coilega coniunctissimus. Quibus virtutibus quum amabiiis quaedam acce- 
deret modestia, et erga alios observantia, et erga Deilm pietas^ vita mori- 
busqae comprobata^ nee non summa in cladibus etiam domesticis perfe- 
rendis animi constantia^ quid mirum, quod eum collegae amaremus et 
admiraremur^ discipuli in deliciis haberent debitaque prosequerentur reve- 
rentia, eoque professore vere clarissimo gloriaretur Academia, bono cive 
patria? Intelligitis ^ quantus fuerit, eo mortuo, omnium bonorum luctus. 
Lectissimae vero coniugis quis enarret lacrymasP Haec nobis afflictis una 
restat eaque summa consoiatio: Nec incassum vixit vir optimus, nec omnis 
mortuus est^ et summa eius virtus intaminatis fulget honoribus, 

Lugemus defunctos; de ceteris vero omnibus, quibus atra mors pepercit, 
coliegis aestumatissimis laetamur^ Auditores! Deoque Conservatori debitas 
hodie grates persolvimus. Ne unum quidem ex iis corripuit, quum hac 
in urbe grassaretur, Cholera Asiatica. In gravem deinde morbum implici- 
tus clarissimus Simon Thomas, Deo benigne moderante, fere convaluit: 
quod beneficium divinum Tibi, Vir amicissime! Tuisque, praesertim vero 
Academiae nostrae, eo gratulamur impensius^ quo nobis es carior et quo 
maiora Tua sunt in disciplinam Tuam artemque merita. — Valet etiam, 
quod gaudemus, vigetque senex venerabilis Fruys van der Hoeven, qui, 
post peractum munus, ab hisce quidem Academiae natalibus concelebran* 
dis abesse solet, sed vitam tamen^ quam egit et agere pergit^ Academicam 
Buavissimo scripto, nuper edito, ita recoluit, ut animum argueret vere 
iuvenilem multaque proferret iuvenibus pariter atque senibus utilia. — Sed 
Te nobis hodie praesentem adesse» optime Hengeli! Tibique grandaevo 
Deum vitam viresque ita fuisse largitum^ ut adesse possis, id quidem ante 
hos undecim annos, quum oratione inaugurali Te alloquerer^ sperare 
prorsus non audebam. Ex iis, qui Te iuvenem cognovere, supersunt pau- 
cissimi; adest unus, Pater ipse meus carissimus, Tuus quondam commilito. 



«0 L I. P R I N S 

qwm valoEe. Qt hic adesse noQ taiitum laetor» aed ea, qua par est, pietate 
ygAes auiQma reputo vit«^ meae booa huiuaque dieL soleiuua» Hic igitur 
ex iia , qui Ta iuveuem cogoovere , fere solua est suporates ; sed eeoBm Te 
omnes veciecamiur iuoiarea ae patris iuBtar diiigimus. Tu autem nobis adesse 
pergas, auctoritate, exemplo, mpsitia et consiliia salubercimis, Tibique^ 
precor^ tam; felici esae co&tiugat^ ut ki lucem ipse pcodire videas et ab 
inteUigeutionbus probari aovam Novi Testamenti versionem vemaculam,» 
Tuia sub auspiciis diu elaboratam ac fiere abaolutam» 

Auctum esse. Frofessorum numerum iam significavi» Auditoresl Nimirum 
trea suocessorea Halbertsma uQtus habuit lutelligitis , ut maximu& emt^ 
iUo, eMtincto». omaium booorum luctus, ita mibi Rectcm dulciasimiim ease, 
qjuo iam fungor^ officium Vos coUegas pubUce eompeUandi, Triumviri ckir 
rissimi! qui iam suum quisque munus» habita oratione,. solemniter capea- 
aivistjs.. Multa erant , quaa de Vobis » doctoribua Academjcia « faosta quaevis 
et praeclara ominarentur: maximum> praestantissime Heynsi! quod Amster 
lodami reUquisti^ ubi per aUquot annos Pbysiologiam professus es, Tui 
desid^ium ; aummum 9 quo iaventus Academica Tuam inatitutionem , ami- 
cissime Boogaard! habere solet, pretium; nec non egregia, quam de Te, 
doctiasime Zaaijer! praeceptor Tuus Halbertama oonceperat, eupectatia 
Nec praesagia fefellerunt laboria vestri primitiae. Gratulamur Vobis., et 
vero etiam Aoademiae oostraej insignem, quem in Facultate medica occu- 
paatiSj iocumi et. Vobis non deesse gaudemus^ quibus utamini,. aob8idi&. 
Aedificatum hoc anno et in usum eonverti coeptum est Laboratoriom > quod 
uobis deerat^ Fhjsiologicum, apte et el^anter^ at modice tamen, con- 
structum. Praeterea auctum est Musettm Anatomicum eximia speciminum 
^athoIogico-Anatomicorum supeUectiU, quae ija usus ptivatos a. se coUecta^ 
praeparata et ordine disposita, Academiae Lugduno-Batavae vivua donavit 
clacisaimus Suringar, addito catalogo ab eo oonscripto et typis expreaso.: 
prp quo dono qpJendido ac vere UberaU Tibi, Vir aestumatisBime 1 omnium 
verbis gratias ago quaa possum maximas» Voluisti Tu quidem ita quodam-' 
modo persolvere multa et gratiasima, quae huic noatrae Academiae accepta 
j^efer^^ vitae bona. Haec vero quo tandem modo Tibi unquam pcarsolvene 
poterit ,. quae Tuae debet doctrinae aoipUssimae , egregiae iuveaum institu- 
tioni et indefessae indttstriaeP Quo aUo meUori, quaeso, quam erigeado 



O R A T 1 0. 81 

qiiaiiteoi«8 NosDoomio illo AcademioO) tuius nos per niiiltos iam amtoa 
qiea irrita tenaitp lara vero, tiifii me omnia fallaDt^ res loc m faabet^ 
ut,.remoto moK postremo, qxxod obstat, impedimeato> aedificii illius iaoiv'' 
antor fuBdameota. Sic demuin atudiis in hac Academia medicis beoa 
Gooauitum iri, omnes rei periti uno ore testantur. Yos autem, CSollegae 
ooniunctissimi ! aalvos omnes et incolumes esse iubeat D. O. M.^ ut hia 
ceteriaque aubsidiis quain diutissime utamini in iuventutis aoademioae» 
aitis Vestrae salutiferae rt patriae nobis canssimae commodum et emo- 
linmeDtum 1 

Post lujnbolfii mortem nuUus erat creatus L^ti W^rneriani iHterpreSii 
Vel sic tamen Legati illius celeberrimi res egregie curabant duumtiri doe** 
tissimi, de Ioe^ et de Gk>eje, adiutorum nomine^ dum interpves, ^uem 
adittvarent » deesset , satis inepto nuncupari soliti. Medio vepo anno pra»* 
terito placoit Regi augustissimo , rogatu Curotorum, aumiiiam utriosqutt- 
obmprobare sedoUtatom iisque singulis suum in bac Aoadiemia locum ita' 
adsignare, ut iile sine adiutore Interpretem ageret, addito paulopost 
FfDfessoris titub bonorifico, bic autem vocaretor ad LingUarum Orieotfl*» 
liwi professioinem extraoixlimiriam. Post ferias aestivaa aiunus atium Mbefv*^ 
que auspicatus est. Habetis^ Viri darissimil virtutts praemium, et res' 
Vestcas in mefois mntatas esse laeti agnosdtis. Sed ^ nos habemuSi 
qood Vebia ex atiimo • gratulemur et literis orientalibM bene consultum' 
esse gaudeamus. Est vero onus gravissimum, quod in humeros Vetros 
suscipere haud recusastis, Schultensios , Hamakerum, Weyersium anteces- 
soree nacti. Sed^ ut in proverbio est, leve fit quod bene fprtur onus, et 
uterque ea ^tiamnum; estis aestate, ut per Idngam ^nnorufm seriem maio^> 
rnniiaudes atque virtutes aemulandi sp^s arrideat. Vo^ igitur/ut facitis/^ 
deitrad iuagite et quae uterque iam agitis, ^em isilaoritate peragite» ut> 
antam in hiS'Iiteria gloriam digne tueamioit ■. ; ' u 

Vacaoti catbedrao in dtsciplina mathematica iam egregk piospectum es6e,i 
neminem iatet, viro dbctrssimo van Oeer, huius Aoad^mia^ alumno , huo^ 
vbeato, \xt .«xtraordinariam profe^ionem susdpiat. Dtilde v^o Biuir com*'^ 
pellandi ofiioiiim sut^cess^Ai nnm relrnquendom «st. ^;Sed)iMn Tibi/da^> 
riMime Bievens de jHaan ! loe^im Tuum k di8<^pKna¥\»Uf M^thematicarami' 
et Physicarum ordine datum esse, id non sine aniottti^gMdiO Mmperimiia^^ 



32 I. I. P R I N S 

Nec dubia res ^est , quin huDO locuni , pro meritis Tois , ita tuiturus ns , 
ut Academiae gloriam augeaa et discipulorum Tuorum oommoda egregie 
cures. — Quem autem in eadem Facultate locum Tu occupas, lane van 
der Hoevenl eundem Te iam per quadraginta annos et amplius egregie 
tenuisse, id quidem omnes mecum laetati sunt. Festum diem, queoiy 
applaudentibus discipulis , animo commoto celebrare Tibi contigit , Vir 
bonoratissime ! ita Tibi gratulatus sum et iam iterum gratulor, ut per 
reliquum vitae tempus omnia illa Tibi bona divinitus exoptem, quibus 
labor Tuus improbus quodammodo compensari et nominis Tui aplendor 
magis etiam illustrari possit. — Ex ordinis equestris Belgici insignibus, 
Tibiy coniunctissime Rijke! donatis, iterum nobis apparuit, eximiis Ttiis 
meritis suum constare bonorem. -. — Tu quoque mihi oongfatulandus es, 
clarissime van der Chijs! cui finem optatum imponere contigerit labori 
indefesso viginti circiter annorum» edito Operis Numismatici tomo nono, 
omnium postremo. Quo opere iam absoluto non dubito, quin Tu Tibi 
perseverantiae et eruditionis monumentum exegeris, ipso aere nummorumy 
quos sedulo colligis et conservas , perennins. — Nec minus commemorare. 
iuvat, tribus scholae Indicae, cum nostra Academia quodammodo con- 
iunctae , professoribus quartum hoc anno esse additum , virum consultissi- 
mum M. W. Scheltema, et Russorum Imperatorem in ordinem St. Annae 
equestrem recepisse virum doctissimum lanssen, antiquitatum perscrutato- 
rem sagacissimum. 

Venio ad apparatum Academicum studiorumque adiumenta. De Noso- 
comio exstruendo. et aucto Museo Anatomico iam dictum eat. De Histqriae 
Naturalis Museo et. Physico et Chymico non habeo, quod dicam novi; 
Numismaticum hoc etiam anno insigniter crevisse, vulgo notum est. Et 
in eodem agello suburbano cum Hortum .Botanicum laete florere» ita ut 
perlustrans nitorem terrestrem admireris, tum. speculam Astronomicam , 
melius dotatam, auctore E^isero nostro, egregie adhiberi ad coelum con- 
templandum^, et ooele^tia perscrutanda , quis est inter nos, qui neaciat? 
Bibliotheca autem post renovatas aedes plurium in diea studiis servit, ut 
deoora spati^. supellexque elegantior non tantum ad speciem ornatumque 
iuatituta esae appareant. 



O R A T I O. 33 

Tandem ad Vos me oonverto ^ Commilitones exoptatissimi ! Qaod de Vo- 
bis testatus est decessor meus, Vos_ ipsi facilem fecisse Rectoratum^ ita 
at gravi illo munere esset ornatus magis quam oneratus, idem Vobis ego' 
hodie impertior testimonium honorificum. Omnes Vos mihi humanitate 
vestra et erga praeceptores observantia egregie commendastis. Fuerunt 
eheu! quos mors inimatura rapuit. Stuffkenium taceo, qoippe qui, quum 
morti succumberet , post egregie paracta studia schola iam erat egressus ; sed 
Tibi tamen, CoUega coniunctissime ! hunc filium lugenti, ex animo appre- 
cor^ ut ftfflictum Te sustentet et consoletur summa Dei Patris benignitas. 
Praeter hunc autem uno tanquam morbi ietiferi ictu perculsus cecidit 
ornatissimus Bakker, Snecanus, quum examinis causa hac in urbe mora- 
retur. Lenta vero tabe consumtus est in domo paterna Bruinvisch Maat- 
jes, Amstelodamensis ^ nec non procul a patria Henricus Tels, Roteroda- 
mensis. Accesserunt his tribus Emil. Egb. van Kesteren, Limburgensis , 
qui feriis hiberuis subita niorte apud suos diem obiit, et ante paucos dies 
Fred. loh. Prins» Frisius. Hos omnes bonae spei iuvenes fuisse paren- 
tibus^ praeceptoribus , amicis carissimos, vix opus est^ ut dicam. Vos 
autem^ Cives Academici! incertam esse vitam etiam in iuventute, nec 
vere vivere quam qui bene vivit et aetate utitur ad orania bona et pulcra 
et honesta sectanda, admoniti teneatis. Ceteros vero omnes e morbi inter 
nos saevientis contagione salvos evasisse^ id sane eiusmodi est, ut gratis- 
simo in Deum animo laeti agnoscamus. Atque eo magis hoc ego hodie 
commemoro, quo plures fuerunt e Medicinae Candidatis, qui, grassante 
morbo, aegrotantibus succurrerent et noctes diesque praeessent Nosocomio 
publico. Sic generosi iuvenes factis egregie probarunt, se ad communem 
salutem arti medicae vitam viresque impendere nullisque absterreri periculis. 
Eorum plerique, doctoris honore aucti, Academiae iam valedixerunt, nec 
tamen hinc discessisse laetor sine .splendido civitatis Jjeidensis dono, vir- 
tutis et constantiae praemio. Sed non medicinae tantum studiosi iaudandi 
sunt^ In laudis communionem venerunt post ferias aestivas omnes, quos 
tantus invasit patriae amor et salutis communis studium , ut arma ceperint 
inque iis exerceri voluerint. Annuente Rege constituta est cohors Acadc- 
mica^ sic ordinata et instructa, ut, si quid eveniat / externis resistere hos- 
tibus ac vim vi repeliere possit. Laudo equidem haec vestra studia, Ia« 

5 



U I. I. P R I N S 

venes optimi! eodem captus patriae carissimae amore ifliuaqae memor: 
»iSi via pacera» paia bellam!" Laudat vero etiam et applaodit fectiisima 
virgiauro corona, e quarum manibua moa Vobis sdeDniter tradetur elegaDa 1 

vexiUum, acu pictum, quo, si uuquam pro aria ae IbciB dimicaDdam erit, ^ 

ad victoriani ducamiDi. Suot illae omnea Profeasoruffl LeideDsiun» filiae; 
et binc qtioque apparet, quaDtopere vestra studia probeot Professores Lei* 
deQsea. Vos autem ego eolaudo impeosiua, quo magii hoc aDOo praeterito 
compertum habui, apud Voa inter arma Musas dod silere. Vidit Aca« 
demia GroDingana, cuius erat de certaminis Uterarii exitu iudicittm ferre» 
haud niinus quam quatuor ex Academiae Dostrae civibus victores. Prae^ 
mium reportarunt ornatissimi Haitogh Heys van Zoutevera, Aaser et de 
Steurs; iDdualrtae testimonium accepit Ramaer. His Duperrime acceasit 
oraa.tissim us Schoor, quem publice laudarunt Professores AmsteiodanaeDsea. 
Egregie boa ita almae matris gloriam stabilivisse laetamur. Sed eoee, 
denuo adsunt, licet pauciores quam vellem numero, qul praemia naerue- 
runt» augustissimi Regia liberalitate parata. AudiatiB» quaeso, uaittscuius* 
que Facultatis iudicium de responsia, sibi albtis. 



Saut ergo duo tantum e oommilitoDibus nostris praemio ornaDdi i uter- 
que tamen meriti^aimus et ia certamine Uterario iam aotea laudem cod- 
secutus, aker ante hos duos fere auDos Ultraiecti, Amstelodamii alter 
aiif)errime. 

Accedite , orDatissinii Bleekrode et Schoor ! ut ,. ex Regis auetoritate et 
«Pkunificeniia , Vobia ea tvaidam, quae menttstis, virtutis et doctrtnae 
praemial 

Vos, luvenea optimi! nmcti virtute estote et hisce, qiuos coDsecuti estis, 

hQiK)ribud ad eontinuo maiora petenda iDcitemiai! Fuiatia ad hAUic diem 

Acadiemiae Qostrae decora et ornamenta. Mox autem, peraqtis studiisy id 

^ agiie^ ut bona, quaoi de Vobis ipsi movistis, exspectatio confirmetur et 

baAce< primiitias laeta aliquando et uberrima mes»s sequator I 

Vidfltia, Optimi oommilitoDes I quam dulce sit et quam iueuDdum , in 
DQibili hm palaestr& praenuo qcmdecorari. Nolo ieato die vos reprehendere 



O R A T I 0. 85 

et de paucitate eorum conqueri^ qui hoc anno in arenam descenderint ; 
sed id me velle tamen significo^ ut de victoria reportanda nemo vestrum 
unquam desperet nobilior. Mox novi in Academia Traiectina aperiuntur 
ludi. Accingite vos, quotquot e meliori luto finxit praecordia Titan, eoque 
acrius et alacrius de palma contendite, quo maior esse solet peregrina laus 
quam domesticaf Hoc agite omnes, ut in hac vita brevi longam artem sedulo 
colatis, et quae a Vobis exspectaut parentes, flagitat Academia, poscit 
patjria^ haec in quocunque disciplioae aut vitae genere ahquando praestare 
pMiitia^ 

Dicenda dixi et agenda peregi, Auditores! Vohisque omnibue, qui hu- 
manitate vestra et benevolentia medicentem sustentastis , gratias ago. Kihil 
restat quam ut mrunus rectorale in Te conferam Tibique tradam, Claris- 
aime Suringar! quem in annum sequentem Rex designavit rectorem mag- 
nifidun. Salve, Vir Magnifice, iterumquesalve! Sit Tibi propitius 1). O. M., 
Teque Bectore hanc noatiiam c&rissimam Actdemiam ealvam eaae iubeat. 



PIXI. 



ANNOTATIO 



P. S. deeesaorem meum — dixisee, Vid. Oratio de iis, quae Academiae Lugdun<h 

Baiavae anno 1865 — 1866 iristia et laeia aeeiderunt, guam ii^U Ben^ 

heriue van Boneval Faure, die 8 Febr. 1866. L. B. apad Jac Hazenberg, 

Corn. fil. 
^ 4. ut in ipsa hac Academiae Juce cet. Gonf. Oraiio mea inaugnralis de Ineii- 

iuiione Academiea, ad futurum eaerorum antieiitem formandum apiissima, 

L. 6. apad P. Engels. 1856. 
7. tn oratione rectorali collega meue — IVaieeiinue. Tid. Jacobi Isadci Doedes 

Oraiio de libertate cum TAeologiae, ium etiam Eeclesiae chrisiianae sirenue 

vindicanda, Aabiia d. tl m. Mari. a. 1865. Trai. ad Ehen. apad Kemink 

et fil. 
f 10. apud loannem, Ea. C. XIV. 6. 

9 spiritum promisit divinum, Ea. lo. C. XIY. 16, 17, XVI. 13. 
g if iia ilie, in I Ep. ad Cor. C. X. 15 et I ad Thess. V. i\. 
, , K€vo:pavtx. Cf. I Ep. ad Tim. VI. 20. 
g sibi datum esse gaudehat cet., in I Ep. ad Cor. II. 12. 
g if eodem koc collustrari voluii — spiriiu cet., in Ep. ad Eph. I. 17 — 10 > 

III. 18, 19. 
12. ui studii tAeologiei — summa kabereiur raiio. Conf. N. C. Kist, in Archtf 

voor de Kerkelijke Gesckiedenis , T. IX. p. 521 — 528. 
15. iia verissime Cicero^ De Nat. Deor. II. C. 2. 
y 16. *^0 oZv — xupi^ira. Vid. Matth. Ea. C. XIX. 6. 

^ 18. parentibus orlus konesiis. Natas erat Schrantias d. 24 m. liartii a. 1782. 
f 22. nobiti e genie orius. Natas erat Cock d. 16 m. lanii a, 1794. 
25. Oideon lanus Ferdam, natns d. 2 m. Dec. a. 1802. 
if 27. iestaius est — Kaiserus, in Qratione rectorali, hafaita d. 8 Febr. a. 1858. 

Conf. Annah Aead. 1857—1858. L. B. p. 17. 



LIJST VAN SCHRIFTEN. 

UriGSOEVEN DOOB 

■ 

WULEN DEN HOOOLBEBAAB 

J. M. S C H R A N T. 



Mengelingen ▼oor B. KatholijkeD^ 3 deelen, 1807 — 1809 (voor het grootste gedeelte 

van J. M. S). ^ 

Beis van Pias VII naar Frankrijk, uit het Fransch vrij vertaald, met aant. 1807. 
Het Leven van Jesas^ een geschenk voor de jeagd, 1808^ 1824. 
Het Leven van Jesus verdedigd^ 1809. 
Sailer^s Gebed des Heeren, 1809, 1839. 

Kistemaker^s VerhandeliDg over de Opperhoofdigheid van PetraS; 1810. 
Sailer'8 Verkort Lees- en Gebedenboek, 1810 , 1825. 

De navolging van J.C., in vier boeken, uit hetlatijn vertaald, metaani., 1811 , 18£7. 
Uitgelezen gedachten uit dat werk, 1814. 
De gelukkige verlossing vau Pius VII, Leerrede, 1814. 
Leerrede over de pligten van onderdanen, 1814. 
De waardige Herder geschetst, 1816. 
Gezondheidslessen voor den kinderlijken leeftijd, bekroond door de Maatschappij tot Nut 

van 'tAIgemeen, 1816 (vertaald in het Fransch). 
Aan de bewoners van het zuiden van Frankrijk, 1816 (vertaald in het Fransch). 
Fenelon^s Gesprekken over de welsprekendheid, 1817, 1829, met aant. 
B^devoering over het aanbevelenswaardige der Nederlandsche Taal, 1818. 
Zedekundige schoonheden, getrokken uit De navolging van J. G., 1818, 1827. 
Hetzelve in het Frausch, 1819, 1827. 
Hartelijke uitboezemingen tot J. C., 1819, 1827. 
Devotions *envers J. C, 1819. 
Vonders Gysbrecht van Amstel, 1819. 
Hulde aan J. B. Hellebaut, 1819, met aant. 

Ontdekking van )iet graf van den Graaf van Egmond, 1819 (uit het Fransch). 
Bedevoering over de eer, als voedster der kunst, 1820. 

Oratio de patrii sermonis studio Jurisconsnltis quammazime commendando, 1821. 
Beflezions d^Iren. Cath., 1821. 



&8 I. I. P R I N S 

Bedeyoering over het geToel yan eigen zelfstandigheid in betrekking tot de yolks- 

taal, 1821. 
Bedevoering over het hoogst behngrijke van de beoefening der volkstaal voor den 

Begtageleerde , 1822. 
Verhandelingen over den Bqbel, 1823 (vnrtaftld ia het Fransch). 
Yerhandeling over de lotgevallen der welsprekendheid bij de oudere en latere vol- 

ken, 1824r. 
Kort overzigt van de geschiedenis der Nederlanden, 182S, 1824, 1827 , 1828 

(vertaald in het Fransch). 
Bijzonderheden nit het Leven van Jesus, Schoolboek, 1825. 
Sailer's Klein gebedenboek, 1825. 
Axflwoord tmn «le» sehrigver dcir Aamnerkinis^ ep bet LoreB vaa Jomsi S Makf&i^ 

1825 (in het Fransch). 
Beknopte Nafc. en Staatk. beflchiijving der Nederl., 1826 (in het Ftanaeh wL). 
Lofrede op Godfried van Boailloa, met aaat., 1828. 
De Gramschap^ in drie boeken. Een Latijnaoh en VhMkHiaeh leeidielit, dMr Lit« 

de Meijer, met aant. , 1827. 
BloemkorQe voor jonge lieden, 182B. 
Proeven van Ned. dichtkunde^ uit sev^n eeawen^ 1827. 
BrMveu nn Ned. pBOzast^l, ala vozen^ 1829. 
Bedevoeringen en Yerhandelingen^ twee deeleBi 1829^ 1846. 
Het oproer te Antiochie, mefc annt., iB2CL 
Yerhandeling op het nietachten der moederlijke hul, 1820. 
Uitgelezene dichtstukken van Justus de HarduyBi 1830« 
Se ojpstaoid der Bdgen getbdM, 1B81. 
Bedevoering over den waren volksroeaiy mot aant. 18di« 
Britf> 4ietiekkoKjk tot eene BecenBie, 1B3&. 
Bloemlezing ait de Ohristel^ke Dodheid, dedi I, 1886. 
YondeI's Joannea do Boelgnttt., oiet attnt. 1840» 
Le livfe des Bois et im Qrands, cxtrait de MaMiUoBiy 1841. 
Het boek der Kouingen en Grooten, getrokken uit MaBsilloiiy 1841. 
Zedespiegel, 1842. 

Le livret d'or^ extrait dn Livre de Flmitationi 1842. 
Oratio de Arminioi Cheruscorum^ et Glaudio OiviK» Batavosum dueibiiB jsiter aa 

comparatis, 1844. 
Over de -^rMtdragt des redenaaia, of over de uitepraak m het gehaar, 184(. 
Begelen betrekkelijk de voordragt des ledeBaara, 1845. 
Lefrede op AHrtd dm Grooie, met aant., 1845» 
Uittreksels uit de Ned. Historien van Hooft^ 1846. 



o R A T 1 0. a» 

Kenr TftQ Paarlen ait Vondel, 1846. 

Geschiedenis des Vaderlands voor de seholen^ 18i8. 

Kanselredenen over de gelijkenis van den Yerloren Zoon, 1849. 

Hoofdregelen over sti]) en welsprekendheid;^ 1849. 

De Kimbren en hanne lotgevalleu^ 1850. 

TondePs Gysbrecht van Amstel^ met aaut., 1851. 

Oud-Nedrland'8 Rijm en Onrijmy 1851. 

Lyttleton^ de waarheid van het Christendom betoogd^ 1852. 

Taciti Germania^ met aant.^ 1855. 

Voodera Lttfiifer^ net aant., 18S6. 

Athanssia, of de gronden van niijn geloof aan eene voQrtdaring na dit kven, 1867. 

Bloemlezing uit de schriften des N. Verbonds^ 18j6&. 



SCRIPT A. 

QUAE EDIDIT 

H E N R. C O C K, V. C. 



Commentatio de alea^ a Facultate luridica Traiectina d, 2 Aprilis a. 1818 praeioio 

omata. 
Commentatio de fine^ poenis propo»to, cum ex rei veritate tum. ex doctrina Inie* 

consultorum Bomanorum» Groningae d« 8 Oct. 1818. praemio omata. 
Commentatio de iudiciis iuratis, quam d. 8 Pehi. 1821 praemio omavit lurecon-» 

Miltorum Ordo Leidensis. 
Disputaiio luridica Inauguralis, d. 28 Maii a. 1821 pablice defensa, de argumento 

ex analogia eiusque a legis interpretatione differentia* 
Oratio de philosophico iurisprudentiae studio et ad froctum uberrimo et ad volupta- 

tem suavissimo, dicta Daventriae d. 13 lun. a..l8^2. 
Oratio de iuris publici universalis studio ad civitatit pacemotiumquefiructuopissimo, 

dicta Lugduni-Batavomm d. 8 Febr. 1826. 
Qratio de iure gentium Europaeo temporum nostrorom ooaviBBnoiiibaa vehementer 

labefactato. dicta d. 8 Febr. 183& 



40 I. I. P R I N S 



SERIES OPERUM 

ViRi Clarissimi G. J. VERDAM. 



1828. Commentatio de linea lorodromica. Gand. 56 pag. 4^, cum daabns figuris. 
Commentatio de superficierum regularium angulis et soliditate. Gron. 79 pag. 
4^^ cum duabus figuris. 

1824. Commentatio de theoria maximorum et minimorum. L. B. 100 pag. 4^, 

cum figura. 
Commentatio de theoria compositionis virium. Trai. 243 pag. S^^, cum 
duabtts figuris. 

1825. Commentatio de vi, qua corpus e luna sit proiiciendum in tellurem. L. B. 

28 pag. 4to, cum figura. 
Dissertatio philosophica, in qua ratione mathematica et physica quaeritur de 
mensura, constructione et munitione aggerum terreorum^ ad lacu8| fiuvios 
et mare ab agris^ hamiiioribus arcenda. 

1828. Gronden der toegepaste werktuigkunde. Gron. 8^0 , Inleiding^ 174 bl., 5 platen. 

1829. Eerste Deel, 371 bl., 5 pl. 

1830. Tweede „ 169 en 319 bl, 4 en 8 pl. 
1881. Derde „ 99 en 217 bl., 4 pl. 

1837. Yierde ^ Over de stoomwerktuigen, in drie Afd., met atlas van 31 pl. 
28, 433, 20, 804 pag. 

1834—1838. Grundsatze der angewandten Werkzeugwissenschaft und Mechanik. 
Aus dem Hollandiscben iibersetzt von Dr. C. H. Schmidt. Weimar, 4 Bande, 8^o. 

1840. Oratio de artium et institutoruin, quae ab industria vocantur, progressu et 
perfectione, recentiorum mathematicorum diligentissimis pervestigationibus 
atque egregiis inventis magnam partem tribuendis. 14 pag. 4^^, 

1842. Sur une rfcgle particuliire pour trouver l*^quation d'une ligne ou d'un plan 
tangent une courbe ou une surface da second degr^. — Note relative & la 
construction de la chatnelle (Grunert's Archiv, B. 2. S. 188 — 196). 

1842. Lettre sur le ProblJme de Snellius. (Ibid. S. 210—212.) 

Over de tafelen van Elliptische Bogen, berekend door den Hoogl. Schmidt, alsmede 
over de herleiding van eenige voomame, algemeene enbijzondere, Integraal- 
formulen tot EUiptische Functien. (Het Instituut, bl. 57— 79, 166— 168.) 



R A T I O. 41 

1844. Bqdnge iot de meetkondige beschoawing Yan de hyperbolische Paraboloide. 
(N. Yerhand. K. Ned. Inst. 1«. kl., D. X, bl. 1—53, met 2 platen.) 
Over eene nitbreiding van een gedeelte der elementaire Meetkonde. (Het 
Institunt, bl. 211—246, 271—298.) 

Ueber das Integral r^ (Grunerfs Archiv. B. 4. S. 221—223). 

Snmmarium der Goniometrie en der regtlijnige Trigonometrie. Leiden, 66 U., 8v<». 

Id. der sphaerische Trigonometrie. Ib. 51 bl., 8^^. 
Handleiding bij de beoefening der sphaerische Trigonometrie. Ibid., S^^, 70 bl. 
1846« Opmerking over zekere soort van kromme lijnen, wdke men omgekeerde of 

te^enovergestelde kromme [lijnen zou kunnen heeten (N. Yerhand. K. Ned. 

Inst., 1«. kl. D. Xlt, bl. 67—98). 
Gbschiedkundige Aanteekening betrefTende de algemeene oplossing van derde 

machts-veigelijkingen (Het Instituut, bl. 163 — 177). 
1848. Bijdrage tot de beschouwing der Lemniscaten (N. Yerhand. K. Ned. Inst., 

D. Xin, bL 81—162, 1 pL). 
Note sur une mani^re particuli^ de d^terminer les ^quations des lignes cour- 

bes en faisant usage de la d^omposition et de la composition de vitesses, 

suivant les r^Ies de la Djnamique (Grunerfs Archiv., B. XI,S. 13 — 25). 
Leven van den Hoogl. Jacob de Gelder (Alg. Konst- en Letterbode, N^. 46 — 54, 

86 bl., 8^0.). 

Summarium van beginselen , beschouwingen en voorschriften, ontleend uit de 
redeneerkunde, en welker kennis noodzakelijk is voor het verstand en voor 
het gebruik der wiskundige methode. Leiden, 8^o. 

1848. Grunds&tze, nach welchen alle Arten von Dampfmaschinen zu beurtheilen 

und zu erbauen sind. Weimar, 8^^, mit 23 Taf. 

1849. Yerslagen ingediend aan de l>te klasse van het Kon. Ned. Instituut over 

eene hrochure van den Heer J. A. Scholten, den titel voerende : Gedachten 
over de Wind- of Stoombemaling voor' polders, benevens eenige opmer- 
kingen omtrent het Stoomtuig de Leeghwater (Tijdschr. v. Wis- en Natuurk. 
Wetensch., D. 11, bl. 1—11). 

1850. Oplossing van een voorstel betrefTende de omstandigheden der beweging 

eener gespannen snaar (Ald., D. III, bl. 225 — 246). 
J. de Gelder^s B^nselen der Differentiaal- , Int^raal- en Yariatie-Bekening. 

2e D. 'sHage (vel 30—36). 
Yerhandeling over de methode der kleinste Quadraten. Gron. le afl. 4^, 

214 bL, 1 pL 
Summarium der Goniometrie. 2^ druk. 

Id. der Wiskundige methode. 2® druk. 

6 



42 L L P B I N S O n A T 1 0. 

iSMw lUig» opnMriaogen^ betoekking taebbendB tot de Umbilioi dei SDittooSA» tt 
tot de reottfieatio der (illipB (Tijdeohr. r. W. en N. Wet D. Y, U. 42—85, 
»« S pl.)« 
EenToudig bewijs van de waarheid der stelling, dat de deoKiiKlie, welke het 
slingervlak van een eenvoudigen slinger, ten gevolge van de omwenteling 
der aarde en hare as ondergaat, evenredig is aan de sinus der breedle 
van deplaatSy alwaar de slingsr in beweging ia (Akk IX V^bLlM — 183, 
m. 1 pl.). 
Yerhandriing eves do methode der kleinste QoadrateD. Omii UL 196, 4^^. 
IBM-d Oistio Beotovalts de iiista perlraetandi el veri investtgandi ratione systsfent- 
tka^ a malhematicis temerttts aegleeta, diUgentiSsimDr atadio disciplinss 
mathematicas perficientibns eainimqae aadbitnm amplificantihnSk L. B. 
18M. Handlaidiiig bij de beoefBning ettZi 2e dmk. 
Summarium dei methods. Sb dmk. 
Id. der Goniometric. Se druk. 
1862. Bijdrage tot de meetkundige theorie der hoofdassen van figchamen (Yerslagen en 
MBdededingei» der Akadomie v. Wetenaoh. Afd. Nat. D. XIV, bl. 149—269). 
1863^, Aanteekening op de vorige Verii. (Ald* D. XY, ht. 3^76-^388)^ 
1964. Bijdrage tot de loepasstng vin bet beginsel van d^Alraibert,^ ovonenkomBtig 

dto rekenwqee vasi Lagrango (Ald. Yerhanddw D^ X, bL 1 — 99)^ 
1866. Handboek der sphaerische' Trigonometrie. Leiden, 296 bl., S^, 4 pl. 



ACTA BT GESTA IN 8ENATU , 



IN AGADEMIA L UGDUNO-BATAVA. 



A. 1866. 

Die 7 m. Martis. Recitantur litterae "Caratorum, datae die 27 m. Fe- 
bruarii Senatum certiorem facientes, virum Nexcelleotissimum Minis- 
trum Regis res internas curantes statuisse, ut viro cl. D. Bierens 
de Haan, Prof. Extraord. cum in Senatu^ tum in Ordine Disci- 
plinarum Mathematicarum at Pbysficariim suffragii ferendi ius tri- 
buatur. Decretum Regium diei 19 Febr. 1867. 

Eodemdie vircl. Heynsius munus auspicatus est^ babita oratione: 
Over het tegenvooordig standpunt der pAysiologie en haar verband 
met de geneeskunde. 

Die 10 m. Martis. Vir Dr. Zaaijer munus auspicatus est^ habita oratione : 
Het gewigt eener doelmatige^ onfteedkundige techniek. 

Dfo 21 m. Martis. Vir cl. Boogaard munus auspicatus est , habita oratione : 
De anatomisch phgsio/ogische rigting in de hedendaageche geneee* 
tunde. 

Ke 6 m. Octobris. Recitantur litterae Guratorum datae<lie 15 m. lunii, 
Senatui nuntiantium a Rege Augustissimo, decreto diei 6 m. 
lunii no. 44, Professorem extraordinarium in Facultate Phiio- 
sophiae Theoreticae et Litterarum bumaniorum creatum esse virum 
Doct. M. T. de Gtoeje, Interpretis iegati Warneriani Adiutorem, 
secundum, et eiusdem legati Interpretem doctissimum P. delong, 
hucusque huius legati Interpretis Adiutorem primum. 

6* 



44 AGTA ET 6ESTA IN SENATU. 

Recitantur litterae Caratorum datae die 25 m. Sept nontian- 
tium a Rege Augnstissimo , die 23m. lulii, virum doct. P.delong, 
Interpretem legati Warneriani titulo Professoria esae omatunt 

Eodem die vir doct. M. I. de Goeje munus auspicatus est, 
habita oratione : De belangrijkheid van de beoefening der JrabUcke 
taal' en letterkunde. 
Die 12 m. Decembris. Candidati quatuor, e quibus Rector Magnificus in 
proximum annum academicum a Regio decreto oonstituatur , desig- 
nantur viri clarissimi : 

W. F. R. Suringar, 
R. P. A. Dozy, 
I. C. G. Evers, 
I. E. Goudsmit. 

Candidati e quibus Actuarius constituatur, designantur viri cla- 

rissimi : 

L. W. E. Rauwenhoff, 

W. F. R. Suringar, 

R. P. A. Dozy, 

R. T. H. P. L. A. van Boneval Faure. 

Creantur in annum sequentem Assessores viri cl. A. Rutgers, 
P. W. Krieger , I. de Wal et A. Kuenen. 

Rector Senatum facit certiorem de obitu viri cl. Schrant, Prof. 
emeriti, qui accidit die 6 m. Aprilis et de obitu viri cL Cock, qui 
accidit die 20 m. Octobris. 
Die 8 m. Febr. Recitatur epistola Curatorum data die 25 m. lan. , qna 
Senatus fit certior virum cl. Bierens de Haan , Prof. Ord. esse creatum 
decreto Regis 24 m. Dec. a. 1866 n^'. 90. 

Recitatur epist. Curatorum data die 8 Febr. qua oontinetur Regi 
Augustissimo placuisse Rectorem Magnificum in annum sequentem 
creare v. cl. W. F. R. Suringar. Decretum 31 m. lan. n^. 52. 

Rector refert a Curatoribus Actuarium Senatus creatum esse 
cl. L. W. Rauwenboff. 



ACTA ET 6ESTA IN SENATU. 



45 



Rector Magnificas cum Senatus reliquisque Professoribus in 
auditorium maius descendit et , adscensa cathedra , orationem habet : 
De schola et ecdesta in re Christiana arcte coniunctis nec unquam 
disiungendis. Deinde, enarratis fatis Academiae et promulgatis Or- 
dinum de certamine litterario hoc anno indicto iudiciis , omatissimis 
L Bleekrode et G. C. 1. Schoor praemia adiudicata porrigit. 

Mox , solemnibus verbis deposito magistratu, e cathedra descendit. 

Novum Rectorem Magnificum Professores deduxerunt et ofiicio- 
sissime salutarunt. 



lUDIGIA OBDINUM 



PROMULGATA 



RECTORE BT SENATU 



ACADEMIAE LUGDUNO-B AT A VA E 



DIE VIII FEBRUARII ANNI CIOIDCCCLXVIL 



lUDIClUM ORDINIS THEOLOGORUM. 

Theologorum Ordo ad quaestioDem propositam: 

uEnarretur historia ecdesiae Christianae , quae Hamae fuit , ad me- 
itdium usque aaeculum tertium^* 
unam tantum responsionem accepit, his Tertulliani verbis insignitam: 
98i autem Italiae adiacee, habee Bomam, unde nobis quoque auctoritas 
praeato eaf {de Praescr. Haer. c. 86). 

Dedit huius disputationis auctor multa quidem eruditionis solidioris et 
diligentiae haud spernendae specimina, et plurima congessit, quae ad 
ecclesiae Christianae universae historiam antiquissimam pertinent; sed eccle- 
siae, quae Romae fuit, iustam rationem non habuit. Haud pauca attulit 
prorsus aliena, alia prolixius quam par erat exposuit, in uonnuUis exami- 
nandis lapsus est, et — quod inprimis doiendum — in disquisitionibus 
praeviis ita haesit, ut ad ipsam historiae enarrationem vix perveniret. Prae- 
terea, neglectis nostratibus aliisque recentioribus, unos fere theologos Tu- 
bingenses duces secutus est ipsosque fontes, e quibus potissimum historia 



1UI>ICIA ORDINUM. 47 

enk haumnda, parcia» adiit Denique stilo usufi est pfiiram el^gpaiiti, 
Monan^uam sttbotbscaro. Qaapropter Ordo censuit , auctorein aureo praa* 
a)io< HOB eondeecHrandum esse^ sed 8aam> tamen ifa probafise iDdufitriaaL, 
ut puMice laudari mereatur. Hic vero, licet evocatus, nomen auum pror 
&fitafi non esL 



lUDICIUM ORDINIS DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM 

ET PHYSICARUM. 

A Facultete Disciplinarum Mathematicarum et Physicarum doae pro- 
pasitae fiont quaestiones: ad unamquamque una allata est responsio. 

Qui respondit priori quaestioni : i/exponatur dilucide et ad criticam ratio* 
nem theoria matlkfnaHca et phpnca de efflutno ftmdi efastid e vasis , quo 
continetur, orificio exiguo et tenuiasimo^* commeDtatione iuscripta symbolo: 
// Verue experientiae ordo primum lumen accendit , deinde per lumew iter 
demonatrat. Baio , Novum organum Scient. LXXXir\ non ab omni 
parte ita rem intellexisse videtur, ut voluerat Facultas, verum maiorem 
rerum ambitum sibi inquireDdum sumsit. Quam iDquisitiouem ita insti- 
tuit et perfecit ut plane ostenderet, theoriam se et mathematicam et phy- 
sicamj de qufi» agitur, bene perapectum habere, ntq^e etdam igporare, 
quae recentiores in bae parte phyaices pmtuleruiit. Ipsius vero theoriae 
mathematicae , propter rerum quas tractavit rationem, pleDam et absolutam 
expositionem non dedit. Suum tamen argumentam elare expoauit et ajste- 
matice^. queouidmodum in reram natuca describenda decet. £t ex tota 
oommfintatione bene de scriptoie sperare licet « et confidere cum laade eum 
aliquando in^ disciplinis mathematicis et physicis esse elaboraturum« 

Quibufi de eausis Ordo eommentationem auro ornandams censuit. In 
schedula scriptorem se professus eat« 

LOJDOVIGUS BLBEEEODI», 
Jfiitt. ei FUL AM. tii Jt§d, Imgd. Bai. (kmdtdaituir 

qui sese, instituto examine, auctorem esse Facultati abunde probavit. 



48 lUDIGIA ORDINUH. 

Alteram qoaestionem Ordo proposuit: vAccurata et omnibus numeris 
absoluta ewpositio illiua quam Chymici Typorum vocant theoriae*^ Ad hanc 
quaestionem responsio una inscripta erat his Propertii versibus : # Quod 9% 
deficiant mrea^ audacia certe Laus erit, in magnis et voluieae sat estJ* 

Censuit Ordo hanc disputationem se diligentiae, eruditionis, et iudicii 
dotibus commendare, et auctorem universam quaestionem singulasque eius 
parteSy adepque Chjmiae recentioris theoriam perspicue explicuisse. Typo- 
rum chymicorum theoriae ortum et progressus, corporum compositorum 
classes secundum eam theoriam atque elementorum , seu corporum simpli- 
cium, naturam et compositionis quae vocatur vim, egregie eiposuit et 
exemplis illustravit auctor ; denique huius theoriae praetium et auctoritatem 
ostendit. 

Itaque non dubitavit Ordo huic disputationi praemii honorem tribuere. 
Aperta schedula, eodem, quo commentatio, symbolo munita, illius auctor 
repertus est 

QUILIELMU8 GAEOLUS I0HANNE8 8GH00B, 
Maih. et PkU. Nat. m Aead. Imgd. Bat. Siadiotut, 

qui praestantissimus iuvenis Ordini abunde probavit, se illius disputationis 
esse auctorem. 



lUDIClUM ORDINIS PHILOSOPHIAE THEORETICAB et 

LITTERARUM HUMANIORUM. 

Ad quaestionem priorum: 
Fontibus antea expoaitis atque ewaminatis populi ludaei Historia et 
Chasmonaeorum res gestae inde ab Antiocho Epiphane usque ad 
Pompeii in ludaeam adventum accurate et eleganter enarrenter. 
De dubiis, quorum disquisitio ordinem narrationis turbare possit, sepa^^ 
ratim in adnotationibus disputetur: 
unum Ordo responsum accepit inscriptum: quis inter deos etc. 

In hoc responso fontes, e quibus ludaeorum historia hauriri potest, 
pauci nominati sunt, examinati nulli. 



IVDICIAORDINUIH. 49 

Ipsa historia neque accurate enarrata est neque eleganter. Conditio po« 
puli externa et intema pro parte tantum exponitur. Relatio Tudaeos inter 
et exteros non definitur. Ingenium ludaeorum , ec^icfir rationes et consilia , 
vis religionis et sectarum certamina^ scientia militaris, cet. non explican- 
tur. Principum Chasmonaeorum indoles, aliorum religionis libertatisque 
studium singulare et summa reipublicae gerendae prudentia et imperatoria 
virtus eximia^ aliorum inertia et prava partium studia parum explicata sunt. 

Oratio impolita est et saepe vitiosa. 

Itaque censuit Ordo hoc responsum neque praemio dignum esse neque 
honore. 

Ad alteram quaestionem: 

JEorum, guos Demoatkenes habuit in rep. adversario», vita et rea 
ge^tae enarreniur , ingenium et moree describantur , deque eorum 
ratianibus et consiliis iudicium feratur : 
nullum Ordo accepit responsum. 



ORDO MEDICORUM 



ad quaestionem propositam nullum accepit responsum. 



lUDICIUM ORDINIS lURISCONSULTORUM. 

Ordo lurisconsultorum duas proposuerat quaestiones ad quarum unam 
responsum nnllum accepit. 

Ad alteram, qua rogatum erat, ut institueretur diaqumtio nde Bevisione 
in causis ^ poenalibus'* unam accepit commentationem , notissimo sed haud 
inepto inscriptam lemmate ifut desunt vires, tamen est laudanda voluntas^ 
In quo quidem opusculo, licet nonnuUa deprebendantur , quae auctoris 

7 



50 lUDIGIA ORDINUH. 

diligentiam demoDstrant, plura tamen occurruDt, quae iustam ceDsuram 
mereDtur. Scilicet dod ipsa auotor pervestigavit; principia, ad quorum 
normam leges de ordine iudicimim publicorum in gravissimo revisioDis 
loco exigcDdae sunt, sed magis exponere conatus est, quae diversis tem- 
poribus de boc argumento legibus populorum scitisque fuerint constituta. 
In bis vero eruendis plerumque non ipsos adiisse fontes dicendus est, sed 
potius recentiorum scriptorum fidem ita secutus esse , ut studii magis labo- 
risque pertinaciam^ quam vel iudicii subtiiitatem vel doctrinae co{Ham pro- 
baret. Praeterea propositi argumeoti cum aliis iuris crimiDalis capitibus nezum 
demonstrare adeo neglexit , ut inquirere prorsus omiserit , quid valeat huius 
instituti necessitas a recentissimis quoque legislatoribus comprobata ad im- 
pugnanda certa poenarum genera, inprknis poenam capitis. Tandem de- 
ficit virilis non minus quam nitida oratio, qualem postulabat argumenti 
natura et gravitas. Quibus omnibus de causis commentationem premio 
decorari non posse censuit Ordo. 



REDEVOERING 



OTBR 



HET TEGENWOORDIG 



8TANDPUNT DER PHY8I0L0GIE 



EN 



HAAR VERBANT) MET DE GENEESKUNDE, 



UITGESPROKE.N 



TER AANVAARDIN6 VAN HET H006LEERAARSAHBT AAN DE HOOGB 

SCHOOL TE LEIDEN, 



DEN 7*» MAART 1866. 



]>OOR 



I 



I 



A. H E Y N S I U S. 



I 



EDEL-GBOOT-ACHTfiABE HEEBEN, CUBATOBBN DEB LEIDSGHE 
HOOGESCHOOLI 

WELEDELGESTBENGE HEEB, SECBETABIS VAN HET COLLEOIE 
VAN CUBATOBBN! 

HOOGQELEEBDE HEEBEN, BECTOB MAGNIFICUS EN HOOGLEE- 
BABEN DEZEB HOOGESCHOOLI 

EDEL ACHTBABE HEEBEN, AAN W]E HET BESTUUB DEZEB GE- 
MEENTE OF DE HANDHAVING DES BEGTS IS TOEVEBTBOU WD I 

WELEEBWAABDE HEEBEN. LEEBABEN VAN DE GODSDIENST! 

WELEDELE ZEEBGELEEBDE HEEBEN, MEESTEBS EN.DOCTOBEN 
DEB WETENSCHAPPEN ! 

WELEDELE HEEBEN, STUDENTEN AAN DEZE HOOGESCHOOLI 

GIJ ALLEN, DIE DEZE PLEGTIGHEID MET UWE TEGENWOOB- 
DIGHEID VEBEEBTI 

ZEEB GEEEBDE TOEHOOBDEBSI 



Schoon en liefelijk sijn de trekken van het kind. Met welgevallen rast 
ons oog op de dartele Bprongen, waarin de levenskracht en levenslost van 
den knaap sdch openbaren. Maar hoe welgevallig die beschoawing ook 
zij , werkelijke belangatelling wekt zij , althans bij den onpartijdigen waar- 
nemer niet. Eerst later, wanneer deScnaap, tot een jongeling opgewas- 
sen , blijk geefk niet slechts van materiele , maar ook van intellectaele wel* 
vaart en kracht, treedt naast dit welgevallen belangstelling op. Wat be- 
looft hij veel voor de toekomst ! is de algemeene uitroep , wanneer hij met 
fier gelaat en open oog optreedt en de eerste blijken geeft in het openbaar 
van zijn zelfstandig bestaan. Niet zijn heden, maar zijn toekomst is dus 
ookdan nog de eigenlijke grond onzer opgewekte belangstelling. Die toe- 
komst is de maatschappij , zijn maatschappelijk leven. Voor het individu 
op zich zelf mag het belangrijk zijn de eerste schreden op den ontwikke- 
lingsweg — , hoe wankelend dok volbragt — te kennen, de uitwendige 



54 A. HEYNSIUS 

omstandigheden te waardeeren, die daarop invloed hebben uitgeoefend, — 
voor het algemeen heeft die kennis lattel waarde. Daarvoor is de mensch 
alleen van gewigt , indien hij tot een zelfstandig wezen , tot een individu 
ontwikkeld optreedt in de maatschappij » — wanneer hij met anderen, 
even als hij individueel denkende en handelende, in wisselwerking treedt 
en, al naar gelang van zijne innerlijke kracht, daarop invloed uitoefent. 
Van dien tijd is zijn pogen en handelen voor het algemeen van belang»«— 
van dien tijd wordt de geschiedenis van het individu een deel van de ge- 
schiedenis der menschheid. 

Evenzoo is het met de wetenschap gesteld. Voor elken afzonderlijken 
tak daarvan op zich zelven moge het van belang zijn den ontwikkelings- 
gang sedert de vroegste tijden na te sporen en de eerste wankelende schre- 
den op dien weg uit het verre verleden op te delven, de tallooze slinge- 
ringen te kennen , waaraan hij was blootgesteld , zoo lang nog uitwendige 
otnstandigbeden meer dan eigen kracht de rigting bepaalde» waarin hij 
zou worden voortgestuwd , — voor de wetenschap in het algemeen wordt 
elk der takken eerst dan van gewigt, als het ruwe voedingsvocht, in zijn 
loover verfrischt en veredeld, op den groei en bloei van het geheele orga- 
nisme invloed uitoefent , — wanneer zij , den kinderjaren ontwassen en tot 
een zelfstandig wezen ontwikkeld, met hare zusterwetenschappen in wissel- 
werking treedt, en dat gewigt neemt toe, naarmate de invloed op hare 
zusteren grooter is. Van nu aan behoort de geschiedenis van elk der tak- 
ken tot de gescbiedenis van den boom der wetenschap. 

Bedrieg ik mij niet , dan heeft de wetenschap , aan wier beoefening ik 
mij toewijdde en waarvoor ik verder leven zal, den kinderlijken leeftijd, 
vol van gedaanteverwisselingen , achter den rug, en hebben hare trekken 
de meer vaste, aan den mannelijken leeftijd eigene vormeu aangenomeD. 
De physiok>gie trad in onzen tijd met hare zusterwetenschappen in veelvol- 
dige wisseiwerking. Zij openbaarde in velerlei rigting de innerlijke kracht 
van haar bestaan; — zij oefende op hare zusteren in het algemeen een 
grooten , een overwegenden invloed uit , het meest op de aan haar oaauw 
verwante geneeskunde. Zij leidde daar — en heerschte dus. 

Voorzeker het zou niet onbelangrijk zijn dien invloed van het physiolo- 
gisch onderzoek in het algemeen hier nader uiteen te zetten, maar die 



REDEVOERING. 55 

beschouwing zou niij alligt te verre voeren van de hoofdzaak » die mij hier 
in de eerste plaats voor den geest staan moet, en bovendien mij brengen 
op een terrein, waarop de wegen mij minder bekend en voor mijn voet 
minder gebaand zijn, waarop ik, die ais kind van de negentiende eeuw 
bij voorkeur den ijzeren weg kies, mij, zonder geleide althans, niet wa- 
gen durf. Ik bepaal mij derhalve tot de hoofdzaak en wensch U in dit 
uur te schetsen .* het tegenwoordig standpunt der pkysioloffie en haar ver- 
iand met de geneeskmde. 

Belangstelling in de verschijnselen der natuur is den mensch ingeboren. 
In onbeschaafden toestand wekken de grootsche versohijnselen een gevoel 
van af hankelijkheid , van eerbied, van schrik zelfs op. Bij hoogere ont- 
wikkeUng ontkiemt de zucht naar eene verklaring, naar de kennis van de 
oorzaak, die aan het waargenomen gevolg ten grondslag ligt. Ten allen 
tijde werd naar eene verklaring van de waargenomen natuurverschijnselen 
gezocht en niet het minst geldt dit van de verschijnselen , die de levende 
natuur aanbiedt. Doorloopt de geschriften der ouderen. Hoe veie theorien 
over het leven zijn er uitgedachtl Maar de opgewekte dorst naar verkla- 
ring werd er niet door gestild. Eerst in het laatst der vorige eeaw werd 
de weg tot een dieper inzigt gebaand. Eerst in deze eeuw werd de leer 
van het leven, de physiologie, als wetenschap, geboren. Alle moeite die 
men zich geeft, om haar door een lang verleden te adelen, is naar mijne 
meening verspild. Hare geboorte dagteekent niet van dien chaos van ruwe 
waamemingen , dien men voor hare jeugd wil doen doorgaan. Zij is eene 
jongere zuster van de zoogenaamde zuivere natuurwetenschappen , wier 
algemeene ontwikkeling ook eigenlijk eerst van het laatst der vorige eeuw 
dagteekent. Onder geleide daarvan heeft zij hare eerste sohreden op haar 
ontwikkelingsweg g^daan, en al spoedig heeft zij zelfstandig dien weg 
vervolgd. 

Zoo als natuurlijk is, heeft ook zij hare jeugd met hare droombeelden 
gehad, Zij meende , dat haar onderzoek alie verschijnselen des levens 
moest omvatten. Zij overschatte hare kracht. Met een glimlach bejegenen 
wij nu die ondoordachte pogingen^ maar geheel anders was de indruk 
weleer. Zie b. v. hoe Schroeder van der Kolk nog in 1835 in zijne 



56 A. H E Y N S I U S 

voorlezing /rOver het verschil tusschen doode natuarkrachten , levenskrachten 
en ziel" door die jongelings-ideeen is verschrikt en daardoor verleid wordt 
om met warmte de stelling te verdedigen, in onzen tijd naauwelijks be- 
grijpelijk, dat de krachten van de bestanddeelen van ons ligchaam, althans 
van ons zenuwstelsel , waaraan onze psychische functien gebonden zijn, 
hoewel overeenkomstig aan de algemeene krachten der natuur, toch geheel 
andere wetten volgen* Sedert dien tijd zijn, bij den vooruitgang der 
physiologie, al de argumenten, die door hem werden aangevoerd ter ver- 
dediging dezer stelling, achtereenvolgens vervallen. Met gebonden armen 
en beenen zou Schroeder van der Kolk zich dus in de magt hebben zien 
gevoerd van het materialisme , dat zijn vroom gemoed met kracht meende 
te bestrijden — tenzij hij, zoo als wel waarschijnlijk is, tot de erkentenis 
ware gekomen, dat die kwestie niet op het gebied van het natuurkundig 
onderzoek te huis behoort. In onzen tijd, G. T., is onder de physiologen 
de overtuiging bijna algemeen gevestigd , en zij is het ook bij mij , dat de 
verrigtingen van het geestelijk leven, hoezeer van stoffeHjke indrakken 
af hankelijk , voor alsnog althans zeker buiten de grenzen van het natuur- 
kundig onderzoek liggen. Zij laten om die reden de studie dezer ver- 
schijnselen en het opsporen van de wetten, die hen beheerschen, aai> 
anderen over. 

De physiologie in den tegenwoordigen tijd houdt zich bepaaldelijk bezig 
met de &toffeIijke verschijnselen des levens en rigt daarbi} haar oog op 
de scheikundige zamenstelling , de natuurkundige eigenscbappen en den 
elementairen bouw der ligchaamsdeelen. 

De stoffen , waarait het levend organisme is gevormd , verkeeren daarin 
in voortdurende wisseling. Onophoudelijk worden stoffelijke bestanddeelen 
door het ligchaam afgegeven en nieuwe stoffen opgenomen , die de oude 
vervangen De vorm, waaronder de stoffen het ligchaam verlaten, is niet 
dezelfde als die^ waaronder zij werden ingevoerd. Die wisseling is de 
voorwaarde van bet leven. Zij kan door uitwendige onxstandigheden be- 
langrijk vermeerderd en verminderd worden , maar er is een maximam en 
een minimam, dat niet overschreden worden kan. Die algemeene stof- 
beweging nu mdet door de physiologie in qualitatieven , zoowel als in 
qaautitatieven zin worden onderzocht en toegelicht — Maar in de ver* 



REDEV0ERIN6. 57 

« 

achillende organen, waaruit bet ligchaam bestaat, is de scheikundige 
zamenstelling niet dezelfde. De wisseling der stof kan dus ook niet ovend 
deiselfde zijn. Die eigenaardige stofwisseiing in de afzonderlijke organen 
des ligchaams is dus op nieuw een punt van onderzoek in qualitatieve en 
quantitatieve rigting. 

Door de scheikunde is bet onderzoek omtrent de stoffelijke zamenstelling 
van het ligcbaam aangevangen; door de pbysiotdgie is het in de laatste 
vijf-en-twintig jaren in vereeniging met hare oudere zuster vervolgd. Om- 
trent de algemeene beweging der stof in het levende ligchaam toonde dit 
onderzoek aan, dat die stofwisseling groote overeenkomst bezit met het 
verbrandingsproces. Onder den invloed van de zuurstof, uit de dampkring 
ontleend, worden de zamengestelde bestanddeeien van ons voedsel, uit de 
plantenwereld afkomstig, in meer eenvoudige, in vastere verbindingen om- 
gezet. Die eenvoudige verbindingen , het koolzuur , het water en de stik- 
st($fhoudende omzettingsproducten der dieren komen in het algemeen met 
de verbrandings- , met de oxydatieproducten der organische stoffen buiten 
het levende ligchaam overeen. Zij worden op hunne beurt weder voeding- 
stoffen voor de planten. Het bestaan der dieren is aan dat der planten 
gebonden, maar wederkeerig oefenen de dieren in dit opzigt invloed op de 
planten uit. De organische stof , op dit oogenblik in de dierlijke wereld 
aanwezig, zal eerlang wederom deel uitniaken van de plantenwereld , om 
in die planten weder in meer zamengestelde verbindingen te worden om* 
gezet en op nieuw den cjclus te doorloopen , . dien zij reeds meermalen 
aflegde. 

Maar die stofomzetting is niet overal dezelfde. In de meeste organen 
des ligchaama treden eigenaardige omzettingsproducten op. De reden dier 
verscheidenheid is in het algemeen wel te doorgronden. Dezelfde stof 
levert onder verschillende omstandigheden verschillende deoompositieproducten. 
Suiker wordt onder zekere voorwaarden in alcohol en koolzuur , onder andere 
in melk« en propionzuur omgezet. Nu zijn de omstandigheden in de ver- 
schillende organen zeker niet gelijk. Daaiom konnen ook de prodocten 
der atofwisseling daarin niet dezelfde zijn^ De bestanddeelen des ligchAams 
behooren tot de meest zamengestetde stoffen op het gebiedder scheikunde. 
De eiwitachtige stoffen staan aan het hoofd daarvan. Bij de omzettingtt 

8 



58 A. HETNSIU8 

in hefc ligdiaain speleii die eiwitachtige stoffen eene hoo£diol. Zij zijn als 
het ware de fermenten , waarvan de eigenaardige omaetting der stof in elk 
orgaan afhankelijk is. Het aantal der gigtingsproducten moet dus aan- 
zienlijk zgn. 

Groote bezwaren levert het onderzoek in deze rigting op. De aamen- 
gestelde aard der dierlijke vloeistoffen en de geringe hoeveelheid der 
deoompositieproducten, die in weerwil der voortdurende productie dikwerf 
aanwezig zijn^ benevens nog veie andere omstandigheden maken dikwerf 
het onderzoek zoo niet onmogelijk, althans hoogst moeijelijk. Desniettemin 
heeft ook op dit gebied het physiologisch-chemisch onderzoek op belangrijke 
resultaten te wijzen. Het rijk der extractief-^ dat is der onbekende stoffen, 
zag zich voortdurend genoodzaakt zijne grenspalen naar achter te verplaatsen. 
Voor de magt van het onderzoek kromp het meer ineen, en elke krijgs- 
gevangen stof verzwakte niet alleen het vijandelijk leger, maar versterkte 
ook de tegenpartij , omdat zij alligt weder eenige nieuwe wapenen verschafte , 
waardoor de vijand bij een volgenden aanvai met meer kracht bestookt 
worden kon. 

Het is waar, het phjrsiologisch-chemisch onderzoek geraakte meermaien 
op een dwaalspoor. Men overzag dikwerf de omstandigheden , die de rig- 
ting der stofwisseling in de verschillende organen bepalen, en paste de 
uitkomdten van het scheikundig onderzoek te ligtvaardig op de verscbijn- 
selen van het leven toe. Maar door hernieuwde proeven telkens meer en 
meer overtuigd, hoe ligt men dwalen kan, schrijdt men steeds omzigtiger 
en daardoor zekerder voorwaarts. De physiologische scheikunde treedt 
waardiglijk hare oudere zuster ter zijde. Het goede voorbeeid heeft gunstig 
op haar gewerkt. De vruchten, die zij reeds afwierp, zijn een waarborg 
VQor de toekomst, een spoorslag om met onverdroten ijver met de verdere 
bearbeading van het veld voort te gaan. 

Aan dib scheiknndig onderzoek knoopt de physiologie de studie der 
physisohe eigenschappen vast. De wetten van evenwigt en beweging, 
waaraaa alle stof onderworpen is , vinden natuurlijk ook hare toepasaing 
in het ligchaam. Voor de functie van het gezigtsorgaan zijn de wetten 
van huiging en reflexie van het licht, voor die van het gehoor de wetten 
des gedoids natuuirlijk van het hobgste belang. De proefonderviiidelijke 



REDEYOERING. 59 

nataurkunde rigtte hier hare eerste schreden^ en reeds in een vroeger 
tijdvak der physioiogie werd op dit gebied» soowel door waameming aU 
door proefheming , menig belangrijk feit ontdekt of verklaard. Maar ook 
in dit opzigt was onze eeuw bijzonder bevoorregt. Bij den vooruitgang 
der phyaica werd het armamentarium voor het onderzoek aanzienlijk uitge- 
breid. Werktuigen werden uitgedacht» waardoor voortdureud scherper dan 
te voren de eigenaardige eigenschappen der stof konden worden nagegaan. 
Bepaliogen van tijd en ruimte werden mogelijk , waaraan vroeger niet kon 
worden gedacht. Dit leidde natuurlijk tot de quantitatieve methode ook 
op het gebied der natuurkunde» en even vruchtdragend, als zij voor de 
scheikunde was geweest, toonde zij zich ook voor de physica. Op schei- 
kundig gebied leidde zij tot de ontdekking van de onvergankelijkheid der 
stof , op natuurkundig gebied tot de ontdekking van de onvergankelijk- 
heid der kracht. 

Een geheel nieuw veld van onderzoek werd daardoor in onzen tijd ook 
voor de physioiogie geopend. De krachtsuitingen moeten qualitatief en 
quantitatief worden nagegaan, even als bij het scheikundig onderzoek in 
tweeledige rigting. Zij moeten worden gekend^ zoowel van het organisme 
als een geheel, als van elk zijner organen afzonderlijk. 

Wat het algemeene vraagatuk betreft, toonde de physiologie aan» dat 
de krachtsuitgaven van de dierlijke huishouding in warmte en arbeid bet 
staan. Die uitgaven moeten door inkomsten worden gedekt, en die in« 
komsten zijn de krachten , welke ipet het voedsel en de ingeademde lucht 
in het organisme worden ingevoerd. 

Zoo is dan ten tweeden male de dierenwereld van de planten afhankelijk. 
Is stofwisseling , gelijk wij zagen , de voorwaarde van het leven , dit leven 
is zonder krachtswisseling even onmogeUjk. De omeettingaproduoten der 
8tof> die het ligchaam voortdurend verlaten, maakt den toevoer van nieuwe 
bestanddeelen noodig. De krachtsuitgaven , waarin zonder ophouden moest 
worden voorzien, moeten door gelijksoortige inkomsten worden gedekt» 
Niet slechts in de eerstgenoemde , maar ook in de laatate behoefte voorziet 
het plantenrijk. 

In de eenvoudige en innige verbindingen , wdBxin de verbruikte bestand- 
deelen uit het ligchaam worden verwijderd, is de neiging der elementen, 

8* 



60 A. HEYNSIUS 

waaruit zij bestaan, om zich te vereenigen bij eenige gebeel, bij andere 
grootendeels bevredigd. Zij vonden in het iigchaam veelvuldige gelegen- 
heid om aan die neiging bot te vieren. Die neiging tot verbinding noe- 
men wij scheikundige verwantschapskracht. Bij de stofwisseling in het 
iigchaam nu gaat, ten gevolge van de steeds inniger vereeniging van de 
elementen zijner bestanddeelen , voortdurend een grooter of geringer deel 
der scheikundige verwautschapskracht verloren, zoo als men zegt. Maar 
onvergankelijk als de stof is , gelijk wij opmerkten , ook de kracht. Ver- 
loren gaan kan die kracht dus niet. Zij verdween als scheikundige kracht , 
omdat zij in een anderen vorm werd omgezet, zoo als bij de stoommachine 
de scheikundige kracht, in de kooi aanwezig, in warmte en mechanische 
kracht overgaat. Terwijl die scheikundige verwantschapskracht bij de stof- 
wisseling vobrtdurend in andere vormen van kracht wordt omgezet, is zij 
natuurlijk in de omzettingsproducten steeds geringer dan in de oorspron- 
kelijke stof. In de laatste producten der stof wisseling , die het ligchaam 
verlaten , is zij bijna geheel en al verdwenen. Zij zijn om die reden , even 
als de rook en de sintels van den vuurhaard der stoommachine, tot geene 
verdere krachtsontwikkeling in staat. 

In dien toestand worden zij voedingstoffen voor de plant. Door hare 
wortelen en bladeren opgenomen, worden die innige verbindingen weder 
uit elkander gerukt en aan de elementen daarvan de neiging tot vereeni- 
ging, de verwantschapskracht hergeven. Die ontiedende kracht is de le- 
vende kracht van het zonnelicht en van de zonnewarmte. Onder baren 
invloed worden de organische stoffen, met belangrijke verwantschapskracht 
bedeeld , in de plant gevormd , terwijl er gelijktijdig zuurstof in vrijen 
toestand, waarin zij natuurlijk haar maximuni van scheikundige kracht 
bezit, aan den dampkring wordt afgegeven. Die organische stoffen worden 
door het darmkanaal, die zuurstof door de longen der dieren opgenomen 
en de scheikundige kracht, die daardoor voortdurend wordt toegevowd, 
stelt het dierlijk organisme in staat, de onophoudelijke uitgaven te be- 
strijden, welke zijne huishouding behoeft. 

In quantitatieven zin toonde het physiologisch ondensoek op dit gebied 
nu verder aan, dat werkelijk, zooals in eike goed ingerigte huishouding, 
de uitgaven van de inkomsten afhankeiijk zijn. In volwasaen en gesonden 



RBDEVOERING. 61 

toestand worden de uitgaven door de inkomsten juist en volkomen gedekt. 
Nemen de inkomsten toe, dan vermeerderen onder normale omstandighe- 
den ook de uitgaven^ tot op een zeker maiimum. Stijgen de inkomsten 
nog hooger, dan wordt er opgelegd — het ligchaamsgewigt neemt toe; 
maar dikwerf lijdt de harmonie van de leden van het huisgezin» van de 
organen daaronder. Verminderen daarentegen de inkomsten, dan zet ook 
de dierlijke huishouding de tering naar de nering. Er wordt minder uit- 
gegeven. Alle uitgaven worden besnoeid. Het strikt noodzakeUjke wordt 
ten slotte slechts besteed. Maar er is ook hier eene grens. Het strikt 
noodzakelijke moet er zijn. Dalen de inkomsten lager dan tot bestrijding 
daarvan noodig is, dan wordt het vroeger gewonnene, het kapitaal aange- 
sproken , — het ligchaamsgewigt neemt af en ook dit geeft dikwerf tot 
disharmonie onder de leden van het huisgezin , tot ziekte aanleiding. Maar 
eindelijk komt ook hieraan een einde. De uitgaven kunnen ten slotte niet 
meer bestreden worden. Er komt een tekort. Het arbeidsvermogen is 
reeds lang verminderd , ook de temperatuur gaat dalen. De dood is nabij. 
De warmte des ligchaams vermindert meer en meer» zij daalt tot onder 
30 graden en het einde is daar. Men sterft niet van gebrek aan stof , 
maar van gebrek aan kraeht, — niet van den honger maar van de kofi. 

Zoo als overal waar ons een dieper inzigt in de wetten der natuur wordt 
gegund, treft ons ook hier het bewonderenswaardig verband. De stofwis- 
seling , G. T. , is de voorwaarde voor het leven ^ de bron der krachtsuitga- 
ven, die het levende ligchaam te bestrijden heeft, maar wederkeerig ziju 
die krachtsuitgaven de voorwaarde voor 'de stofwisseling , want deze is af- 
hankelijk van de ligchaamswarmte. — Verschillende compensatie-inrigtin- 
gen zijn er in het organisme, waardoor onder de zeer uiteenloopende om- 
standigheden des le vens , bij levendige en geringe stofwisseling in een of in 
alle organen gezamenlijk, bij groote hitte en strenge koude» die warmte- 
graad constant op ongeveer 87 graden wordt gehouden. De voomaamste 
regulator is hierbij onze huid. Maar de magt der regulatoren is natuurlijk 
beperkt. Wordt de productie al te gering, dan ontstaat er, in weSrwil 
der grootst mogelijke spaarzaamheid , ten slotte een tekort. Dat tekort 
neemt voortdurend sneller toe, de ligchaamswarmte daall onder een zeker 
minimum en de stofwisseling hondt op , al is het materiaai nog niet geheel 



62 A. HEYNSIUS 

en al uitgepot. vOmgekeerd, wordt de productie van warmte al te groot 
of zijn de warmte-regalatoren in het ligchaam nalatig in de vervalling 
hnnner taak, dan etijgt de temperataur boven het normale cijfer. Zij be- 
reikt eindelijk 42 graden of daaromtrent. De harmonische zamenwerking 
der organen gaat verloren. Dan houdt het leven op. Zoo als straka van 
de koii, sterft men dan van de hitte. 

Wat de a&onderlijke organen betreft, spoorde het onderzoek in deae 
rigting in de spieren en zenuwen nog een anderen overgangsvorm der schei- 
kundige kracht op. De ontwikkeling van electriciteit werd daarin buiten 
twijfel gesteld. De omstandigbeden , waarvan die krachtsontwikkeling af- 
hankelijk is^ de wijzigingen^ welke zij ondergaat bij de functie dezer 
organen, werden nagegaan en daardoor een geheel nieuw hoofdstuk, zeker 
niet het onbelangrijkste , aan de physiologie toegevoegd. 

Maar ook de voortzetting van het phjsisch onderzoek op den reeds vroe- 
ger bekenden weg werd in onzen tijd met glan&rijke uitkomsten bekroond. 
Met steeda volkomener werktuigen gewapend werd de physiologie van het 
oog, van het gehoor^ van de stem door het physisch-physiologisch onder- 
zoek in onzen tijd verklaard en toegclicht op eene wijze, die de stoutste 
verwachtingen overtreft. Ja zelfa de grond van de eigenaardige menging 
der stof in de verschillende organen , niettegenataande alie uit eene en de- 
zelfde bron , het bloed , hun voorraad moeten putten , — de reden , waaiom 
zij als het ware kiezen en kiezen moeten wat zij behoeven , vond in de leer 
der osmose en diffusie zoo al niet hare oplossing, dan toch in zoo verre 
eene verklaring, dat de mystieke aluijer, die over deze verschijnselen kg 
heengespreid , is afgerukt. 

Voorzeker ook bij het physisch-physiologisch onderzoek bewandelde men 
niet altijd den regten weg. Dikwerf werden ook hier> even als dit bij de 
scheikunde het geval was, de resultaten buiten het ligchaam verkregen 
te ligtvaardig op de verschijoselen in bet levende ligcbaam toegepast. 
Maar in het algemeen kunnen de physiologisch-physische vragen scherper 
worden gesteld, dan de physiologisch-chemische. De antwoorden zijn om 
die reden in het algemeen ook acherper^en meer bevredigend, De dwa- 
ling is g^makketijker te outdekken. Velen voelden zich daarom vooral 
door die phy^ische rigting aangjptrokkeii j en inderdaad bdiangrijk Bijn de 



ftEt)£V0£RlN6. . 63 

ontdekkingen , die in onzen tijd op het gebied der pbysiologiache natuar- 
kunde werden gedaan. 

Gelijktijdig wordt de studie van den vorm behartigd. Sprong het ver* 
band van den groveren anatomiscben bouw der ligchaamsdeelen met hunne 
verrigtingen , van den vorm van het hart met zijne klapvliezen en den 
bloedsomloop , van den bouw van longen en borstkas.met de ademhaling 
em zoovele andere verschijnselen reeds vroeger in het oog, de verbeterde 
hulpmiddelen , die onze tijd voor het onderzoek van den vorm leerde ken- 
nen, vooral het mikroskoop, hebben ons een veel dieper inzigt in de 
structuur der organen, in hunne wording en ontwikkeling g^even, dan 
aan onze voorouders werd gegund. Dat onderzoek ieidde tot de overtui- 
ging, dat alle bestanddeelen van het ligchaam cel-derivaten zijn van ^e 
moedercel, het ei. Door voortdurende deeling en verdere metamorphoae 
ontstaan daaruit alle organen van het ligchaam. De stof- en krachtswisse- 
lingen , waarvan > wij spraken , zijn aan die cellen , aan die elementen , 
waaruit het zamengestelde organisme bestaat, gebonden. Zij spruiten 
voort uit de wisselwerking van die elementair-organismen en hunne deri- 
vaten met het voedingsvocht , door het bloed aan de organen medegedeeid. 
Die grondvormen moeten dus worden gekend en hun onderling verband, 
de architectuur der organen, worden opgespoord. 

Zoo als overal elders is men ook hier met eenvoudige waameming 
aangevangen. Maar de ervaring heeft ook op dit gebied aangetoond, dat 
zij alleen ter bereiking van het gewenschte doel niet toereikend ia. Hoe 
voortreffelijk onze mikroskopen thans ook zijn, het gewapend oog kan 
door eeuvoudige waameming die metamorphosen der cel , die grondvormen 
m architectuur der organen niet leeren keunen. Daarvoor is de bouw te 
ingewikkeld. Middelen moeten worden uitgedacht om die grondvormen 
te isoleren en hun onderling verband in de organen scherper in het licbt 
te stelten. Proefneming is ook hier niet buitengesloten. 

In vijf-en-twintig jaren is op dit gebied een ontzaggelijk groot materiaal 
vergaderd en nog dagelijks toont de ervaring aan, — ik behoef slechts te 
wijzen op de jongste onderzoekingen omtrent het lymph-, het spier- 
en zenuwstelsel , — dat verbeterde methoden van onderzoek ook hier 
voortdurend tot een juister en vollediger inzigt leiden. 



64 A. HEYNSinS 

Zoo heb ik U, G. T., in korte trekken den weg geschetst, waarop het 
physiologisch onderzoek in onzen tijd zich beweegt en daarmede het tegen- 
woordig standpunt der physiologie gekarakteriseerd. Hoe onvoUedig het 
beeld ook was, gij zult het gaarne toestemmen, dat dit onderzoek veel- 
zijdigy de omvang der taak, die de physiologie te vervullen heeft, groot 
en uitgebreid is. Toch is het wenschelijk, dat aan elk der beschrevene 
hulpwetenschappen eene evenredige zorg wordt besteed, want natuurlijk 
reiken zij elkander beurtelings de hand op den weg vau den vooruitgang. 
De vruchten, die door dit drieledig ondezoek in onzen tijd werden verkre- 
gen, toonen overtuigend aan» dat er een zeer innig verband bestaat tus* 
schen den vorm, de schei- en natuurku;idige eigenschappen der ligchaams- 
bestanddeelen en hunne levensverschijnselen. Het is de taak der physiolo- 
gie dit verband nader op te sporen en aan te wijzen. Zij moet aantoonen, 
hoe elk dezer verschijnselen het noodzakelijk gevolg is van de onverander- 
lijke grondkrachten der stof. 

Ziedaar het ideaal — waarnaar wij streven, want bereikt is het geens- 
zins. Maar belangrijk zijn wij reeds in kennis vooruitgegaan. Die utt- 
breiding onzer kennis hebben wij VQoral aan de experimentele rigting van 
het onderzoek te danken. De waarneming alleen is niet voldoende om het 
doel te bereiken, dat wij beoogen. Daarvoor zijn de verschijnselen te in- 
gewikkeld — voor ons oog althans. Cuvier heeft ergens gezegd: «^bij de 
waarneming luistert men naar de natuur, bij het experiment ondervraagt 
men haar" — en in die uitdrukking ligt inderdaad veel waarheid. Er 
behoort een zeer geoefend oor toe om de klanken, die de menschelijke 
stem ons toezingt, te ontleden en de toonen te herkennen, waaruit zij 
b^staan. In de symphonien der groote meesters op muziekaal gebied be- 
wonderen wij schier algemeen de harmonie, die ons verkwikt, maar be- 
grijpen en verstaan^ in de ware beteekenis vanhet woord, doen haar slechts 
weinigen. En zullen wij dan de symphonie van den grootsten Meester, 
die in de natuur ons toeruischt, werkelijk verstaanP Het is ondenkbaar. 
£n toch, de bewondering van de onbegrijpelijke doelmatigheid , waarmede 
alles is ingerigt, van de harmonie, die zich overal in de natuur vertoont, 
v?aarmede men zich in een vroeger tijdperk vergenoegde, bevredigt ons 
niet meer. De geest van. onderzoek is ontwaakt , en onze tijd wordt ge- 



REDEVOERING. 65 

kenmerkt door het streven om zamenhang en eenheid te ontdekken in al 
de verschijnselen der stoffelijke wereld. Hoe langdorig en moeijelijk dat 
onderzoek ook zij , wij wilien de grondtoonen kennen , die aan die harmonle 
ten grondslag liggen en in het eigenaardig timbre, dat de verschijnselen 
des levens aankleeft, de boventoonen onderscheiden van den grondtoon. 
Ons oor verroag die niet te onderkennen in de klanken, die ons toerui- 
schen. Wij nioeten ze onderzoeken ouder omstandigheden , waarbij de 
partiaal-toonen vvordeu versterkt. Wij moeten de versehijnselen waar< 
nemen onder minder ingewikkelde voorwaarden. Het experiment*moet ons 
helpen. Wij ondervragen de natuur. Wij stellen eene hypothese en toet- 
sen haar aan de waarneming. 

Daarbij erkennen wij gaarne, dat het antwoord op die vragen, op die 
hjpothesen altijd slechts eene betrekkelijke waarde heeft. Eike vraag staat 
in innig verband met de kennis van de persoon, die ondervraagt, met de 
hoogte der wetenschap. Men vergist zich, indien men meent, dat bij een 
examen alleen de candidaat eene proeve zijner kennis aflegt — en eene 
vraag, wier beantwoording ons in een gegeven toestand der wetenschap 
vau het hoogste gewigt voorkomt, verliest alle beteekenis in eeu volgend 
tijdperk, als de blik is verruimd en het inzigt dieper geworden is. De 
groote meesters, aan wie wij hulde brengen op het gebied der wetenschap, 
zijn zij , die de beste vragen stelden. Zij drageu het krachtigst tot de 
uitbreiding daarvan bij. 

Maar ook de grootste meesters zijn kinderen van hun tijd. Elk vol- 
gend station op den weg van het onderzoek toont, althans in verre weg 
de meeste gevallen aan , dat men een omweg gemaakt heeft. Ook in dit 
opzigt is in onzen tijd groote vooruitgang niet te miskennen. De vervoer- 
middelen op het gebied der wetenschap zijn , zoo ala in de maatschappij , 
beiangrijk vooruitgegaan. Zij voeren ons niet slechts met toenemende snel- 
heid vooruit, ook de bogten van den weg worden meer en meer ver« 
meden en ook daardoor neemt de doorloopen ruim^e voortdurend toe. 

Zqllen wij op het gebied der physiologie het ideaal bereiken» dat wij 
najagen ? Wie zou die vraag bevestigend durven beantwoorden ? Hoe meer 
de grenzen onzer kennis zich uitbreiden, des te grooter wordt ook het 
gebied van het onbekende. Hoe meer wij vooruitstreven , des te duide- 

9 



66 A. HETNSI1JS 

lijkdr wordt het Mb, hoe ODeindig ver wij verwijderd zijn van het ideaal, 
dat wij belangrijk naderbij gekomen waanden. Maar wat noodl Zoo wij 
alechts met toenemende snelheid vooruitgaan en de overtuiging ons blijft 
bezielen, dat onze arbeid steeds schooner vruchten voortbrengt. De dag 
der laatate hypothese n de laatste dag van het wetenschappelijk onder- 
zoek, heeft Henle gezegd. Zouden wij ons bevredigd gevoelen, indien 
die dag ware aangebroken? 

Wat eens eene kracht zal worden^ die de wereld in beweging brengt» 
wordt in den aanvang meestal miskend, althans niet gewaardeerd. Vooral 
bij ons, Nederlanders « wordt iets nieuws zelden welwillend ontvangen. 
Die karaktertrek van ons volk heeft zijne goede zijde. Hij behoedt ons 
voor teleurstelling. Maar hij levert ook nadeelen op. Hij is dikwerf oor- 
zaak^ dat anderen vroeger dan wij de vruchten genieten van hetgeen goed 
en nuttig is. Vooral op het gebied der wetenschap mogen wij dit wd in 
het oog houden. Op den weg van wetenschappelijken vooruitgang heb- 
ben wij eenmaal in de voorste gelederen gestaan. Het zou onredelijk zijn 
te willen, dat dit in het algemeen nog zoo ware. De oorzaken, waarvan 
die voorrang afhankelijk was, bestaan niet meer. Maar wij kunnen toch 
niet wenschen , dat altijd en in alle opzigten de verhouding omgekeerd zij , 
dat anderen voorgaan en wij volgen. 

Is de studie der levensverschijnselen in den door mij geschetsten zin 
vruchtdragend en dus wenschelijk, dan mogen aan eene instelling van 
hooger onderwijs ook de hulpmiddelen niet ontbreken , die voor het onder- 
wijs in die wetenschap en hare beoefening noodig zijn. En toch I In 1824 
werd door Purkinje het eerst, naar het schijnt, de wenschelijkheid van 
de oprigting van physiologische laboratorien aan de Universiteiten betoogd 
en in 1881 het eerste plan daartoe te Breslau ontworpen. Stannius bragt 
daarop te Rostock en Valentin te Bem eene soortgelijke inrigting tot stand. 
In 1842 werd door Wagner een physiologisch instituut te Gottingen geo- 
pend en bij die gelegenheid de behoefte aan dergelijke inrigtingen in het 
breede betoogd. Sedert dien tijd kwamen de duitsche Universiteiten , de 
eene voor de andere na, in het bezit van physiologische laboratorien en 
werd algemeen het onderwija in de physiologie aan een afzonderlijken hoog- 



REDEVOERING. 67 

leeraar opgedragen. In 1846 werd te Utrecbt eeo a&onderUjke jteer^toel 
voor dezen tak van wetenachap in bet leven geroepen en een pbjsiologisoh 
laboratoriam opgerigt. Spoedig daarna verrees het te Groning^, in 1856 
te Amsterdam, ^ wel ia waar overal van uiterat bescheiden omvang en 
hoogst nederige inrigting. Het jaar 1865 ging voorbij> en Leiden bleef 
nog steeda van een physiologisch instituut verstoken. 

Moeijelijk sou het mij zijn met juistheid de reden daarvan op te geven. 
Zeker is het dat de behoefte voldoende gebleken wa9. De uitatekende 
Halbertsma, wiens beeld U en mij in dit uur levendig voor den geest 
staat, wiens verlies door ons allen innig wordt betreurd, ontveinsde het 
uooit, ja sprak bet meermalen openlijk uit, dat er in lieiden dringende 
behoefte aan voorzieoing in dit opzigt bestond. Bij ziJQe ijverige toewij- 
ding aan de, wetenschap , waarvoor hij leefde ^ eene toewijding ten voor* 
beeld voor ons ; en die voor de beoefeoing der ontleedkunde in ons vader- 
land uitiiemende vrochten heeft gedragen eo verder opleveiten zal — ont* 
ging het hem niet, dat ook de physiologie hare eischen heeft. Zijne zucht 
om den tak der wetensehap, dien hij lief had, behoorlijk te verti^eO" 
woordigen en het levendjg bewiistzijn, op onderviading gegrood^ van de 
krachtsontwikkeling , die daarvoor gevorderd wordt, hadden hem de over- 
tuiging geschonken, dat ook de physiologie, veelzijdig als zij is, de ge- 
beele toewijding en kracht van eeo p»*soon eischt. Die overtuiging deed 
Halbertsma worden en zijn , wat wij alien weten , een meeater op bet ge* 
bied zijner weteoachap , waarop Nederland roem draagt « een leermeester 
door zijne leerlingen geeerd en bemind. Zijn leven zal voor L^en ni^ 
verloien gaan. 

Het ligt niet in mijue bedoeling U in dit uur Halbertema ats vportref* 
felijk wetenschappelijk en teehnifich aoatoom te achetseo^ Ik laat dit 
gaarne over aan hen, die mij in dit spreekgestoelte :«ullckn ppvolgen» die 
met hem hebben gewerkt en geleefd» die daanom beti^ dan Uk io ataitt zijn 
heBn te waardeeren im den invloed te schetaen, dieo zijo fev^p X)p de 
studie der ontleedkunde , op het geneeskundig onderwijs in h^ alge.Qieep 
in Leiden heeft uitgeoefend. Met Boogaard deelde Haibertsma reeds sedert 
geruimen tijd den veelomvatbenden arbeid,. die ^ zijoe ^choudetin was 
gelegd eo het waa eeo aijner laatste wenschfitt, toeo eene Qoodlott^e ^ziekjbe 

9* 



68 A. HEYNSIUS 

hem in bet afgeloopen jaar de vervaUing zijner taak belette, dat aan 
Zaaijer die taak zou worden overgedragen. Voorzeker, bet bewustzijn, 
dat bun vriend en leermeester geene andere opvolgers heeft kunnen wen- 
scben, moet voor hen aangenaam zijn bij de aanvaarding bunner taak en 
een voortdurende prikkel om met ijver en kracbt voort te gaan op den 
weg, die door bem zoo uitnemend gebaand werd. Maar ook voor mij is 
het in dit uur van groote waarde, de overtuiging te mogen koesteren, 
dat Halbertsma bet onderwijs in de pbysiologie aan de Leidscbe Hooge- 
scbool gaarne aan mij zou bebben toevertrouwd gezien. 

Ontbrak bet aldus aan leering niet, aan voorbeeld evenmin. De beboefte 
aan pbysiologisch onderwijs in den door mij gescbetsten zin, verbond, 
gelijk ik reeds mededeelde, in 1846 een man aan het booger onderwijs in 
de geneeskunde , die kracbtiger dan eenig ander , door de uitnemende gaven 
van zijn geest, tot de ontwikkeling der physiologie en der wetenschappe- 
lijke geneeskunde in het algemeen in Nederland bijgedragen beeft. Reeds 
spoedig, nadat bij te Utrecbt zijne taak had aanvaard, vestigde zich de 
overtuiging, dat hij eenmaal als eene ster der eerste grootte aan den we- 
tenscbappelijken bemel scbitteren zou. Die stoute verwachtingen zijn niet 
gelogenstraft geworden. Talrijk zijn de vragen , door hem op pbysiologiscb 
gebied opgelost en een zeer belangrijk aandeel komt hem toe in den vooruit- 
gang» dien de pbysiologie in onzen tijd vertoont. Hij beboort ongetwij- 
feld tot de grbote meesters van onzen tijd op het gebied der wetenscbap, 
en wordt als zoodanig door ons en door geheel het wetenscbappelijk Europa 
erkend en gewaardeerd. 

Ik betreur het, dat Donders, door eene ligte ongesteldbeid verbinderd, 
hier niet tegenwoordig zijn kan, maar in elk geval is het voor mij van 
groote waarde in dit uur met zekerbeid te weten , niet slecbts dat hij zich 
over de oprigting van een leerstoel, vooral aan de physiologie gewijd, aan 
deze academie verheugt, maar ook, dat hij het onderwijs in dezen tak 
van wetenscbap gaarne aan mij, een zijner oudste leerlingen^ toeyer- 
trouwd ziet. 

Maer ik heb U nog het verband te scbetsen, dat er tusscben de pby- 
siologie en de praktiscfae geneeskunde bestaat. Vergont mij , Q. T. , dat 



REDEVOEAING. 69 

ik daarbij kort zij. Eene uitvoerige behandeling der zaak komt mij inder- 
daad overbodig voor. nMeev en meer toch" zoo sprak de te vroeg ont- 
slapen Schrant bij de aanvaarding zijner betrekking op deze plaats, ^is de 
c^patholoog tot de overtuiging gekomen, dat het ziekelijk leven, hetgeen 
ifliet object zijner studie uitmaakt, slechts daarin verschilt van het normale 
«^leven, dat de omstandigheden , waaronder het organisme zich bevindt, 
f/gewijzigd zijn geworden. De physioioog van zijn kant poogde de krach- 
^ten van het gezonde ligchaam beter te leeren kennen, volgens de ware 
/s^empirische methode, voorai door het experiment. De abnorme invloeden, 
/^die hij hierbij aanbragt, leverden pathologische verschijnselen op. Te- 
//genover die wiliekeurig door de proefneming van den physioloog voortge- 
//bragte ziekten, mogt de patholoog dus met regt de ziekte in het alge- 
ff meen beschouwen als een door het l;oeval aangelegd physiologisch experi- 
tfment. Zoo streefden beide hand aan hand naar een gemeenschappelijk 
ffdoel, de kennis der levensverschijnselen , zoowel in gezonden als in zie- 
^kelijken toestand. Zoo ontstond de physiologische pathologie. Die phy- 
/^siologische pathologie bezit reeds eene groote ontwikkeling en breidt zich 
//dagelijks uit. Dat ziekteverschijnselen ' levensverschijnselen zijn , in den 
«^grond even wettelijk en noodzakelijk als de uitingen van he.t gezonde lig- 
//chaam , wordt door weinigen meer ontkend. Den normalen toestand en 
//de normale levenswijze van het menschelijke ligchaam leeren wij kennen 
^door middel der anatomie en physiologie. Alle andere (ziekelijk genoemde) 
^toestanden en levenswijzen moeten langs denzelfden weg worden nage- 
//vorscht. Daar men nu hierbij vergelijkenderwijs steeds het oog gerigt 
«^houdt op den normalen stand van zaken, zoo volgt daaruit, dat die pa- 
^tbologische anatomie en patholpgie, welke de ziekelijke toestanden en 
«^levenswijzen behandelen , eigenlijk eene anatomia en physiologia compa- 
/rrata zijn." 

Kan men duidelijker spreken? Springt de waarheid van die opvatting 
niet onmiddellijk in het oogp £n behoeft het verband, dat er tusschen de 
phydiologie en geneeskunde bestaat, wel uitvoerig te worden betoogd? 
Indien de studie van den vorm, van de scheikundige en natuurkuiKlige 
eigenschappen der stoffelijke bestanddeelen van het ligchaam in gezonden 
toestand de grondalagen zijn voor de verklaring van de verschijnselen van 



70 A.HETN8IUS 

faet Dormale leveD , zal het ondersoek van de verscliijnselen van het ziekelijk 
ieven in diezelfde rigting dan ook niet noodig zijn om tot eene verklaring 
daarvan . op te klimmen ? Mij dankt daarover kan geen verschil van mee« 
ning heerechen. Waar dit in schijn nog bestaat , moet het op misverstand 
berusten, want in de hoofdzaak is de kwestie onbetwistbaar. 

Het onderzoek der pathologiache verschijnselen in die rigting heeft dan 
ook niet nagelaten goede vruchten op te ieveren. De diagnostiek, de 
herkenning der ziekelijke afwijkingen, is in onzen tijd niet onbelangrijk 
vooruitgegaan. Talrijke hulpniiddelen werden uitgedacht om den aard 
der afwijking nader te leeren kennen en scherper te omschrijven. Het 
bleek meer en meer, dat de mensch hier, zooals elders, bij eenvoudige 
waarneming, hoe scherp en iangdurig die ook zij, talrijke verschijnselen 
over het hoofd ziet, wdke voor de verklaring van het ziekteproces eene 
allerbelangrijkste beteekenis hebben. l>e ondervraging der natuur bleek 
ook hier den krachtigen hefboom tot vooruitgaag te zijn. Elke vraag 
schier , die op het gebied der pbysiologie tot beslissing p of nader tot hare 
oplossing werd gebragt, baande den weg tot dieper inzigt ook in den 
aard der ziekelijke verscbijnselen , en dikwerf was een onderzoek op het 
gebied der pathobgie daarvan het gevolg, dat niet slecfats vrucfatbaar verd 
voor deze wetenscbap, maar waardoor wederkeerig ook de normale ver- 
scfaijnselen des levens nader werden toegelicfat. 

Dat er bij dit onderaoeklop faet gebied der patfaobgie nog veel grooter 
beewaren zicfa voordoen, dan bij de stndie der normale verscfaijnselen wor- 
den ondervonden, zal niemand ontkemien. Veel minder nog dan op het 
gebied der pfaysiologie heeft men faet faier in zijne magt de omatandigbe- 
den naar willekeur te wijzigen. Het stelkn der vragen is om die reden 
nog oneindig veel moeijeUjker , en de antwoorden zijn natuurlijk , naarmate 
de vraag minder scfaerp kan worden geformuleerd « ook minder bevredi- 
gend. Bovendien stelt ook de humaniteit faier aan faet onderzoek grenaen» 
die in geen geval mogen worden overscfareden. 

Daardoor wordt inderdaad voldoende verklaard^ iwaafom de ontwikkeliii^ 
der pathologie in onzei tijd met die der <pJiysiokigie gera volkomen gelij- 
ken tred gehonden heeft. Maar is daaon eene mlm gelegeQ om af te 
wijken van den weg , .die filleen , blijkeiM de ervarii^ , tot werkelijkeo > 



REDSVOERlNa. 71 

wetenschappelijken vooruitgang leidt P — Integendeel , hoe groot de moei- 
jelijkheden zijn, zij zalien allengs worden overwonnen. Daartoe moet de 
praktische beoefening der physiologie meer en meer den weg banen. De 
aanstaande geneeskundigen moeten zelven niet slechts leeren waamemen^ 
maar ook onderzoeken. Zij moeten vertrouwd raken met de hulpmiddelen 
voor het onderzoek in het physiologisch laboratorium. Met die kennis toe- 
gerust, zullen zij, overgeplaatst aan het ziekbed, allengs de bezwaren lee- 
ren overwinnen, die het onderzoek alhier in den weg staan. Een in hun 
streven, zal hunne kracht groot en aanzienlijk zijn. Door tal van geoefende 
werklieden stelselmatig bewerkt, zal de onwiliige bodem allengs tot productie 
gedwongen worden. De taak, die den praktischen arts thans zoo dikwerf 
loodzwaar op de schouders drukt, zal met opgerigten hoofde kunnen wor- 
den vervuld. Uoe magtiger de vijand is — des te grooter de voldoening 
na elke zege. 

Maar zal die rigting der geneeskunde niet tot nihilisme leiden op het 
gebied der therapieP ZuIIen die artsen der toekomst de zieken niet aan 
hun lot overlaten , terwijl zij den schijn van handelea aannemen P Ik geloof 
niet, dat hiervoor emstige vrees behoeft te bestaan. 

Laat ons billijk zijn, en terwijl wij een open oog houden voor de ge- 
breken van de maatschappij waarin wij leven , ten einde haar zoo mogelijk 
daarvan te/zuiveren, ook den vooruitgang, waar hij onbetwistbaar aan- 
wezig is, daarin niet miskennen. Wat den schijn betreft, behoeven onze 
praktische artsen zich niet te schamen voor hunne voorgangers. Vrij wat 
minder dan vroeger wordt er aan den schijn geofferd ; — meer dan vroe- 
ger wordt er ook op het gebied der praktische geneeskunde aan de waar- 
heid hulde gebragt. 

Maar ook tot nihilisme leidt die rigting niet. Ik behoef daarvoor 
slechts te wijzen op den tegenwoordigen toestand der chirurgie en obstetrie. 
Daar zijn de afwijkingen betrekkelijk eenvoudiger, het inzigt in de stoornis 
gemakkelijker. De resultaten van het physiologisch onderzoek hebben 
daarom vooral op dit gebied hunnen invloed doen gelden. Geheele afdee- 
lingen daarvan ontvingen door hun toedoen een nieuw leven in onzen tijd. 
Heeft die invloed tot nihilisme geleid? Is de ophthalmoloog, die de phy* 
aiologische basis zijner wetenschap toch wel niet verloochenen zal, nihilistP 



7S A. HEYNSIU8 

Wie kan bet beweren? Krachtiger dan ooit vervuUen beide takken der 
kunst hunne roeping, — grooter dan te voren zijn de overwinningen , 
die door hen in onzen tijd werden behaald. En mag dan ook op het 
gebied der zoogenaamde inwendige geneeskunst iietzelfde resultaat niet 
worden te gemoet gezien? 

Toch is er wel eenige grond voor het misverstand, dat in dit opzigt 
onder de geneeskundigen zich nog somwijlen voordoet. De oorzaak daar- 
van ligt niet in de leer, maar in de toepassing. 

De aprioristische beschouwing der oudere geneeskunde over den grond 
en het wezen der ziekten gaf , zooals van zelf spreekt , vaste regelen voor 
de therapie aan de hand. De vijand, die het iigchaam was binnenge- 
drongen moest, het kostte wat het wiide, daaruit worden verdreven. Hielp 
het eene middel niet, dan moest het door een krachtiger worden vervan- 
gen. Gelukkig was de natuur-niet schaarsch in de levering van doeltref- 
fende middelen. Te kust en te keur kon men kiezen, en vol zelfvertrou- 
wen werd dan ook daarvan ruimschoots gebruik gemaakt. — Maar de 
ontwikkeling der natuurkundige wetenschappen nam het zelfvertrouwen 
bij den geneeskundige weg. Er ontstond twijfel aan de waarde der aprio- 
ristische beschouwing. Die twijfel leidde tot onderzoek en al spoedig werd 
daardoor hare volkomene onjuistheid aangetoond. Het kunstmatig opge- 
trokken gebouw viel en daarmede ook de therapie, die op dezelfde basis 
rustte. 

Zullen wij treuren over het verlies van dit zelfvertrouwen , dat geen 
reelen grondslag had? Zeker niet. Alieen voor de pharmaceuten was het 
eene zware ramp, die zij nog in onzen tijd niet te boven gekomen zijn. 

Dus is werkelijk elke grondslag voor eene rationele therapie vervallen! 
De verschijnselen des ziekelijken levens zijn zoo ingewikkeld, dat de grond 
der afwijking dikwerf bij geene mogelijkheid te bepalen is. De werking 
der geneesmiddelen op de verschijnselen vau het gezonde en zieke lig- 
chaam is schier nog geheel onbekend. Welk regt heb ik dan nog om 
van geneeskunst en van geneesmiddelen te spreken ? De physiologie erkent 
gaame dat aan haar dit regt nog niet. kan worden ontleend. Wan- 
trouwend haalt zij de schouders op, als er van rationele therapie sprake 
is. Het zamenstel des menschelijken ligchaams is betrekkelijk 800 teeder 



REDEVOERING. 73 

en fijn, het verband der deelen onderling zoo onbegrijpelijk ingewikkeld. 
Wees voorzigtig dat het middel niet erger worde dan de kwaal, roept de 
physioloog den praktischen geneeskundige toe. Neem liever alle maatre- 
gelen die de wetenschap en ondervinding u aan de hand doen , om te 
voorkomen, dat dit zamenstel beleedigd, die harmonie verbroken worde. 
Het is gemakkeiijker ziekten te voorkomen^ dan ze te genezen. — En 
als er disharmonie tusschen de organen van het ligchaam, ziekte ontstaan 
is, wees voorzigtig in het gebruik uwer zoqgenaamde geneesmiddelen. 
Huiselijke oneenigheid wordt het best onderling vereffend. Dan wordt 
de twist spoedig vergeten en blijven er later geene grieven, als gevolg 
daarvan, wederzijds bestaan, die zoo ligt, bij de geringste aanleiding, tot 
nieuw verschil aanleiding geven. Een vertrouwd en beproefd vriend kan 
soms tot vereffening van het twistpunt bijdragen, maar een vreemdeling 
zullen wij, als wij goed doen^ er zeker buiten laten. Handel dus^ als 
het mogelijk is^ exspectatief, wees althans eenvoudig in uwe therapie. 
Ziedaar in het kort de physiologische opvatting der kwestie gekarakte- 
riseerd. 

Bij de geneeskundigen vond die opvatting in onzen tijd meer en meer 
ingang. De lessen der hygieine werden allengs meer behartigd en de 
voorschriften door de geneeskundigen aan de zieken verstrekt zijn belang- 
rijk vereenvoudigd. Allengs begint ook het publiek de juistheid daarvan 
in te zien. Meer dan vroeger vinden sanitaire maatregelen ingang en 
ondersteuning , en het ontwikkelde publiek althans is niet meer verbaasd, 
indien de medicus in verstaanbare taal een eenvoudig voorschrift geeft. 

Breidde aldus de physiologische rigting in de geneeskunde den werk- 
kriilg van den praktischen arts aanzienlijk uit, door hem te wijzen op het 
gewigt der hygieine, zij sluit bovendien niet uit, dat geneesmiddelen wor- 
den voorgeschreven ^ ook al zijn de aard der ziekte en de werking dier 
middelen uit een wetenschappelijk oogpunt niet voldoende toegelicht. Van 
elke waameming, mits zuiver, erkent zij de waarde en beteekenis, ook 
als is eene verklaring voor alsnog onmogelijk. Zij is niet exclusief. Een 
oogenblik, het was trouwens in hare jeugd, is zij het geweest. Maar die 
ontwikkelingsphase is voorbijgegaan. Zij eerbiedigt de resultaten der sta- 
tistiek al kunnen zij haar, die verband en eenheid zoekt, volstrekt niet 

10 



74 A. HEYNSIUS 

hevjpedigen. ^ Wie oa^er troiiwenB wgenoegt zioh met d^ reaultaten der 
gtatistische methode, eo beschouwt se niet eenvo^dig als het middel om 
door te dringen tot den grond en aamenhang der verschijn^elen P — Zij 
oiscbt alleen , dat de statistiek zuiver zij « dat zij zondear vooringenowenbeid 
uit goed geconstateerde data zij opgemaakt. Wordt aan die voorwwrde 
voldaan , dan erkent zij gaarne de waarde vao elk middel , dat ter bestrij- 
ding eener ziekte door de empirie gevonden wordt. Hen behoeft dus 
waarlijk voor dit nihilisme niet zoo beducht te zijn. De physiolG^scbe 
rigting miskent geenszins de waarde der empirische methode. Integendeel 
zij is innig overtuigd, dat voor het praktisch doel der geneeskunde de 
belangrijkste resultaten daarvan te wachtea zijn. Zij is alleen kritisch. 
Zij neemt de resultaten niet aan» zcmder de feiteo, waaruit zij werdea 
afgeleid , te hebben gewikt en gewogen. Dikwerf ie zij daardoor lastig ^ 
en dat is de eenige reden van het misverstand, dat nog somwijlen tus- 
scben de geneeskundigen ontstaatp 

Maar w 4en grond der zaak heerscht groote eenstemnoigbeid. AUee 
zijn het eens, dat de ervaring aan het ziekbed de ware grondsiag der ge- 
neeskunde is^ — dat ruime ziekeninrigtingen voor de vorming van den 
toekomstigen arts dringend noodzakelijk zijn. Sedert de aanvaarding mij- 
ner betrekking van Hoogleeraar in de pbysiologie te Amsterdam oefende 
jifi de geneeskundige praktijk niet metr uit — en ik ben ook niet voor- 
nemens dit hier te doen, omdat ik het in strijd reken met de eischen van 
mijn onderwijs. Mijn oordeel kan dus niet partijdig genoemd wcNrden. 
Juist daarom gevoel ik vrijheid in dit uur den wensch uit te aptekeu, 
dat met den opbouw van bet Nosocomium niet langer worde gedmald, 
want waarlijk de behoefte is dringend^ er bestaat inderdaad perioulum iu 
mora. Het materiaal is onmisbaar voor het onderwijs. 

Hoe dit materiaal aan het onderwijs en de wetenschap moet worden 
dienstbaar gemaakt^ ook daarovar bestaat geen reeel verschil van meeniug 
meer. De rationeel-empiriscbe methode zal worden gevolgd. Dwucbij rei- 
ken pbysiologie en pathologie elkaar vertrouwelijk de broederband. Beide 
oadersteunen elkander op den weg van vooruitgang. Van onderdrukking 
of overheerscbiug der eene of andere is dus geene sprake meer. Beide 
tworden bebeerscht door eene en dezelfde wet en daaraan onderwerpen 



i 



REDEVOERINa 75 

zij zich. Wmt de onderviDding bewees, dat zij, de bron van alle kennis 
omtrent de versohijnselen des leven», ook de krachtigste befboom tot 
vooraitgang op het gebied der geneeskande is. 



EdeI-6rootachtbare Heeren, Curatoren der Leidsche Hoogeschool! Gij 
hebt mij een gtoot blijk van vertrouwen geschonken en eene openlijke ge- 
tuigenis gegeven^ dat mijn arbeid aan het Athenaeum lilustre te Amster- 
dam uwe goedkeuring wegAragen mogt. Ik heb U daarvoor in de eerste 
plaats mijnen hartelijken dank te betuigen en de verzekering te geven» dat 
het bij fnij niet aan ijver en toewijding ontbreken zal om mij dat vertrou- 
wen waardig te ioonen. Mogt tnij ook de kracht worden geschonken om 
de mij opgedragen taak goed te vervullen I De omvang daarvan is groot 
en hare beteekenis voor de geneeskunde belangrijk. De schets, die ik 
gaf van het tegenwoordig standpunt der physiologie, toont den weg aan» 
dien ik volgen zaL Hij is de voortzetting van den . weg , welken ik op 
mijne vroegere standplaats bewandelde. Maar daartoe faeb ik uwen bij- 
Btand, uwe veelvermogende bescherming noodig. Het onderwijs en de 
studie der aan mij opgedragen wetenschap eischen , zullen zij goede vruch- 
ten dragen, talrijke hulpmiddelen ^ in de eerste plaats een Laboratorium. 
Zonder dit zou de splitsing van het onderwijs, die op uwe voordragt tot 
stand kwam en door elk deskundige wordt toegejuicht, nutteloos zijn. 
Het is de oefenschool voor onze stodenten in het waarnemen, in het ex- 
peiimenteren. Dat is het wat voor hunne vorming als wetenschappelijke 
geneeskundigen in de eerste plaats vereischt wordt. Met warmte aanvaard 
ik heden mijne taak , EdeI-6rootachtbare Heeren I omdat ik de zekerheid 
heb, dat die overtuiging ook door U gedeeld wordt. Veel zal ik boven- 
dien nog in de eerste jaren van U moeten vragen. Maar de welwillend- 
heid^ die ik van awe zijde reeds ondervond, is mij een waarborg, dat ik 
op uwen veelvermogenden bijstand zal mogen rekenen en uwe aanmoedi- 
ging mij niet ontbreken zal. 

Hooggeleerde Heeren , geachte Ambtgenooten , Hoogleeraren dezer Hoo^ 
geschool ! De wetenschap is e6n gelijk de waitt^heid. De instelling , waar- 

10» 



76 A^HEYNSIUS 

aan ik thans verbonden ben, is de uitdrukking van het innig verband, 
dat er tuaschen alle takken der wetenschap bestaat en een heilrijk be- 
hoedmiddel tegen de eenzijdigheid , waartoe de beperkte kring onzer eigene 
werkzaamheid ons ligtelijk zou kunnen brengen. Vooral de physiologie 
staat in innigen zamenhang met vele harer zusteren. Zij zoekt die ge- 
meenschap gaarne, omdat zij leidt tot wederkeerigen bijstand, tot een 
onderling verbond, dat natuurlijk de kracht van het streven op den weg 
van den vooruitgang en de vruchten van den arbeid vergroot. Te Amster- 
dam ondervond ik ruimschoots de groote voordeelen daarvan. Mogt dit 
in dezelfde, in nog hoogere mate ook hier het geval zijn in den ruimeren 
kring, waarin ik werd overgeplaatst en ik daarbij gelijktijdig ondersteu- 
ning vinden bij de vervulling mijner taak in de vriendschappelijke toege- 
negenheid mijner Ambtgenooten ! Gaame verzeker ik U , dat zij door mij 
op den hoogsten prijs wordt gesteld. 

In het bijzonder beveel ik mij in dit opzigt aan bij U, Hoogleeraren in 
de natuur- en geneeskundige wetenschappen. De physioloog behoeft den 
steun der eersten zoowel als der laatsten. Maar ik koester het vertrou- 
wen, dat mij die steun ook niet ontbreken zal. Aan de meeste uwer 
persoonlijk bekend, heb ik reeds talrijke bewijzen mogen ontvangen, dat 
gij mij met hartelijkheid wilt opnemen in uwen kring en mij daardoor 
* vergoeden wilt, wat ik door mijn vertrek uit Amsterdam verliezen ga. — 
Ik ben er U dankbaar voor. 

Bovenal tusschen U , Boogaard en Zaaijer , en mij worde meer en meer 
een innige hartelijke vriendschapsband gelegd. De veelzijdigheid der natuur 
en de beperkfheid der menschelijke kracht vereischen menigvuldige split- 
sing. Men verdeelt om te kunnen heerschen — maar in de edele betee- 
kenis van het woord. De splitsing , die thans tot stand kwam , werd ge- 
durende geruimen tijd gewenscht, — ook door onzen gemeenschappelijken 
voorganger Halbertsma. Zij legt aan ieder onzer dure verpligtingen op, 
Met regt kan men thans eischen, dat elk deel aan de Leidsche Hooge- 
school behoorlijk worde vertegenwoordigd. Onze onderlinge zamenwerking 
is daardoor een vereischte en terwijl ik reeds het vertrouwen koesteren 
mag , dat dezelfde ge voelens U bezielen « geef ik U gaarne de verzekering , 
dat zij door mij hartelijk wordt begeerd. 



REDEVOERING. 77 



Levendiger dan ooit besef ik in dit oogenblik , welken heerlijken invloed 
de vriendscbapsband op 's menscben leven uitoefent, nu mijn oog op deze 
plaats zoovele vrienden uit vroeger en later tijd ontmoet, die door hunne 
tegenwoordigheid bij deze plegtigbeid blijk geven van hunne belangstelling 
in mijn levepslot. Geloof mij, ik gevoel diep het groote verlies, dat ik 
lijden zal , nu ik uwen dagelijkschen omgang ga missen , die mij tot steun 
was op mijnen levensweg. Ik verlaat veel, wat mij innig dierbaar is.^ 
Het meeste daarvan ga ik in dit uur met stilzwijgen voorbij. Er zijn 
zaken , die beter privatim behandeld worden. Maar wat ik niet verzwijgen 
mag is, dat ik daarbij in de eerste plaats het oog heb op U, Ambtgenoo- 
ten van Amsterdam en daaronder vooral U« Hooggeachte Tilanus, met 
wien ik tien jaren verbonden ben geweest en heb mogen zamenwerken. 
Sedert den aanvang hebt gij mijne pogingen gesteund en zijt gij mij be- 
hulpzaam geweest in de vestiging van het physiologisch onderwijs aan het 
Athenaeum, in de uitbreiding van de hulpmiddelen , die daartoe worden 
gevorderd. Daaraan is het te danken, dat Amsterdam^ nu ik het ver- 
laat, in het bezit is van een Fhysiologisch Laboratorium , voorzien van 
talrijke hulpmiddelen althans voor het onderwijs. 

Dit geldt vooralook U, waarde vriend Stokvis^ dien ik in de veelzij- 
digste beteekenis van het woord mijnen eersten , hoewel geheel belang- 
loozen» assistent noemen mag, en U, Guye, mijnen oudsten leerling en 
werkelijken assistent gedurende de laatstejaren. De uren, de jaren, die wij 
te zamen in het Physiologisch Laboratorium gesleten hebben, hebben ons 
innig aan elka&r verbonden. Geene andere dan aangename herinneringen 
knoopen zich voor mij vast aan ons zamenzijn, aan onze zamenwerking, 
en die herinnering zal bij mij niet worden uitgewischt. 

WelEdele Heeren I Studenten aan de Leidsche Hoogeschool ! In de ge- 
schiedenis eener wetenschap is dat tijdperk het aantrekkelijkst , waarin zij 
in vollen groei en bloei verkeert. Uit de schets, die ik U gaf, is U ge- 
bleken, dat dit tijdperk voor de physiologie thans is aangebroken. Ik 
twijfel niet.of gij zult U tot haar getrokken gevoelen. Op mijne vorige 
standplaats viel mij het voorregt ten deel den lust tot pbysiologische stu- 



78 A. HEYNSIUS REDEVOERING. 

dien bij de studerende jongeliQgschap op te wekken, en vertrouwen en 
Welwillendheid in ruime mate te ondervinden. Mogt dat ook bij U mijn 
deel aijn. Aan ijvev voor mijne wetenschap en toewijding aan awe belan- 
gtn zal het bij mij niet ontbreken. Wat de dodr' U Hooggeschatte Hal- 
bertsma voor U was, op bet gebied der anatomie^ waarvoor hij leefde, w3 
ik trachten voor U te zijn op het gebied der physiologie. Wij zttilen tt 
zamen waarnemen, te zamen experimenteren en al ^poedig boop ik daarbij 
Mo in uw midden te staan, als ik tien jaren lang onder mijne Amstef- 
damsche vrienden verkeerd heb. 



IK H£B 0£Z£OI>« 



HET 



GEWIGT EENER DOELMATIGE ONTLEEDKUNDIGE TECHNIEK. 



REDEVOERING 



TBR 



AANVAAROING YAN HET BDITENGBWOON HOOGLBERAARSAHBT 

AAN DB HOOGBSGHOOL TB LBIDEN, 

DEN 10<»« MAART 1866 

UITGESPROKEN 



DOOB 



D». T. Z A A IJ E R. 



EDEL-GROOTACHTBARE HEEREN, CURATOREN DER LEIDSCHE 
HOOGESCHOOLj 

WEL.EDEL.GESTRENGB HEER, SECRETARIS VAN HET COLLEGIB 
VAN CURATORENj 

HOOGGELEERDE HEER, RECTOR MAGNIFICUS, HOOGGELEERDB 
HEEREN, HOOGLEERAREN DER VBRSCHILLENDE FACULTBI- 
T£N, ZEER GEAGHTE AMBTQBNOOTEN ; 

WELEDELE ZEER GELEERDE HBBRBN, LBCTORBN AAN DBZB 
HOOGESCHOOLj 

BDBL-ACHTBARB HBBREN, AAN WIB HET BESTUUR VAN DEZE 
STAD OF DB HANDH AVING DES REGTS IS TOEVERTROUWD ; 

WBLEDELB ZEBB GELEERDE HEERBN, DOCTOREN IN DB VBR- 
SCHILLENDE FACULTEITEN; 

WELEDBLE HEEREN, STUDENTEN AAN DBZE HOOGESCHOOL; 

GIJ ALLEN VOORTS, DIE DEZB PLEGTIGHEID MET UWE TEGEN- 
WOORDIGHEID VEREERTj 

ZEER GEEERDE TOEHOORDERSI 



Men kan zich in onze dagen naauwelijks voorstellen^ dat er tijden ge* 
weest zijn, waarin de ontleedkundige beschimpt, bespot en vervolgd werd, 
of de beoefening van die wetenschap de persoonlijke vrijbeid bedreigde en 
door bezwaren van allerlei aard werd belemmerd of verhinderd. Ontvou- 
wen wij echter de rollen der geschiedenis , dan vinden wij helaasl al te 
krachtige bewijzen, om ons te overtuigen, dat eenmaal dergelijke wanbe- 
grippen werden gehuldigd. Dat een Galenus, wiens werken gedurende 
veertien eeuwen bijna de eenige bron waren, waaruit de geneeskundigen 
hunne ontleedkundige kennis hebben geput, door de omstandigheden ge- 
dwongen werd zijne onderzoekingen voorai op honden en apen te verng- 
ten, schijnt eene fabel en toch beantwoorden vele zijner beschrijvingen 
naauwkeurig aan de verhoudingen^ zoo ais die bij genoemde dieren wor- 

11 



82 T. Z A A IJ E R 

den aangetroffen. Een Vesalius , volgens een zeer bevoegd beoordeelaar de 
eerste anatomische denker, werd om zijne voorliefde voor de ontleedkunde 
uit zijn vaderland verdreven, moest, niettegenstaande zijne uitstekende 
verdiensten^ veel smaad en hoon verduren en zijn vruchtbaar leven vond 
een tragisch einde op den terugtogt van eene bedevaart, die hij tot ver- 
zoening zijner zonde had moeten ondernemen. En die zonde was geene 
andere dan zijn vurige ijver voor*de ontleedkiwd^ De miskenning zijner 
tijdgenooten wafi het loon voor 4f^ onschatbare diensten^ die hij aan onze 
wetensefaap bewezen faeefl, 

Ook in latere tijden zijli aati de practische beoefening der ontleedkunde 
gt*oote hinfderpalen in den weg gelegd. Zoo kzen wij van R 6. Albinus, 
dat bij gedurende een geheelen academischen careas gewoonlijk slechts 
over twee lijken te besohikken hikl , en met eerbied en bevrondering moet 
het nageslacht optVdH tot den fnan , di6 met zo6 weinig z66 veel heeft tot 
stand gebfagt. 

Hoe gunstig steekt onze tijd bok iti dit opzigt bij vorige eeuwen af 1 
De ontleedkunde wordt thans ^il teregt beschouwd tAs de grondsteen» 
waarop het v^rdere geboti^ der geneeskund^ m66t vronlen dpgetrokken. 
Voor hare beoefening worden tempels gesticht en de Leidsche Hoogeschool 
mag er trotsch op zijn eene der schoonste inrigtingen van dien aard te 
bezitten. Wel is waar zijn er ook nu nog bezwaren, die eene gewenschte, 
uitgebreide beoefening der practische ontleedkunde in den weg staan ; eene 
v^tkeetid begrepeti of altkans verkeerd to^paste philantfarcpie ^ die san 
de doodea lAeet eorg mjdt dan tAn dle levendeD , ootfaoudt aan de oatked» 
kdlid^ i^ikwijls be£ tnHberiltalj dat zij befaoefti Hoewri aok faiotin eene 
vie^aildcfFing wensefaelijk wa^e, mdet meD eohter bij Vergelijking net vroe^ 
gete tijdei^ letredeti Bijti eil dankbaat 'Aezen voov betgeen aifeft voQrgiB<» 
gidrs ons dlikwijte met 20o geringe fanlpmTddelen bebben nagqkitoti. 

Hbd VGorbeeld moet ons aaMporen tot navolgiiig en aaideidkig geven 
om na bs gam^ op welke wijw bet onderw^s in de ontkedkiuide faei best 
aat^ Ajh doel kani beantweordeti. Dat dodl kan verscfatiUeDd woideB oji* 
geval; bescfaou^t m^ deti meiisofa als de lAateto schakel in de keten wu 
bet dier^tirijk , diA wordt aijiie oAtleedkuiidige Bamen&lelling als faM ware 
d^ lUaMstal v&ot die der ^erige dieren; zij vi^rdt de baaia der vergeij|ka(ide 



REDEVOERING. 99 

ontlattdkiukda Bascboawt men dtaroDt^gon de joiitIe.edknQdigo zaoieQistel- 
Itng yan deo menBeh op tkh zelvra^ eq wel m mjn pbysiokjgiseheQ toet 
fitasid I dan kan oaen , met die keDnis toegernst , ook de aifiirijk^c^d^ , de 
pathologische toestaDden yafi het iDeoscbelijk opgani^Q beter beooDdediep 
en wordt de ODtleedkunde de hechtste steunpilaar der geneeskunde. Van 
het onderwijs in de ontleedkunde wordt bijna uitsluitend door aanstaande 
geneeskundigen gebruik gemaakt; het is daarom, zooals ik reeds opmerkte, 
van bejbng om na te gaaD op welke wijze het aoatomisah onderwija het 
best aan sija doel , dat ia faet verhreiden van jttiate iaQatomi$cbe kenDirt 
kaa beantvoorden. 

Naar mijne overtmging kan dit op geene andere wij^e gescbiededa , ^im 
door eea juiat denkbeeld te geven P. vaja de verboudiDg d^ deelen vm 
het amachelijk ligcbaaffl ten opzigte van elkander, 2^ van de fijaere 
izamfiDatelling dier deelen. 

De tweede genoemde afdeeling kan hier buiten beschouwing blijven^ 
%i] behoort tot het gebied der weefilelleef ^ niet tot dat der beschrijveDde 
imtkedkuDde. Wat de eerste afdeeling aangaat^ zij laat zich gevo^Iijk 
tn twee ondefafdeeliageD splitseo* Id de eerate plaal$ worden daarbij 
bfihBndeld die gedeeltea van het meafichelijk iigohaam , welke oomidddijk 
voor onderzoek toegankelijk ^ dus vooral voor den heelkundige van gev^igt 
eijn en het veld uitmaken, waarop hij zich bij voorkeur bewoegt In de 
tweede piaats kunnen daartoe gerekend worden de verhoudingen der orgsr 
nao ifi bttik* en borstholto ten opzigte vao elkander, d«s het gebiod^ 
waaiop de pfayaische diagnostiek voornamdijk arbeidt en faare gewigtige 
veroveringen maakt; ik reken mij gelukkig het overbodig te mogen por/ 
deelea, om het hooge gewigt van die kennis hier te betoogen. 

De vjraag rijst du, op welke wijze kan de kenais vaD de VierhoiudiDg 
der versebillende deeleu van het ligchaam ten opzigte van elkaader bet 
best wotdeQ verkregen? 

Hfit antwoord daarop luidt: door het aanwendeD eeaer doelmatige oat- 
leedkuodigs techiiiek. Ik verata oader ontleedkundige teohniek ket aauf 
weodeD nn die middeleD, welke knDneD dienen om de anaiomiacbe vier'* 
houdingen der deelen van het menschelijk iigchaam duidelijk uiteen te ^et- 
tea , iTQoral met het oog op bet belang ivan den aanstaanden geneeakuodige, 

11* 



84 T. Z A A IJ E R 

Ik zal in dit uur^ waarin ik openlijk de gewigtige betrekking, die mij 
is opgedragen, zal aanvaardeu^ spreken /srover het gewigt eener 
doelmatige ontleedkundige techniek/' — Verleent mij daartoe 
gedurende eenigen tijd uwe welwillende aandacht. 



Het is voorzeker een regel, die voor alle vakken van wetenschap geldt, 
dat er aan geen merkbaren vooruitgang te denken valt » zoo lang de beoefe- 
naar zich geen duidelijk en helder denkbeeld gevormd heeft van het doeL 
dat hij beoogt; de arbeid, zonder zoodanig doel verrigt» mist echter niet 
alle waarde; de bouwstoffen aldus vergaderd zijn niet geheel onbruikbaar 
voor latere tijden, maar zoo lang de juiste methode, de bezielende kracht 
van het onderzoek, ontbreekt, zijn de vorderingen uiterst langzaam en 
gebrekkig, en een groot gedeelte van het verrigte werk blijkt later vol- 
strekt nutteloos geweest te zijn. De leeftijd van bijna iedere wetenschap 
is aangevangen met eene zeer lange kindschheid , en slechts na langdurige 
koestering en uiterst zorgvuldige^ methodische verpleging, heeft althans bij 
enkele vakken de kwijnende jeugd voor een tijdperk van krachtigen , man- 
nelijken bloei plaats gemaakt. 

Op dezen regel maken sommige vakken eene uitzondering , welker be- 
werking eerst in latere tijden is aangevangen; hunne beoefenaars, door- 
drongen van het gewigt en den geest^ener juiste methode van onderzoek, 
hebben den kinderlijken leeftijd hunner voedsterlingen aanzienlijk bekort 
en in weinig tijd groote vorderingen gemaakt. 

De geneeskunde kan zich echter niet beroemen in het laatste voorregt te 
deelen ; eeuwen lang heeft zij op een zeer laag standpunt gestaan , als het slagt- 
offer van de gebrekkige methode of de ongeschiktheid harer beoefenaars; 
hare jeugd scheen eindeloos gerekt te zullen worden , maar ook voor haar is 
ten laatste een nieuw tijdperk aangebroken. De tijden» waarin de gewig- 
tigste vraagstukken door allerlei hoogdravende redeneringen werden opge- 
lost , zTJn voorbij ; men heeft de stelsels , waarin- alle nieuwe feiten gepast 
of gewrongen moesten worden , laten varen en eindelijk begrepen , dat der- 
geiijke moeijelijke vraagstukken niet dan door langdurig onderzoek of 



REDEV0ER1N6. 85 

tijdroovende proefnemingeu konden worden uitgemaakt , en men de stelsels , 
200 die noodig zijn^ naar de gevonden feiten moest inrigten, en niet den 
omgekeerden weg moest inslaan. 

Het is niet te ontkennen, dat door deze nieuwe methode het vertrou- 
wen op een tal van geneeswijzen tot in zijne grondvesten is geschokt; 
het is evenmin te ontkennen^ dat veien onzer tegenwoordige geneeskun- 
digen met minder zekerheid dan onze brave voorgangers hun vak uitoefe- 
nen ; maar de dwaling is groot van heoT , die meenen dat daarin eenige ach- 
teruitgang zou gelegen zijn. 

Wat voor de geneeskunde in het algemeen geldt, geldt ook voor de 
ontleedkunde in het bijzonder; zij heeft eeuwen lang gezucht onder het 
gebrek aan eene juiste methode , terwijl bovendien van eene andere zijde 
aan hare beste beoefenaars hindernissen van allerlei aard in den weg 
stonden. Gemis aan het vereischte materiaal^ gemis aan geschikte werk- 
tuigen hebben voorzeker veel bijgedragen tot haren langzamen vooruit- 
gang» want juist aan die beide heeft zij voornamelijk behoefte. Zoo in 
die beide behoeften voorzien is^ dan heeft haar beoefenaar niet anders 
noodig dan een helder begrip, eene juiste voorstelling van zijn doel en dit 
kan geen ander zijn^ dan de ontleedkundige verhoudingen van het lig- 
chaam zoo naauwkeurig mogelijk na te gaan. Maar dit doel kan ook langs 
geen anderen weg bereikt worden, dan door eene doelmattge ontleedkun- 
dige techniek, in den zin^ zoo als ik dien reeds heb aangegeven. 

Slaan wij hier echter nogmaals een blik op de geschiedenis. 

Van eene eigenlijk technisch-anatomische behandeling der deelen van 
het ligchaam is bij de oudste schrijvers geen spraak; ter loops wordt er 
melding gemaakt van de behandeling der spieren en het vooral zeer ge- 
roemde en gevierde vervaardigen van skeletten. De geschriften dier oude 
tijden zijn vol curiositeiten , het technische gedeelte der ontleedkunde 
wordt in de werken van Realdus Columbus^ Riolanus en anderen slechts 
ter loops besproken en eerst omstreeks het midden der 17''<^ eeuw vinden 
wij in Lyser's //Culter anatomicus" eene eerste voor dien tijd zeer 
wel geslaagde poging op het gebied der anatomische techniek. 

Men kan zich echter een denkbeeld maken van het standpunt der toen- 
malige kunst, wanneer men onder de werktuigen, die.Lyser voor het be- 



«6 T. Z A A IJ E R 

oefenen der ontleedkofide noodig acht, het pincet mist. De ontleedkun- 
dige zonder. pincet is een echilder zonder pensed , een krijgsman , beroofd 
van zijn krachtigste wapen. En toch gaf zijn werk een getroaw beeld tbq 
de wijze^ waarop de ontleedkunde bcoefend werd in de Bchooi van zijn 
leermeeeter, den beroemden TbomaB Bartboiinna , den schrijver der //Ana- 
-tomia reformata." Nagenoeg tacbtig jaren na de eerste uitgave fer- 
scheen te Leiden een vijfde druk van den //Culter anatomicus/' die 
opgedragen werd aan Albinus; voorzeker een bewija, dat het werkje dee- 
tijds nog in aanzien was. 

Wij moeteii hier een stap terug doen, want de billijkheid eischt, dat 
wij de ontdekkingen op ontleedkuBdig gebied in de 16<>' eeuw niet met 
gtilzwijgen voorbijgaan; daarin toonden zieh ten duidelijkste de uitwerkea- 
len van den ontwaakten zin voor onbevangen natuuronderzoek. De feiten , 
die aan het iicht werdeu gebragt, staan echter bijne allen op zich zelve, 
de ontdekkingen moeten meest aan bet toevai worden toegeschreven en 
eerst in iatere tijden kon men het gewigt en de hooge waarde er van 
beseffen. 

In dien tijd trad Veaaiius op en «aakte eich bs van het tradiiloneel 
gefeofaan de door Galenus verkoodigde leer; zijn leerling Fallopia drukte 
waardiglijk de voetstappen zijns grooten meeaters en Eustachius was de 
eerste, die zicii niet met den uitwendigen vorm van de deelen des iig*- 
chaams tevredes atelde , maar ook de inwendige structuur daarvan traciitte 
na te gaan. Een aantal mannen, wier namen nog in onze nomenclatuur 
vQortieven, bebben eiob in de 16^ eeuw door hunne ontd^kingen op ont- 
leedkundig gebied vereeuwigd. 

De 17*« eeuw, mde groote eeuw der ontieedkunde" (Burggraeve) was 
ii}k aan ontdekkingen van diep ingrijpenden aard. — Fabricius ab Aqua- 
pendeate, Caesalpinus en Servetns haddeh Harvey^s roemvolle ontdekkiog 
van den i>kiedsomloop voorbereid. Maar ook Harvey stond nog bloot aan 
alierlei miakennifig , zijne practijk veriiep en men wilde iiever blijven dee* 
len in de (dwalingeu van Galenus, dan de waarheid van Harvey aanBemeA. 

Omstreeks denaelfden tijd , den 2S«" Julij 1632 , ontdekt^ Gadpar Aselli 
de cbjrivaten m het darmscheil van den hond en kotten tijd daarna wer- 
den deze ook bij den mensch aangetoond. AseUi^s gewigtige on4dekking 



RBDEYOERING. 87 

was echter, volgeDS zijn eigen eenvoudig verhaal, geheel toevallig. Op 
een bond, die reeds voor andere doeleinden gediend had, wilde hij ook 
de werking van het middenrif aan zijne vrienden toonen ; ziet ^ daar vallen 
hem de witte strengen in het darmscheil in hrt oog, »en hij stond ver*- 
baasd over dat ongewoon en hetigelijk schouwspel, dat hem trof door 
zijne nieuwheid en belangrijkheid." De ontdekkingen van de borstbuis bij 
sommige huisdieren en bij den mensch door Pecquet en van Horne vallen 
omstreeks het midden der 17*** eeuw. 

Het is hier evenwel de plaats niet om de namen te rermelden van 
aUen , die zich in dezen tijd in de ontleedkuDde hebben verdienstelijk ge« 
maakt; maar wij kunnen toch een Malpighi eo een Leeuwenhoeck niet 
verzwijgen, zonder grievend onbillijk te zijn; zij hebben zich door hunne 
pogingen op het gebied der microecopisGhe anatomie eeti onsterfelijken 
naam verworven. 

Groot bieef echter nog alti|d het gebrek aan lijken , beftig was de strijd 
tegen het algemeen vooroordeel^ eD aileen ter dood gebragte misdadigers 
waren den ontleedkundigen te& dienste. 
.Omstreeks het midden der 17<^ eeuw ziet men langzamerhand een 
hulpmiddel zich ontwikkelen» dat veel heeft bijgedragen tot verbetering 
dear anatomische techniek, eo dat vooral in onzen tijd tot hoogst belang- 
rijke ontdekkingen heeft aanleiding gegeven. Ik bedoel het vullen der 
bbedvaten met vastwordende massa'^ , de techniek der vaatinjectien. 

Reeds in de 16^« eeuw had men op allerlei wijze getracht zich de ver» 
houdingen der vaten duidelijk te maken; injectien met warm water, het 
opblazen met lucht, het inspuiten van inkt, van oplossingen van indigo 
en andere kleurstoffett , vaa vbeibaar bloed , van versche melk — al deze 
methoden waren achteceenvolgens beproefd, de beide laatste blijkbaar met 
het doel, om de maasa^s in de vaten te doen stollen. Al deze pogingen 
bleken echter zonder eenig nut te zijn , zoodra de vaten hier of daar wer* 
den aangesneden: de lucht ootsnapte door de openingen, de gekleurde 
massa liep weg en maakte het terreiu, waai!op men werken moest, on- 
kenbaar. Langs deaen weg kon dus geen merkbaar voordeel worden 
v^kregen. 

Aan Swammerdam komt de eer toe het eeret het denkbeeld te hebben 



88 T. Z A A IJ E R 

opgevat, om de vaten met gesmolten was, met bijvoeging van verachil- 
lende kleurstoffen , te vullen, terwijl hij tevens de eerlijkheid had, om 
zijne kanst niet geheim te houden, maar ze te Amsterdam, te Parijs en 
te London bekend te maken. Later heeft Swammerdam om godsdienstige 
redenen zijne onderzoekingen op dit terrein gestaakt, en zien wij Frederik 
Ruyscb optreden als den man, die het door Swammerdam opgevatte en 
aanvankelijk ten uitvoer gelegde plan verder uitwerkt en daarmede op 
eene eigenaardige wijze zijn voordeel doet. 

AUeszins merkwaardig is het leven van dezen veel besproken man, die 
meer dan 60 jaren lang als hoogle^raar in de ontleedkunde te Amsterdam 
werkzaam was, en die zich door zijne eigenaardigheden een Europeschen 
naam verworven heeft. De geschiedenis alleen kan hem naar behooren 
doen beoordeelen. Het zij mij daarom vergund bij de voornaamste bijzon- 
derheden uit zijn leven eenige oogenblikken stil te staan. 

Frederik Rujsch werd den 13«» Maart 1638 te 'sGravenhage geboren, 
waar zijn vader in eene zeer aanzienlijke betrekking werkzaam was. Zijne 
familie behoorde eigenlijk te Amsterdam te huis^ was daar zeer in aanzien 
en had er geruimen tijd de belangrijkste posten bekleed. Op zeer jeug- 
digen leeftijd begaf hij zich naar Leiden , waar hij zich voornamelijk op de 
beoefening van botanie, chemie en anatomie toelegde en met Regnerus de 
Graaff en Swammerdam gevormd werd in de school van van Horne en de le 
Boe Sjlvius. Na zijne promotie te Leiden met eene dissertatie «rover het 
zydewee" vestigde hij zich te 's Gravenhage , waar hij op den 4«" Decem- 
ber 1661 in het huwelijk trad met Maria Post. Hier zette hij zijne ont- 
leedkundige studien voort en werd weldra door van Horne en Sylvius 
betrokken in een strijd met den grootsten gelukzoeker op anatomisch ge- 
bied, dien de geschiedenis kan aanwijzen, te weten met Jonkheer Louis 
de Bils , Heer van Coppensdamme , Boonem enz. Deze ontkende namelijk 
het bestaan van kleppen in de chylvaten, maar moest eindelijk wijken 
voor de overtuigende kracht der praeparaten van Ruysch. Door dezen 
strijd had hij de aandadht tot zich getrokken, en reeds in 1666 werd hij 
als hoogleeraar in de ontleedkunde te Amsterdam beroepen. Later werd 
hij ook belast met het verrigten van geregtelijke lijkopeningen en aange- 
steld als lector der vroedvrouwen , //die hier, gelijk overai elders, zeer 



REDEVOERING. 89 

onkundig waren in 't geen zij weten moesten/' Eindelijk werd hem nog 
het hoogleeraarsambt in de kruidkunde opgedragen. >• 

Eort na zijne vestiging te Amsterdam begon hij zich met het injicieren 
van bloedvaten bezig te houden, waartoe hij het denkbeeld aan Swam- 
merdam ontleend had. Hij bezat echter niet de eerlijkheid van dezen 
laatsten, want hij heeft de zamenstelling van zijn /^liquor balsamicus" 
steeds geheim gehouden en daardoor eenigermate een smet op zijn naam 
geworpen. Aan dezen belangrijken tak der anatomische techniek heeft 
Ruysch een groot gedeelte van zijn langdurig leven gewijd en de meeste 
zijner onderzoekingen hebben daarop betrekking; ik behoef hier alleen aan 
de door zijn zoon nn patris honorem" als //lamina. Ruyschii" 
vermelde vaatlaag in het oog te herinneren, om van zijne andere ontdek- 
kingen op dit gebied niet te spreken. 

Met velen zijner tijdgenooten heeft hij strijd gevoerd over zijne soms 
zeer overdreven meeningen; zoo was hij door zijne injectien tot het be- 
sluit gekomen, dat de meeste deelen des menschelijken ligchaams geheel 
uit bloedvaten bestonden. 

Door het hardnekkig vasthouden aan zijne eenmaal gevestigde overtui- 
ging wikkelde hij zich in twisten» waaruit hij zich dikwijls niet wist te 
redden ; zijii naijver tegenover Rau , die te gelijkertijd te Amsterdam ont- 
leedkundige lessen hield en daar grooten opgang maakte, verbitterde hem 
het leven. De schandelijke wijze, waarop hij door den Leidschen Hoog- 
leeraar Bidloo werd uitgescholden , moest hem grieven , al verdroeg hij die 
scheldwoorden blijkens het antwoord, dat hij er op gaf , met eene bewon- 
derenswaardige kaknte. 

Door het bijeenbrengen eener uitgebreide, ontleedkundige verzameling 
heeft Ruysch zich een grooten naam verworven; daarin waren voorwerpen 
van allerlei aard bijeengebragt en op eene soms zeer zonderlinge wijze 
gerangschikt. De vorsten en grooten der aarde rekenden het zich tot eene 
eer in het museum van Ruysch te worden toegelaten en de bezitter en 
stichter stelde alles in het werk om zijne hooge bezoekers met de ver- 
schrikkelijkheden des doods te verzoenen. 

In 1717 verkocht hij zijne verzameling voor eene aanzienlijke som aan 
Peter den Oroote, die ook reeds bij zijn vorig verblijf in HoIIand groote 

12 



90 T. Z A A IJ E R 

belangstelling in het museum van Ruysch getoond had. De aeademie te 
Petersburg , waarvoor de verzameling bestemd was , had er echter weioig 
voordeel van. Een deei der praeparaten had op den overtogt alle waarde 
verloren, want de dorstige matrozen hadden den spiritus^ waarin zij be- 
waard werden, uitgedronken. 

Nu begon Ruysch op 79 jarigen leeftijd den aanleg eener nieuwe ver- 
zameling en voltooide die in korten tijd. Deze werd, waarschijnlijk eerst 
na zijn dood, gedeeltelijk aangekocht voor den koning van Polen tegen 
eene hooge som ; ten tijde van Haller werd deze nog te Wittenberg be- 
waard; maar later werd de verzameling voor het glaswerk verkocht aan 
een apotheker. De verwachtingen van den vervaardiger , die meende, dat 
zijne praeparaten ten eeuwigen dage zouden blijven , werden hierdoor jam- 
merlijk gelogenstraft. Ruysch stierf op 98 jarigen leeftijd in het begin 
van het jaar 1731 , nadat hij kort te voren op eene treffende wijze van 
zijne leerlingen afscheid genomen had. 

Bij nadere beschouwing van dezen langen levensloop zien wij daarin 
twee hoofdgebreken. 

In de eerste plaats heeft Ruysch, door zijne methode van injicieren en 
bewaren geheim te houden, eene althans voor onzen tijd wetenschappelijke 
oneerlijkheid begaan^ andere onderzoekers verhinderd om zijne metbode te 
volgen en tot grootere volkomenheid te brengen en daardoor den vooruit- 
gang der anatomische techniek belemmerd. 

In de tweede plaats heeft hij door de inrigting zijner verzameling ge* 
toond^ dat hij de ware methode, den echt wetenschappelijken geest miste; 
hij maakte de ontleedkunde als het ware tot een mode-artikel van de groo* 
ten der aarde. 

Wij willen echter niet onbillijk zijn ; de ontleedkunde heeft aan Ruysch 
enkele belangrijke aanwinstey te danken, maar wij kunnen ons niet los- 
maken van de overtuiging, dat met eene betere methode een z66 langdurig 
en eoo werkzaam leven , bij eene bijna voortdurend ongestoorde gezond* 
heid, meer vruchten voor onze wetenschap had kunnen opleveren. 

Gaan wij verder den gang van ontwikkeling na, dien de ontieedkundige 
teohniek na de 17^ eeuw genomen heeft. 

Wij ontmoeten daar mannen als Monro , Lieberkiihii en zoovele anderen , 



REDEYOERING. 91 

die elk het kunne hd>beD bijgedrageD , inaoQderheid tot de verbetering 
van de teohniek dar injectien. Terwijl Monro aanzienlijke verbeteringen 
bragt in de werktuigen » was Lieberkiihn de eerste , wiens injectie-praepa* 
nJken met eterke vergrootingen konden bezien worden, en langen tijd zijn 
sij onoveitrofGsn gebieven. Te regt wordt Lieberkiihn v/een meester in de 
kunst van injicieren en praepareren" genoemd. Zijne onderzoekingen over 
de vlokken van het darmkanaal getuigen van eene hooge mate van naauw- 
keurigheid. 

De tijd was aangebroken, waarin de ontieedkunde met regt op den 
naam van wetenschep aanspraak kon mitken ; de onvruchtbare polemiek 
begon uit hare geschriften te verdwijnen en het genie van Albinus heeft ge- 
toond, wat eene juiste methode bij het onderzoek vermag. Zijne door 
Wandelaar's meesterhand gegraveerde afbeeldingen van het skeiet en de 
spieren van den mensch hebben hem een onsterfelijken naam verworven; 
zij kunnen ons nu nog tot voorbeeld verstrekken. //Met hem vangt een 
nieuw tijdvak aan in de methode van het ontleedkundig onderzoek, dat 
der meest volkomene gestrengheid en naauwgezetheid." I>e ontleedkundige 
verzameling albier kan wijzen op een aantal praeparaten van zijne hand^ 
die getuigen van zijn uitstekend technisch talent. 

De IS^^ eeuw leverde nog een aantal mannen, die zich door hoogst be- 
langrijke onderzoekingen op ontleedkundig gebied hebben bekend gemaakt 
Weitbreohffi i/sjndefimologia/' Cassebohm's onderzoekingen over het 
gehoororgaan en de nasporingen van Zinn over den fijneren bouw van het 
oog kunnen daarvan Iket bewijs leveren^ terwijl de namen van Scarpa, 
Johann Friedrich Meckel, Sommerring, Ed. Sandifort niet onvermeld mo- 
gen blijven. 

Zoo zijn wij met het overzigt van de ontwikkeling der ontleedkunde in 
verband met die harer techniek tot aan onzen tijdkring genaderd. Van 
hunne roeping volkomea doordrongen, laten de beste ontleedkundigen van 
nu af aan geen middel onbeproefd om al wat duister gebleven is op te 
helderen; alles wordt in het werk gesteld om wat tot nu gebrekkig was 
te verbeteren. Het ontleedkundig armamentarium wordt van zijn <>nnoodigen 
ballast ontdaan ; aUeen die werktuigen , welke geschikt blijken te zijn , wor- 
den behouden ^n 91/00 noodig verbeterd. De techniek der injectien bereikt 

12* 



92 T. Z A A IJ E R 

eene ongekeDde hoogte, verleidt zelfs den overigens talentvoUen Schlemm 
tot eene betreurenswaardige overdrijving, maar onder de handen van Hyrtl 
en anderen een onwaardeerbaar middel tot bereiking van het voorgestelde 
doel. En dat de vruchten van den arbeid, in dien geest verrigt, niet 
gering zijn, bewijzen zooveel feiten, die in latere tijden aan het licht ge- 
komen zijn. 



Wij zagen in ons overzigt de ontwikkeling der ontleedkunde hand in 
hand gaan met die der ontleedkundige techniek. En geen wonderl Bij 
iedere schrede voorwaarts moest de ontleedkundige behoefte gevoelen aan 
nieuwe, aan betere hulpmiddelen en al zijne krachten inspannen om die 
te verkrijgen. Veel tijd en moeite is daaraan besteed e^ wij mogen ons 
gelukkig rekenen de vruchten te kunnen genieten van zooveel arbeid. 

Is de ontleedkundige techniek het krachtigste middel geweest tot uit- 
breiding der ontleedkundige kennis , dan kan haar gewigt als hulpmiddel 
bij het ontleedkundig onderwijs ook niet worden ontkend. Dan moet 
hij, die geroepen wordt om ontleedkunde te onderwijzen ,^ geheel van 
het gewigt daarvan doordrongen zijn, en geen middel mag onbeproefd 
blijven, dat dienen kan om de soms zeer zamengestelde ontleedkundige 
verhoudingen van 's menschen ligchaam zoo helder en duidelijk mogelijk 
te maken. Geene moeite mag daartoe worden ontzien , geen tijd is daar- 
toe te kostbaar. De verhoudingen der bloedvaten in de topographisch ge- 
wigtige streken van het ligchaam moeten zooveel mogelijk aan opgespoten 
praeparaten worden gedemonstreerd , want daaruit alleen kan de betrekking, 
waarin zij tot de overige deelen staan, naauwkeurig blijken. Waar de 
organen geheel in hunnen natuurlijken stand moeten blijven, daar heeft 
het vervaardigen van doorsneden aan in wijngeest verharde of bevroren 
ligchaamsdeelen eene onschatbare waarde. Op de eerstgenoemde wijze 
heeft Kohlrausch zijne schoone doorsneden der bekken-organen verrigt en 
daardooF dwalingen aan het licht gebragt, die voor zijn tijd bijna alge- 
meen waren. 

Maar het kan hier de plaats niet zijn om al de middelen aan te geven, 
die de ontleedkundige te zijner beschikking hebben moet en te gelegener 



REDEV0ERIN6. 98 

tijd moet weten aan te wenden. De weinige opgenoemde voorbeelden mo- 
gen voldoende zijn om het, beweren te staven» dat zonder eene goede 
techniek het onderwijs in de ontleedkunde gebrekkig en onvoUedig biijft. 

Heeft de ontleedkundige eenmaal, gewoonlijk echter niet dan na veei 
oefening en inspanning , te beschikken over al de middelen , die de tech- 
niek hem aanbiedt; is hij daarbij doordrongen van de noodzakelijkheid 
eener bijna overdreven zorg voor reinheid en zindelijkheid , dan wordt het 
anatomisch praeparaat onder zijne hand een schilderij , waarop hij de ontleed- 
kundige verhoudingen afmaalt, dan overwint hij den afkeer, dien de ontleed- 
kunde , op eene andere wijze beoefend , noodzakelijk moet te weeg brengen. 
' Onze tijd leert ons ten duidelijkste , dat^ op anatomisch gebied het 
meest verrigt wordt door hen^ die meesters zijn in de techniek. 

Wie de vroegere geweerfabriek te Weenen betreedt, waar Joseph Hyrtl 
zich met hart en ziel wijdt aan het vak, waarin hij heerschappij voert; 
staat verbaasd over het talent van . den man , die zooveel kon tot stand 
brengen De meeste praeparaten^ op de ontleedkunde van den mensch 
betrekking hebbende^ getuigen van smaak en kunstzin. Maar verder 
verdient Hyrtl Qoze bewondering, waar wij hem zien optreden als den 
stichter en bearbeider eener verzameling voor vergelijkende ontieedkunde , 
die in alles getuigt van zijne onovertroffen technische bekwaamheden. 
Waar eerbied en ontzag ons vervuUen, wanneer wij Hyrti's naam als ont- 
leedkundige noemen, daar is de ervaring des te grievender, dat een zoo 
groot man, bij het jubelfeest der Weener universiteit , door zijne houding 
als rector magnificus, eene zoo treurige rol kon spelen. 

Wie digt bij het station van den spoorweg te Gottingen het ronde ge- 
bouw bezoekt, waar Henle zijne veel omvattende onderzoekingen verrigt, 
waarvan de vruchtbare resultaten in zijne talrijke geschriften worden ver- 
meld, wordt gedwongen tot bewondering en legt volgaarne de verklaringaf, 
dat in een zoo klein bestek zooveel belangrijke zaken bezwaarlijk met meer 
talent en met meer vrucht voor het onderwijs konden worden bijeengebragt. 

Maar waartoe zou het noodig zijn nog meer voorbeeiden uit den 
vreemde op te noemen, om mijn gevoelen te stavenP Bezitten wij niet 
in onze ontleedkundige verzameling, in den onverdeelden bijval, dien 
Halbertsma's onderwijs in de ontleedkunde vond, een krachtig bewijs voor 



94 T. Z A A U £ K 

mijne bewering? Wie de praeparaten aandaohtig beaobouwt» die door hem 
selven of ouder sijn opzigt vervaardigd zijn, kan zich overtoigen, dat een 
kunstenaarstalent daaraan gearbeid beeft. 

En zoo word ik als van zelf er toe gebragt , en kao ik tevens voldoen 
aan eene behoefte van het hart, om ook van deze plaatg een woord van 
hulde te brengen aan den man, die mij als leeraar in de ontleedkuade 
aan deze Hoogeschooi i^ voorgegaan. Verwacbt echter van mij geen om* 
Btandig levensverhaal ; een meer bevoegd spreker heeft voor slechts wei* 
nige weken op eene alloszins iofwaardige wijze van deze zelfde plaats eene 
welv^diende hulde aan Halbertsma's nagedachtenis gebragt. Verwacht 
van inij ook geene uitvoerige vermelding van zijne verdiensten als ontlaed- 
kundige, ik zai alieen trachteD u in korte trekken te schetaen, wat hij 
voor de ontleedkunde acm onze Hoogeschool verrigt heeft. 

Vergdijkt men dea toestand van het onderwijs voor de komst van Hal- 
bertsma met dien, waarin hij het gebragt heeft, dan uen wij hem daarin 
optreden ais hervormer in de volle beteekenis van het woord. De drooge, 
onvruchtbare , systematische behandeling der verschilieade deelen van bet 
iigchaam was voor hem niet liet middel tot verbreiding van ontleedkundige 
kennis; door ailes in zamenhang te besobouwen, door zooveei mogelijk 
opmerkzaam te maken op het practisobe nut, dat uit ontieedkundige kea- 
nis voortvioeit» wist hij zijne ieeriingen te boeijen en i^un beiangstellii^ 
voor het behandelde onderwerp in te boezemen. Voeg daarbij zijn uitst^ 
kend technisch talent. want waariijkl zoo iemaEid, dan was Haibertsma 
kunstenaar in de ontieedkunde. De natuur had hem begiftigd met aeld- 
zame middelen voor technischen arbeid, hij iieeft daarmede op zijne wijie 
gewoekerd en in de kunst eene buitengewone hoogte bereikt. Die woqp* 
den geven een getrouw beeid van Haibertoma als l>eoefenaar der matonu- 
sche techniek. Dat zij waarheid bevattm kunsnen zij getuigen, die hdt 
voorregt genoten bebben om zijn onderwijs bij te wonen. 

Wat zijn onderwijs bovendien voorai vruchtbatr maakte, wa« zijn on- 
oitputtelijk taient, om de meeat ingewikkelde verhoudingen door aikriei 
hulpmiddelen duidelijk te maken« Hij rustte niet yoor dat liij de aokeiv 
beid had, dat hetgeen hij aantoonde bc^repen kan worden. 



REDEV0ERIN6. 9« 

JMt een Bian » die hct OQderwijs in de ontleedkonde in dien geest opvatte, 
eeo gUDStigen invlood op de vorming der geneeskundigeii nioest uitoefenen , 
valt niet te betwijfelen; en door zijne aangename verhouding tot zijne 
leerlingen, wist hi} de belangatelling in aijn oDderwijs nog te verhoogen. 

Zagen wij Halbertsma dua optreden als hervormer van het ontleedkund^ 
onderwija^ zagen wij hem zijne beste krachten inspannen^ om dat onder* 
wija steeds vrucbtbaarder te maken; wij zien hem vervolgens arbeiden 
aan de verbetering der gebreken in de ontleedkundige verzameling, die 
h^ reeda vooi de. aanvaarding van het hoogieersambt had qpgemerkt. 
GedureiidB sdJDi geheele loopbaan heeft hij dat doel voor oogen gehad en 
ter bereiking daarvan geene moeite ontzien. 

En is bij daarin geslaagdP Wie zou het wagen daarop een ontkennend 
antwoQcd te gevenp Voorzeker niemand. Het anatomisch kabinet met 
zijne doelmatige, keurige inrigting, met zijn schat vao praeparaten ia 
daar om het schoonste getuigenis af te leggen van de wijze, waarop 
Halbertsma aan zijne roeping heeft beantwoord. 

ZoD zien wij in Halbertsma's dood e^ onhersteibaar verlies voor de oet-^ 
leedkundige wetenschap, want slechts weinigen bezitten de kracht om een een-* 
maal opgevat plan met zooveel voibarding door te zetten; zoo is zijn afstervem 
een gevoelige slag voor het ontleedkundig onderwijs , want slechts weinigen 
bezitten diiartoe zooveel talenten; als leeraar was hij onovertref baar I 

Edel Gfodt Aohtbare Heeren, Curatoren dezer Hoogescbooll Gij hebt 
mij door uwe vereerende voordragt eene aangename, maar zware taak op« 
gedragen; gij hebt mij beatemd om den man op te voigen, dien ik ala 
leermeester, als leidsman bij raijne latere studien hoog waardeevde, dien 
ik als mensch en als trouw vriend vereerde! Maar ik kan het niet ont- 
veinzen , dat een . gevoel van angst mij overvalt , wanneer ik er aan denk , 
dat ik geroepen word om in Halbertsma's plaats de wetenschap te onder- 
wijaen» waaraan hij sijne krachten voornamelijk heeft gewijd» die hij steeda 
met voorliefde en met zooveel geluk beoefend heeft. Ik sta gereed om 
de lijke naiatenschap , die hij in zijne hem dierbare verzameling met on« 
vermoeiden ijver keeft opgehoopt, te aanvaarden en gevoel al het zwara 
van de verpligting, die ik daardoor op mi} neem. Het voorbeeld zijner 



96 T. Z A A IJ E R 

bekende volhardiog zal mij steunen bij de beswaren, die mij wachten; 
het zal mij opwekken om zijn voetspoor te drukken» om op den door 
hem ingesiagen weg voort te gaan. 

Ontvangt mijn innigen dank voor het blijk van vertrouwen , dat gij mij 
geschonken hebt! 6ij hebt mij daardoor in de geiegenheid gesteld, om al 
mijne krachten te wijden aan het vak, dat ik liefheb; gij heb mij daar- 
door op eene aangename wijze verbonden aan Leiden's hoogeschool, waar- 
aan ik zoo zeer gehecht ben. 

Bij dezen dank kan ik hier alleen de plegtige verklaring voegen, dat 
ik niets onbeproefd zal laten om het onderwijs in de ontleedkunde in 
even bloeijenden staat te houden als waarin ik het aanvaard heb , en daar- 
door mede te werken tot den bloei onzer Hoogeschool, tot de bevordering 
onzer wetenschap. Ik reken daarbij op uwe krachtige medewerking en 
veelvermogende ondersteuning. 

Hooggeleerde Heeren, hooggeachte Ambtgenooten 1 Met diepen weemoed 
neem ik zitting in uw midden; immers ik sta gereed voor een gedeelte 
de plaats in te nemen van hem, die u allen dierbaar was, die u aller 
achting genoot om zijne opregtheid en zijn open karakter. Ik weet wie 
Harlbertsma voor u was; ik weet ook, hoe ver ik in zoo vele opzigten bij 
hem achtersta. Niemand is meer dan ik overtuigd^ dat de leegte, die hij 
bij u achterlaat, door mij niet kan worden aangevuld. Slechts een ding 
geeft mij moed; gij hebt het zoo even gehoord, dat ik overtuigd ben, dat 
de wetenschappelijke weg, dien hij bewandelde^ de ware is; ik wil alles 
aanwenden om hem daarop te volgen en daardoor trachten mij uwe be- 
langsteliing en vriendschap waardig te maken. 

Ik zie er onder u gelukkig nog zoo velen , wier onderwijs ik het voorregt 
had bij te wonen, zoo velen, die tot mijne vorming hebben bijgedragen. 

Gij, Hoogleeraren der geneeskundige faculteitl hoe aangenaam is mij 
voorai de herinnering aan den tijd , toen ik onder uwe leiding de genees- 
kunde begon te beoefenen ; hoe dankbaar ben ik u inzonderheid , Hoog- 
geachte Simon Thomas! voor alies, wat gij voor mijne ontwikkeling 
gedaan hebt, toen ik met u het vak beoefende, waarin gij in ons vader- 
land de eerste plaats bekleedt. 



REDEVOERING. 97 

Onttioudt aan .dan jeugdigen ambtgenoot de ervaring van rijperen leef- 
tijd niet! 

En zou ik deze gelegenheid kunnen laten voorbijgaan, zonder ook een 
woord tot u te rigten , viraarde Boogaard ! De jaren , waarin wij te zamen 
bebben gearbeid^ hebben den band, die tusschen leermeester en ieerling 
bestond^ in een hechten vriendschapsband veranderd; laat ons voortgaan 
gezamenlijk te werken^ vergun mij met u te blijven streven naar het 
schoone doel, dat gij beoogt: de studie der ontleedkunde van den menseh 
in haren ruimsten zin, waarin zij het meeste nut, ook buiten haren kring, 
kan afwerpen. Reeds zoo dikwijls hebt gij mij goeden raad gegeven: gij 
zult mij ook in het vervolg uwe wel doordachte raadgevingen niet onthou- 
den, waar ik de verklaring afleg, dat ik die nog dikwijls zal behoeven. 

Hooggeleerde Heynsiusl Door uwe benoeming tot Hoogleeraar aan deze 
Hoogeschool is de wensch vervuld , die door velen reeds lang gekoesterd 
werd. — Ik wensch u van harte geluk met het voorregt, dat gij het eerst 
geroepen zijt om den afzonderlijken leerstoel voor physiologie te bezetten. 
Laat ons met den talentvollen Boogaard de handen ineenslaan om te wer- 
ken aan de uitbreiding van die deelen der wetenschap, waarvan het on- 
derwijs aan ons is toevertrouwd , want alleen van de vereenigde beoefening 
van anatomie en physiologie in de ruimste beteekenis, kan de eigenlijke 
vooruitgang der geneeskunde worden verwacht. 

Waarde Vader! De vreugde van dezen dag wordt voor mij aanzienlijk 
verhoogd door uwe tegenwoordigheid te dezer plaatse. Dat gij ook nu 
getuige kunt en wilt zijn van mijn geluk , is mij boven alles aangenaam. 
Want waartoe zou ik aarzelen hier openlijk de bekentenis af te leggen , 
dat gij het mij in de eerste plaats mogelijk gemaakt hebt om de eervolle 
betiekking , die ik op heden aanvaard heb , te kunnen verkrijgen ! Uwe 
liefde heeft voor mijne wetenschappelijke opleiding geene opoflPeringen ont- 
zien; waar mijne ervaring te kort schoot, zijt gij met uwen helderen 
blik mij zoo dikwijls te hulp gekomen en steeds is de weg, dien gij mij 
hadt aangewezen, gebleken de ware te zijn. Ontvang openlijk mijn op- 

18 



98 T. ZAAUSR RRDKTOERING. 

regten dank voor alies, wat gij steeds voor mij gedaan hebt, en onthoad 
mij ook verder uwe liefdevoUe belangstelling niet. 

Met vrengde begroet ik u van deze plaats, Wel-Edele Heeren^ Studen- 
ten> aan deze Hoogeschooll De tijd is nog niet ver verwijderd, waarin ik 
tot uwe maatscbappij behoorde; met een aantal uwer heb ik een gedeelte 
van den academie-weg te zamen bewandeld en de vreugde en vrijh^d van 
het studenten-leven gesmaakt. Daardoor ben ik als hefe ware in uw mid^ 
den blijven voortleven. Op dezen dag wordt er tusschen ons een nieuwe 
band gelegd , die , naar ik vurig wensch , niet minder aangenaam zal zijn 
dan de vroeger bestaande. 

Ik voel mij gedrongen hienian nog een enkel woord toe te voegen , gerigfc 
tot u, Wel-Edele Heeren, Studenten in de geneeskunde. Wij sijn el- 
kander niet onbekend. Gedurende drie jaren heb ik alles wat in mijn 
vermogen was aangewend om u bij de practische beoefening dor ootleed- 
kuode hutp te verleenen en uwe bezwaren , zoo mogelijk , op te loisen. 
Toen het verlies van een^ uwer geachtste leermeesters u trof , Heb ik zijni^ 
taak op mij genomen; gij* hebt mij dien zwaren arbeid door uwe belang^ 
stelling aanzienlijk veriigt. 

Ik weet du8 wie gij zijt; gij weet, wat gij van mij te waehten hebtr 
ik zal op den ingeslagen weg voortgaan ; hij is , naar mijne innige over* 
tuiging , de eenige , die ons leiden kan tot het doel , dajt wij beoogra moe^ 
ten, namelijk vooruitgang en ontwikkeling. 

Steeds was onze omgaug een vriendschappelijke ; ik werd uit het 
acaden^ie-Ieve» geroepen tot de betrekking, die ik tot nu toc' bekfeed 
heb en de berinnering aan de Uijken^ van bertetijke vnendschap, dte ik 
van zoo velen uwer ontving^ zal mij. steeds dierbeia* zijfi. 

Laat ons te zamen voortgaan , zooals wij zijn aangevangen ; laat ons toe-^ 
nemen in ijver en lust voor de beoefening onzer wetenscbap, want dan 
alleen kan het onderwijs nuttig zijn en kostbare vrnchten afwerpen voor 
dien werkkring^ die u wachtl 



DE 

ANAT0MISCH-PHT810L0GI8CHE RIGTING IN DE HEDEN 

DAAG8CHE GENEESKUNDE, . 

DIT DB 

QESCHIEDENIS YERRLAARD EN GEREGTYAARDIGD. 



REDEVOERING 

TER 

AANYAARDING TAN HET BUITBN6EW00N HOOGLEERAARSAHBT AAN DE 

LEIDSGHE HOOGESCHOOL, 

DBN 21»»« MAART 1866 

UITGESPROKEN 



DOOB 



D». J. A. BOOGAARD. 



13« 



EDELGROOT.ACHTBAKE HEEREN CURATOREN DER LEIDSCHB 
HOOGESCHOOLj 

WELEDEL-GESTRENGE HEER SECRETARIS VAN HET COLLEGIE 
VAN CURATORENj 

HOOGGELEERDE HEER RECTOR MAGNIFICUS. HOOGGELEERDE 
HEEREN PROFESSOREN, ZEER GEACHTE AMBTGENOOTENj 

EDELACHTBARE HEEREN , AAN WIE HET BESTUUR VAN DEZB 
STAD OF DB HANDHAVING DES REGTS IS TOEVERTROUWD, 

WELEDELE ZEER GELEERDE HEEREN DOCTOREN IN DE VER- 
SCHILLENDE FACULTEITEN; 

WEL-EDELE HEEREN STUDENTEN AAN DEZE HOOGESCHOOL; 

EN VOORTS GIJ ALLEN, DIE DEZE PLEGTIGHEID MET UWE 
TEGENWOORDIGHEID VEREERT: ZEER GEWENSCHTE TOB- 
HOORDERS I 



Men heeft, en misschien niet geheel ten onregte, aan de geneeskun- 
digen van onzen tijd , en wel bepaaldelijk aan hen die zich in hunne studie 
het roeest aan de thans bijna algemeen aangenomeue rigting hadden aan- 
gesloten, wei eens verweten dat zij zich te weinig met de geschiedenis 
hunner wetenschap bezig hielden. Vooringenomenheid met hetgeen zij als 
waar en goed hadden erkend deed hen welligt soms te gering denken 
over al het overige — en dus ook over het verledene, waarin toch (want 
niets is immers geheel nieuw) de kiem van het thans bestaande moest 
liggen opgesloten. 

Door deze overweging geleid voel ik mij gedrongen om in dit uur de 
historische gronden na te gaan waaruit de rigting waarop ik zoo even 
doelde, namelijk die welke zich de ruimste toepassing van anatomische 
en phjsiologische kennis^ ook op de praktische geneeskunde ten doel stelt, 
hare verklaring en tevens hare regtvaardiging ontleent. Dat ik daarbij 



102 J. A. fiOOGAARD 

de door mij reeds sedert vele jaren bij voorkeur beoefende vakken voor- 
namelijk in het oog wenschte te houden, zal wel niemand uwer kunnen 
bevreemden. 

Wanneer men de geschiedenis eener wetenachap aandachtig nagaat, zal 
men daarin bijna nooit het beeld eener rustig voortgaande ontwikkeling of 
van een ordelijk en vreedzaam zamenwerken van hare beoefenaars tot een 
doel opmerken. Meestal voigen op tijdperken van snellen vooruitgang ook 
andere van kwijning en zelfs van stilstand, terwijl zij die allen eensgezind 
moesten medewerken aan de gemeenschappelijke taak , niet zelden er slechts 
op uit scbijnen te zijn om dat, wat door hunne medearbeiders was tot 
stand gebragt , weder te vernietigen , of in eindelooze twisten hunnen tijd 
te verspillen. Men brengt zich dan onwillekeurig het ouden bijbelsche 
verhaal van den toren van Babel voor den geest en vraagt zichzelven af, 
of niet aan deze twistende bouwlieden van den tempel der wetenschap 
eene even sleohte uitkomst op hunnen arbeid te wachten staat als voor die 
torenbouwers was weggelegd. Het vervolg van onze beschouwingen zal 
u^ naar ik hoop, op deze vraag het antwoord kunnen geven. 

Na de theologie schijnt het welhaast alsof geene andere wetenschap tot 
zooveel twisten aanleiding gegeven heeft als de medische. Reeds in de 
oudste tijden, toen de geneeskunde nog naauwlijks op den uaam van we- 
tenschap aanspraak kon maken , zien wij de geneeskundigen zich in em- - 
pirici en dogmatici verdeelen, teiwijl wij later in elk der voornaamete tijd- 
perken waarin zich de geschiedenis der geneeskunde laat splitsen, Diemne 
dtelsels zien ontstaan, om na fellen strijd weder* voer andere te moetan 
plaats maken. Nu en dan slechts zien wij enkele door hunne groote talen- 
ten boven al hunne tijdgenooten uitmuntende mannen optreden» wia* gezag 
door vele geslachten^ ja zelfs eeuwen achtereen wordt gehuldigd. Zoo 
wordt b, V. een Hippocrates nog steeds als een tooobeeld van een schetp- 
zinnig en onbevooroordeelJ onderzoeker der natuur geprezen; — zoo ver- 
dient een Galenus, die reeds in eenen tijd toen de wetenscbappelijke be- 
oefening der ontleedkunde en der pbysiologie nog naauwlijks een begtn had 
genomen, toch in deze beide vakken den eenigen degelijken en duurzaEBcn 
grondslag voor de medische wetenachap erkende , nog na vele eeuwen onse 
bewondering. Van waar echter die verschiliende aecten ander de medioi. 



RBDEV0ESIN6. 103 

van waar die onophoadelijke geschillen? Wij hebbra bij het beantwoor- 
den dier vraag vooral twee zaken in het oog te houden: vooreerst den 
oorsprong der geneeskande, en ten andere een der grondtrekken van den 
menschelijken geest, waardoi^ de mensch zich als denkend wezen van het 
redekx>ze dier onderscheidt ; ik bedoel de zucht om voor waargenomene 
verschijnselen eene verklaring te vinden. 

Het zal wel naauwlijks behoeven gezegd te worden dat de oorsprong 
der geneeskunde in de natuurlijke neiging van elk mensch gelegen is om 
de onaangename gewaarworiiingen , die een ziek ligchaam doet ontstaan^ 
te doen plaats maken voor het genot, dat het gevoel van gezondheid in 
ons opwekt: in zooverre als met sommige ziekten doodsgevaar gepaard 
gaat, komt hierbij nog de ingeschapen trek tot zelfbehoud. ~ Genezing, 
of althans verligting van ligchamelijk lijden aan te brengen, was dus van 
den beginne af niet minder dan thans het doel , waarnaar de geneeskundige 
moest streven. De ervaring deed langzamerhand geneesmiddelen kennen» 
welker aanwending in sommige gevallen door genezing was gevolgd. In 
gevallen die men meende dat met de vroeger waargenomene overeenkwa- 
men, werden dus ook dezelfde middelen die men daar met goed gevolg 
had gebruikt , te hulp genomen : de uitkomst stelde de verwachting echter 
dikwijls genoeg teleur. Hoe kon dat ook anders? Men kende noch het 
verband tusschen de bij den zieke waargenomene verschijnselen en de sto« 
ringen die in het menschelijk organisme waren ontstaan, noch de verande- 
ringen die door het aangewende geneesmiddel in het ligchaam moesten 
worden tot stand gebragt: men had van het inwendige zamenstel van dat 
ligchaam slechts oppervlakkige en daarbij nog hoogst onnaauwkeurige , aan 
de ontleedkunde van sommige hoogere dieren ontleende begrippen ; er was 
dns naauwlijks een enkel vast punt, naauwlijks een enkel goed gecou- 
stateerd feit, dat als uitgangspunt voor meer algemeene beschouwingen 
over den aard en het wezen der ziekten of over de werking der genees- 
middelen zou hebben kunnen dienen. Men zag dan ook meestal van alle 
uitlegging of redenering af, en terwijl men zich op de hooggeprezene 
ervaring als het eenige bruikbare rigtsnoer voor het medische handelen 
beriep, deelde men tegen geheel onbekende ziekten even onbekende ge- 
neesmiddelen uit, en liet het overige aan de goede natuur over. Zietdaar 



104 J. A. B006AARD 

het eerste begiD van de school der empirici ! — Geen wonder dat de d e n- 
kende geneesknndigen , vooral onder de wijsgeerige oude Grieken, zich 
op den duur met een zoo ongelukkig zieldoodend stelsel niet konden ver- 
genoegen en er al spoedig op uit waren om zooveel mogelijk door redene- 
ring aan te vuUen , wat hen nog aan zuivere waarneming en aan degelijke 
natuurstudie ontbrak. Zich aansluitende aan de destijds het meest in 
aanzien staande philosophische stelsels, construeerden zij zich op den 
hoogstbeperkten grondslag die hun de waarneming aan het ziekbed bij 
eene allergebrekkigste anatomische en physiologische kennis opleverde, 
eene soort van ziektekunde die, hoezeer zij schier allen zekeren steun 
miste, hun toch bij gebrek van iets beters eene gelegenheid verschafte 
om hunne waamemingen en die van anderen in een bepaald verband te 
brengen. Dat echter eene dergelijke speculatieve ziektekunde onmogelijk 
als rigtsnoer der geneeskundige behandeling dienen kon , spreekt wel van 
zelf en zij liet daarom hare voorstanders en volgelingen ook in dit opzigt 
onbevredigd. Dien ten gevolge moest zij dan ook weldra haar aanzien 
verUezen en keerde men, vooral onder den invloed der philosophie van 
Aristoteles , althans gedeeltelijk tot eene meer eenvoudige en natuurlijke 
beschouwingswijze terug, terwijl men zich later, en wel voornamelijk te 
Alexandrie, op anatomisch onderzoek ook vau het menschelijk ligchaam 
begon toe te leggen. Ongelukkig duurde de bloei der Alexandrijnsche 
school in die onrustige tijden niet lang genoeg om haar een blijvenden 
invloed op den toenmaligen toestand der medische wetenschap te verzeke- 
ren. Meer was dit ten opzigte der heelkunde het geval, die onder de 
kweekelingen der Alexandrijnsche school vooral vele uitstekende beoefe- 
naars had. In het algemeen beijverden zich de meesten hunner om de 
waarneming der natuur zooveel mogelijk in direct verband met de uitoe- 
fening der geneeskunst te brengen, en waren afkeerig van de ijdele be* 
spiegelingen der theoretici. Hierdoor kwam allengs onder hen en hunne 
volgelingen een gelouterd empirisme tot stand, dat zich van de oudste 
en ruwste empirie door eene meerdere neiging tot onderzoek der natuur 
onderscheidde : door echter later dit onderzoek tot de waarneming aan het 
ziekbed te willen beperken, en de leer van den bouw en de verrigtingen 
des ligchaams als een nimmer op te lossen raadsel geheel te verwaarloozen , 



REDEVOERING. 105 

• 

ja zelfs hare beoefening af te keuren, verloor de school der empirici alle 
aanspraak op eenige hoogere wetenschappelijke beteekenis. 

Het zal wel door geen uwer verwacht worden, G. T., en het is dan 
ook geenzins mijn oogmerk , hier eene voUedige schets te geven van de 
geschiedenis der geneeskundige wetenschap: — voor het doel dat ik mij 
heb voorgesteld, is het ook voldoende slechts die punten uit dit rijke 
onderwerp onder uwe aandacht te brengen^ die mij voorkomen met mijn 
betoog in een noodzakelijk verband te staan. Ik zal dus niet langer met 
u stilstaan bij de verschillende medische secten die eerst nog onder den 
invloed der Grieksche, iater ook onder die der Romeinsche beschaving 
zich vormden en meer of min talrijke aanhangers vonden. Genoeg zij 
het te zeggen dat met het verval der Grieksche beschaving en reeds lang 
v66r den geheelen ondergang van het Romeinsche rijk, de geneeskunde 
een tijdperk van kwijning intrad, waarin wij slechts weinige mannen op- 
merken wier tiamen eene blijvende piaats in de geschiedenis onzer weten- 
schap verdienen. Onder die weinigen moet echter Aretaeus Cappadox ge- 
noemd worden, die zich door zijne klassieke ziektebeschrijvingen zoowel 
als door zijne anatomische kennis, ver boven de meesten zijner tijdgenoo- 
ten wist te verheffen; maar bovenal valt ons in die duistere tijden als een 
helder lichtpunt het leven en werken van een even ijverigen als hoogst 
bekwamen geneeskundige in het oog die met zeldzame volharding, lust 
tot onderzoek en groote geleerdheid toegerust» zich een bijna onbeperkt 
gezag bij de medici wist te verwerven, zoodat zijne uitspraken zelfs vele 
eeuwen na zijn dood nog bij de meesten hunner als onbetwistbare waar- 
heid bleven gelden. Ik bedoel Claudius Galenus, die, hoewel vooral 
practicus, toch ook met ijver de ontleedkunde beoefende, waarvan hij het 
groote belang, of liever het volstrekt onmisbare voor eene wetenschappe- 
lijke beoefening der geneeskunde, zeer juist inzag. Er w^ren echter in 
de anatomische kennis van Galenus, die hij zich vooral door het ontleden 
van apen schijnt verworven te hebben, nog altijd veel te groote leemten 
dan dat zij hem tot een deugdelijken grondslag voor phjsiologische 
of pathologische studien zou hebben kunnen strekken. In deze laatste 
vakken munt Galenus meer door zijne gezonde redenering dan door streng 
natuuronderzoek boven zijne voorgan^ers en tijdgenooten uit Het bleef 

14 



106 J. A. fi e A A R D 

* 

das ook voor hem nog onmogeUjk zijne geneesleer met sijne phjrsiologiscbe 
en pathologische begrippen in een ander als een kunstmatig verband te 
brengen. 

Na Galenus, die in de tweede eeuw onzer jaartelling kefde, geraakte 
de geneeskunde langzamerhand al meer en meer in verval; zijn gezag 
hield echter (misschien wel juist daarom) n(^ eeuwen lang stand. Ge- 
durende dien tijd ontbrak het bijna geheel aan zelfstandig onderzoek der 
natuur, terwiji daarentegen het: «rjurare in verba magistri" of het vianig 
bestrijden van anders denkenden met alle spitsvondigheden eener schoolsche 
geleerdheid schier het eenige was waarmede men zich inliet. 

Toen eindelijk omstreeks de veertiende eeuw» na de tijden van bar^ 
baarschheid en onkunde, de menschelijke geest als tot een nieuw leven 
scheen te ontwaken , en tevens het autoriteitsgeloof langzamerhand voor 
den lust tot eigen onderzoek plaats maakte, zien wij ook op medisch ge- 
bied eenige teekenen van vooruitgang en wel vooral ook wat de beoefe* 
ning der ontleedkunde betreft. Nadat in het begin der veertiende eenw 
Mondiniy Hoogleeraar te Bologna, weder enkele lijken van menschen 
onderzocht en daarbij sommige dwalingen van Galenus aangetoond had^ 
vond de &natomie niet lang daarna ook in Guy de Cbauliac een ijverig 
beoefenaar, wien het trouwens vooral om de toepassing zijner anatomische 
kennis op de chirurgische praktijk te doen was. Eerst in de zestiende 
eeuw evenwel trad de ontleedkunde een nieuw tijdperk in van vooruitgang 
en bloei , zoo als er tot op dien tijd toe in de geschiedenia niet 6en ander 
kon worden aangewezen. Dezen bloei had onze wetenschap grootendeeh 
aan een man te danken die, niettegenstaande vele, naauwlijks te over- 
winnen bezwaren^ met ecDen moed en volharding die onze hoogste he^ 
wondering verdienen , zijne taak voortzette en door zijne onderfloekingen 
onze kennis .van den bouw van het menschelijke ligcbaam, wat de voor- 
naamste bijzonderheden betreft die zonder mikroskopisch onderzoek kuU' 
nen waargenomen worden, zoozeer deed toenemen, dat latere onderzoekers 
dikwijls slechts konden bevestigen wat door hem was medegedeeld. — Deze 
man waa Andreas Vesalius , een dier rusteloos voorwaarts strevende arbei- 
dens op het veld der wetenschap die haar niet zelden in eenige jaren even- 
veel doen vooruitgaan ais anders in even zoovele eeuwen. Zijn voorbeeld 



REDEVOBRING. 107 

schiJDt echter ook opwekkend op veraobeidene sijner iijdgenooten gewerkt 
te hebben. Ik behoef hier eleohts de namen van EustaQhius» Faloppia ea 
Yarolius te noemen om u een tal van belangrijke ontdekkingen ap anato- 
misch gebied voor den geest te roepen. 

De ontdekkingen van Vesalias en van zijne geestverwanten zouden waar* 
schijnlijk reeds veei spoediger hare vruchten voor de geheele geneeskun- 
dige wetenscfaap hebben afgeworpen . wanneer niet bijna te geUjker tijd 
met hem een ander medisch hervormer had geleefd. Ik bedoel den ver- 
maarden Paracelsos, een even vurig bestrijder van oude versleten dogmata 
en van het aatoriteit9gekx)f in onze wetenscbap ais Vesalius, maar overi- 
gens hemelsbreed van dien grooten anatoom verschillend. Hoezeer de 
arbeid van Paracelsus ook in sommige opzigten kan gezegd worden ten 
voordeele der wetenschap te hebben gestrekt , sloeg hij toch bij zijn streven 
eene z66 geheel bijzondere en voor velen verleidelijke rigting in , dat hij 
daardoor een aantal zijner tijdgenooten , hetzij zij tot zijne volgelingen of 
tot zijne bestrijders behoorden, van de rustige en geregelde baan aftrok, 
langs welke zij anders welligt door trapsgewijze uitbreiding der anatomische 
en phjsiologische kennis zouden zijn vooruilgegaan. Het is hier misschicn 
niet ongepast dit versehijnsel eenigzins nader toe te lichten. 

Door tweeerlei zaken moet de uitbreiding onzer wetenschap w(»den be- 
vorderd: door een «treng en ijverig onderzoek der natuur en door redene- 
ring. Elk van deze beiden is echter op zich zelf onvoldoende: slechts 
wanneer de verschilleade waarnemingen door redenering met elkander in 
verband gebragt , of ook slechts wanneer de redeneringen op goede waarne- 
mingen rasten kan de wetenschap daardoor worden gebaat. Hierbij is 
echter nog een verschil op te metkea, dat namelijk goede zuivere waarne- 
mingen, ook wanneer eij niet terstond gelegenheid geven er theorien of 
hypothesen op te vestigen, toch altijd later hare waarde als broikbare 
bouwstoffea behouden ; eene valsche of op geene zekere gegevens steunende 
redenering daarentegen, kan hoogstens als afschrikkend voorbeeld voor vol- 
gende geslachten haar nut hebben. De eigenschappen van ligchaam en 
geest eekter, die voor een goed natuur-onderzoeker vereischt worden» 
gaan ongelukkig niet altijd gepaard met het talent om eene groote reeks 
van waarneiniogeB te overaien, en, van het bijzondere tot het algemeene 

14* 



~\ 



108 J. A. BOOGAARD 

opklimmende , door redeneriDg aan te vuUen wat nog aan bet onderzoek 
ontbrak. Van den anderen kant zien wij dikwijls mannen met uitstekende 
gaven des geestes toegerust en met helderen zienersblik zoowel in het ver- 
leden als in de duistere toekomst doordringende , maar wien daarbij de 
geschiktheid tot naauwgezet onpartijdig onderzoek der natuur geheel, of 
althans grootendeels , ontbreekt. 

Hoezeer nu Paracelsus wel geenzins als de type van een theoreticus kan 
gelden, daar hij zelfs integendeel op de ervaring als de voorname bron 
wees, waaruit de geneesheer zijne kennis moest putten, week hij echter 
ook van de eigenlijke empirici in menig opzigt af , vooral wat zijne neiging 
tot mysticisme betreft, terwijl hij met ontleedkundig onderzoek weinig op 
had, en het onderzoek van den i/uitwendigen mensch" ver boven dat van 
den //inwendigen" stelde. Het zou ons echter veel te ver van mijn onder* 
werp doen afdwalen JA^anneer ik mij hier met u in de allerzonderlingste 
bespiegelingen van Paracelsus en zijne volgelingen wilde verdiepen, welke 
laatsten, zoo als dit gewoonlijk gaat, weldra slechts als karikaturen van 
hunnen reeds vrij zonderlingen voorganger» zijne gebreken veel meer dan 
zijne deugden schenen te willen navolgen. Ook van Helmont, wiens 
standpunt grootendeels met dat van Paracelsus overeenkomt^ ga ik met 
stilzwijgen voorbij, om liever uwe aandacht op een belangrijk keelrpunt 
in de geschiedenis der medische wetenschap te bepalen, dat voomamelijk 
tot punt van uitgang strekte voor de anatomisch-physiologische rigting in 
de geneeskunde: ik bedoel de ontdekking van den bloedsomloop door 
William Harvey. Het komt op den eersten blik vreemd, ja bijkans on- 
begrijpelijk voor, hoe men bij eene z66 grondige anatomische kennis van 
het hart en van het bloedvaatstelsel als men v66r Harvey reeds bezat^ niet 
reeds veel vroeger het geheim van den bloedsomloop had ontraadseld. De 
verklaring van deze omstandigheid is gedeelteUjk in het bezwaar gelegen 
om zich van oude en sedert eeuwen als waar gehuldigde dwalingen los te 
maken , gedeeltelijk ook daarin dat jui^t het anatomisch onderzoek , althans 
schijnbaar het vroeger algemeen aangenomen gevoelen als waar deed 
voorkomen. Hoe vast geworteld de oude leer op dit punt nog bij de 
groote meerderheid van Harvey's tijdgenooten was, kan uit de menigte 
tegenschriften , waaronder ook van hooggeplaatste en beroemde geleerden 



REDEVOERING. 109 

?an dien tijd, opgemaakt word^, terwiji naar men zegt Harvey zeifs het 
vertrouwen van velen zijner patienten, door het verspreiden zijner ketter- 
Bche leerstellingen verbeurde. Weldra vond echter de door Harvey ver- 
kondigde leer ook warme verdedigers, waarbij vooral ook de Leidsche 
Hoogleeraren Sylvius en de Wale en de Utrechtsche Hoogleeraar de Roy 
zich op den voorgrond plaatsten. 

Hoe droevig het ten tijde van Harvey, ook zelfs bij hen die zijne groote 
ontdekking als juist hadden erkend, met de pathologische begrippen der 
medici gesteld was, daarvan kunnen wij ons thans naauwlijks een denk- 
beeld vormen. Zij bleven echter nimmer in gebreke om van ailes verkla- 
ringen te geven: en wanneer een leek hunne werken las en die met me- 
dische geschriften uit onzen tijd vergeleek ^ zou hij door deze vergelijking 
welligt zelfs den indruk ontvangen alsof onze wetenschap sedert dien tijd 
aanmerkelijk achteruit ware gegaan, daar veei van hetgeen ons thans nog 
vrij duister voorkomt door hen als de eenvoudigste zaak der wereld wordt 
voorgesteld. Het zij mij vergund een paar staaltjes uit een destijds veel 
gelezen boek, Dr. Johan van Beverwyk's //Schat der gesondheydt" tot 
staving van mijne uitspraak te doen strekken. Het eerste doet ons de 
toenmaiige begrippen over het ontstaan der catarrhi kennen en luidt aldus: 
//om den aert en oorspronck van de sinckingen wel te verstaen, zal noo- 
digh zijn aen te wijsen, wat en waeruyt deseivige verweckt werden. — 
Wat de stoffe. belangt, die is eene overtollige vochtigheyt, de welcke 
somtyds in de hersenen selfs haren oorspronk heeft, somtyds van onderen 
daer gesonden wert. De vochtigheyt groeyt in de hersenen wanueer de- 
selvige, door swackheyt, haer voedsel niet wel en verteren, (waerdoor dan 
veel overtolligheyt blyft) of de opwellende dampen niet en konnen doen 
verdwynen. Sulcx geschiet door een koude ongematighey t , insonderheyt 
80 daer een vochtige by komt^ g^Iyk in oude luyden, koude en vochtige 
lucht, 's winters, na langh slapen. En als die koude weynigh is, dan zijn 
de sinckingen soetachtig ofte sonder smaek: indien zij veel is, suer, en 
wanneer daer een hitte bij komt, bitter ofte zout." 

Het andere proefje van ouderwetsche pathologie^ hoewel ook bij van 
Beverwyck voorkomende, is door hem ontleend aan een zijner tijdgenoo- 
ten Levinus Lemnius: wij vinden daarin eene verklaring (?) van het slaap- 



110 J. A. BOOGAARD 

wandelen» die zeker in onze negentiende-eeuwsche ooren nog al vreetnfl 
klinkt. f^De naeste Oorsaeck van dit wandelen/' zoo heet het daar, m 
een sterke Inbeeldinge, de bewegende kracht tot eenigh werck prickelende, 
de Reden ende de Sinnen ondertusschen door de Dampen verdooft zijnde. -^ 
1>6 voorgaande Oorsaeck werdt van Doctor Letnnius in het tweede Boeck 
van de verborghen wonderen der Naturen, op 't vijfde Capittel, gestelt ifi 
een opwellend ende schuyment bloedt^ hetwelck een heeten gheest in de 
Hersenen opghevende, de kracht van de Ziele, door dewelcke sy haer 
werck uytvoerde, alsook de Leden daartoe helpende, verweckt tot sooda- 
nige beweginge. Hiertoe zyn meest genegen degene, die Melancholjk 
van gematigheydt zyn en dun en heet van Geesten. Sulcke als sy ergens 
eene stercke Inbeeldinge op setten^ dan verhitten haer Geesten nog meer^ 
der; en ontsteken synde^ soecken sy meerder plaefs, en schieten lichtelyck 
met haer heete fynigheydt door de grove en taeye Vochtigheden , en be- 
wegen Zenuwen ende Spieren om te verkrygen , dat sy haer soo sterck 
ingebeeldt hadden." 

Zoo redeneerde men nog in de dagen van Harvey: is het wonder dat 
de beste geneeskundigen ook van latere tijden het ongenoegzame van der* 
gelijke verklaringen , hoewel uit toenmaals gangbare ziektekundige stelsels 
ontleend, moesten inzien en er dus weinig op uit waren om hunne ge- 
neeswijze daarmede in verband te brengen? Zoo was dit b. v. ook bet 
geval met onzen wereldberoemden landgenoot, den grooten Boerhaave, een 
man voor wien , wanneer hij in het oorlogsveld ook maar de helft van het 
aantal natuurgenooten bad gedood, die hij in zijne roemvolle practische 
loopbaan het leven redde of althans verlengde , voorzeker reeds lang eeti 
standbeeld zou zijn opgerigtl 

Opmerkelijk is het ook den invloed na te gaan, dien de heerschende 
godsdienstige begrippen van oudsher op de meest gangbare beschouwingen 
in onze wetenschap hebben uitgeoefend. Zoo had zich langzamerhand 
vooral ook onder den invloed van het Christendom, zoo als het in de 
middeleeuwen werd opgevat, een systeem gevormd, dat zelfs nu nog bij 
vele leeken, zoo niet zelfs bij enkele medici, tot grondslag van hunne 
denkbeelden over ziektekunde strekt. Volgens dit stelsel, dat door den 
genialen Henle in de inleiding tot zijne Rationelle Fathologie op geestige 



XEDEVOERING. 111 

wijze geschetat wordt, is elke ziekte als eene soort van duivel te beschou- 
wen, die alles aauwendb om zich van het ligchaam te bemagtigen, even 
als zijn coUega uit de kerkelijke overlevering zich op het rooven van zielen 
toelegt. T^enover deze booze magt staat echter in het menschelijke lig- 
chaam ook eene andere als schiitsengel over : namelijk de geneeskracht der 
natuur; deze goede engel brengt datgene tot stand, wat men in de oude 
pathologie als molimina critica beschreef, en geeft zich daarbij alle 
moeite om zijnen tegenstander , of althans diens sterfelijk deel, door een 
der natuurlijke openingen des ligchaams naar buiten te drijven. Dit rais- 
lukt hem echter dikwijls, want in dit punt verschilt onze medische duivel 
van den andere, die het op de zielen voorzien heeft, dat deze zich niet 
zelden laat bedriegen, terwijl de medicus (misschien wel ter zijner veront* 
schuldiging) zich zijnen vijand als een buitengewoon listig monster, vol 
vao valsche streken en kuren voorstelt, waarddor de schutsengel, die toch 
al niet bijzonder slim is, zich maar al te dikwijls laat verschalken. De 
atme medieus heeft dan veelal de handen vol om den strijd ten gunste 
vao ssijn pajbient te doen uitvallen. — Een dergelijk systeem moge de 
groote menigte bevredigeii, het kan toch zeker den ernstigen onderzoeker 
niet voldoea en is nog minder in staat den arts tot leiddraad voor zijn 
hattdele& aan het ziekbed te strekken. Maar ook wanneer men zich niet 
in soortgelijke phantasiien verdiepte , miste men toch nog altijd een dege- 
lijkeUj op waamemingen steunenden grondslag voor de ziektekunde, en 
geraakte dus gemakkelijk ook langs andere wegen op het dwaalspoor. 2iOo 
zira wij in de chemische speculatien van den overigens zoo bekwamen 
en verdienstelijken Sylvius een voorbeeld, hoezeer men bij gebrek aan 
steUtge gegevens, gevaar loopt af te dwalen op het veld der onvruchtbare 
bespiegelingen. 

Maar reeds meer dan genoeg over deze mislukte pogingen van vroegeren 
tijd, om hetzij phantasien, hetzij spitsvondig uitgedachte stelsels de plaats 
te doen vervangen van het onderzoel der natuur ! Wenden wij ons tot meer 
opwekkende beschouwingen en gaan wij liever verder na , hoe de groote vor- 
denngen , dia de geneeskundige wetensohap vooral in den laatsten tijd ge- 
maakt heefb, alleen uit dit onderzoek hunnen oorsprong ontleenen; de tijd 
dwi&gt mij «ohter om mij hierbij tot eene vlugtige schets te beperken. 



112 J. A. B006AARD 

In de eerste helft der 17**« eeuw, kort nadat Harvey de groote ontdek- 

king, die zijn naam ontsterfelijk deed worden» wereldkundig had gemaakt, 

werden weinige jaren na elkander twee mannen geboren , die als de grond- 

leggers te beschouwen zijn van een nieuw deel onzer wetenschap, dat in 

belangrijkheid bij geen der andere achterstaat. Die mannen waren Marcel 

Malpighi en Antoni Leeuwenhoeck , en het door hen het eerst beoefende 

deel der geneeskundige wetenschap werd later, als weefselleer of mikros- 

kopische ontleedkunde, tot een der hechtste grondslagen voor de nieuwere 

physiologie van den gezonden zoowel als van den zieken mensch. Dat de 

eerste schreden op dit gebied nog niet die vastheid hadden, die eerst dan 

te bereiken is wanneer het doel, waamaar men te streven heeft duidelijk 

voor oogen staat: dat ook vooral hier niet alles van den waarnemer zelf, 

maar veel ook van de volkomenheid van het werktuig afhing, waarmede 

hij zijne waarnemingen volbragt, dat alles spreekt wel van zelf. Zooveel 

te grooter zijn de verdiensten van deze eerste onderzoekers , die met de 

eenvoudige, hoogst gebrekkige instrumenten , welke zij zich meestal zelf 

moesten vervaardigen , een tal van bijzonderheden in het fijnere zamenstel 

zoowel van planten als van dieren deden opmerken, die door latere, met 

veel betere werktuigen toegeruste waamemers gewoonlijk bevestigd, en 

daarbij dikwijls naauwlijks veel uitgebreid zijn. De mikroskopische ont- 

leedkunde werd in lateren tijd al meer en meer als een integrerend deel 

der anatomie beschouwd: haar gebied is dan ook onmogelijk anders als 

kunstmatig van dat der grovere ontleedkunde te scheiden; een meer 

op zich zelf staand deel der wetenschap wordt zij eigenlijk eerst dan, 

wanneer zij de verschillende maar in hunne fijnere ^structuur met elkan- 

der overeenkomende of althans onderling vergelijkbare deelen des ligchaams 

uit meer algemeene gezichtspunten tracht te beschouwen. Zij wordt dan 

algemeene anatomie genoemd: het was Xavier Bichat die het eerst 

op dit spoor voorging. 

Het voorbeeld van Malpighi en Leeuwenhoeck vond spoedig navolgers; 
het duurde echter nog lang voor men het hooge gewigt der histologie regt 
wist te waardeeren , en vooral ook voordat de mikroskopen zoo zeer wer- 
den verbeterd dat hun gebruik meer algemeen de gewenschte resultaten 
konden opleveren. Hiermede is eerst in onze eeuw een nieuw en gians* 



REDEVOERING. 113 

rijk tijdperk voor de weefselleer aangebroken en is haar het burgerregt 
in den kring der anatomisch-physiologische studien voor altijd verzekerd. 

'Eene andere bron van kennis vloeide in iateren tijd vooral voor de phy- 
siologie en pathologie voort uit den vooruitgang der scheikunde en der 
physica: — eerst hierdoor kon de physiologie zoowel van den gezonden 
als van den zieken mensch worden wat zij worden moest, wilde zij ooit 
aan hare roeping voldoen. Maar een mijner Ambtgenooten heeft nog 
onlangs op zoo uitstekende wijze dezen invloed van den vooruitgang van 
physica en chemie op onze kennis van de dierlijke huishouding uiteeuge- 
zet, dat ik dit onderwerp wel niet verder zal behoeven toe te lichten: — 
hetzelfde geldt van den hoogst voordeeligen invloed, dien de ziektekunde 
aan de physiologie door de invoering van het pathologische experiment te 
danken heeft. Liever zal ik dus uwe aandacht nog voor eenige oogenblik- 
ken op een ander deel van het ruime veld der medische wetenschap trach- 
ten te vestigen^ namelijk op dat der ziektekundige ontleedkunde. Ook 
zij is eene jongere , of liever eene lang onmondig geblevene zuster uit den 
kring der medische wetenschappen. Hare eerste sporen laten zich reeds 
bij den ouden Hippocrates aanwijzen: het is echter duidelijk, dat van 
eene eigenlijke beoefening der ziektekundige ontleedkunde eerst sprake 
kon zijn, nadat de anatomie van het gezonde ligchaam althans in hare 
hoofdtrekken bekend was, ^dus na Vesalius. Men kan gevoegelijk in de 
geschiedenis dezer wetenschap drie voorname tijdperken onderscheiden. In 
bet eerste waarvan b. v. de Centuriae historiarum anatomicarum van Thomas 
Bartholinus ons een goed denkbeeld kunnen geven, teekende men zonder 
eenige wetenschappelijke orde of kritiek alleen die zaken aan, die men 
vreemd en zeldzaam en daarom merkwaardig achtte. Dat tijdperk, dat 
men met de verschijning van het groote verzamelwerk van Bonetus (in 1679) 
zou kunnen afsluiten, levert dus slechts weinige thans nog bruikbare 
bouwstoffen op. In de daarop volgende periode begon het systematische 
en wetenschappelijke onderzoek van alle grovere, voor het ongewapend oog 
herkenbare anatomische afwijkingen in het menschelijke ligchaam. Een 
der beroemdste werken uit dit tijdperk is dat van Morgagni, de sedibua 
et causis morborum per anatomen inda^atis, waarin eene groote menigte 
belangrijke waamemingen in topographisch-anatomische orde gerangschikt , 

15 



lU J. A. BOOGAAED 

fiieestel Qp ttitstekende wijze zijn medegedeekl. Ook vdeB oner landge- 
nootra vemierveD eioli destijds ^roaten roem 6p patbologisQb^aaatoHiisch 
^gebied , b. v. Eduard Saodifort , die de eerate regfc bnuU>are af beeLdiBgen 
mni eiekelijk veranderde deelen levende, Andi«aB Bono, Petrus Gamp«r 
en aaderen. 

Haar Bieuwste tijdperk .trad odbc wetenachap eehter eerst in door de 
i^eoefening der ziektekundige weefselleer, waarbij bet weldra bledc 
4at bet belangriijke van de kennis der grovere anatomische afwi^ixigeB tn 
vele , zoo al mel jn de groote meerderheid der gevallen » ver Achteffstaat 
bij de pesultaten van het mikroskopifich onderzoek. Onder de uiitstekendaiie 
beoefenaars der patfaologische anatomie in onzen tijd moeten voorz^er Cn*- 
veilhier, Kokitanskj, Eoerster en Lebert genoemd worden, maar het ia 
Viooral aan den geoialeo Yirchow dat de pathologisehe histcdogie bare 
opkomst en har^n tegenw.oordigen bloei te damken heeft. 

Wat de verhouding der pathologische anatomie tot deoyerige deelen 
der geneeskundige wetenschap betreft, deze laat zich in het algeiMen aan^ 
geven 'doer ie zeggen dat zij den cmmisbaiien anatomisc]ie& gnmdalag ieveit 
TOor de ziektekunde, even ah de bescfarijvende anatomie en hiatok^e dit 
doen voor de physiologie. ^nder genoegzame pathologisdi-anatQmiadK 
kennis kan er dus van eene behoorlijke beoefening der ziektekunde eigen*- 
Ujk geene sprake zijn, terwijl van den anderen kant eene geneesleer, die 
niet op ziektekunde steunt, tooh wel het voomaamate mist wat haar aen 
biijveiid bestaan zoa QK)eten verzekerra. Bebalve als uitgaxigapuEit ter 
i^erkrijging van ^pathologisclie kennis, staat de patbologische anatomie nog 
ifi een ander meer direct verband tot de praktijk , doordat «ij de geleg»* 
heid Merschaft om de 'bij het leven gestelde diagnose te ooDtroIeren. De 
practicus kan dus met hare hulp eene allemuttigste ikritiek op ^ioh zalvea 
^toe&nen , <en welk praoticas , die het eerlijk met zijn vak en met zijne 
mderB meeot , zou deze kritiek schuwen ? De pathologische anatomie be- 
hoort derbalve tot die deelen van ons vak , wier beoefening zoowel hi] het 
begin onzer medische studien als later, ook in de practische kopfaaasi., vas 
bet grootste belang is , daar zij zich evenzeer met de geneeskundige we- 
tenschap als met de praktijk verbindt. 

Ik koTSi hier als van zelf aan eene vraag^ waarvan de opfossing in 



REDETOERING. 115 

te naauw verbiind staat met mijn onderwerp , dan dat ik haftr hier stikwfi^- 
gend zou konnen . ▼oorbijgaan. Zij is deze: moet er noodzakelijk eeno 
scbeiding, eene onoverkomelijke klove bestaaa tusschea hetgeen mea ia 
de geneesknnde veelai nog gewooo is theorie en praktijk te noemeo^ gI 
hten wij one hter welligt door een minder juiat toepasaen van woorden 
tot verkeerde begrippen verieiden? De beantwoording dezer vraag ligt 
iiaar het mij voorkomt in het reeds door mij behandelde opgesloteo. De 
ottdste geneeskmist kon zeker (ximogeiijk anders dan eene zuiver empi^ 
rische zijn^ en dat nog wel van die grove soort, waarbij meii zich me(t 
eene hoogst oppervlakkige waameming aan het ziekbed te vredea stelde. 
Zoolang eohter tegen dit empinsme niets oveffstond dan op hoUe theorieq 
gevestigde niet levensvatbare leerstelsels , wier aanhangers door bespiege- 
Ungen en spitsvondigheden trachtten aan te vullen^ wat hua.aan groadige, 
op goede waarnemingen steunende natuurkennis ontbrak: zoolaag mea 
slechts te kiezen had tusschen de ijdele hersenschimmen der dogmatici, 
metbodici, pneumatici — of hoe zij allea heeteii mogea — * ea tusschea 
het wel ruwe^ maar toch ia het wezen der zaak op waameming der na- 
luur steanende empirisme, zoo lang was dit ook geregtigd het hoofd te 
verheffea en had er aanspraak op de eemge rigtsnoer te sijn, waarnaar 
de medicas zijne behandeling regelde. Toen evenwel later onze anatomi- 
sche en ph^rsiologische kennis toenam , vooral toen men ook van de aadere 
zijde begoa de veranderingen te besturen, die door de geneesmiddelen ia 
het ligchaam worden teweeggebracht , verkreeg men ia die thans weteo* 
schappelijk geordende kennis, gevoegd bij hetgeen de waarneouiig aan 
het ziekbed had geleerd, eenen breederen en daardoor ook veel vasteren 
grondslag voor de praktijk^ dan dien waarop het oude empirisme zija 
eenig vertroawea had gevestigd. 

De verschiUeade oude leerstelsels vervielea het eene na het andere, en 
thans niet om door nieuwe stelsels vervangea te worden, maar door 
eene op natuurstudie in den ruimsten zin van het woord gevestigde ge- 
neesleer. De oude empirie, die uitsluitend op de aan het ziekbed waar- 
genomene verschijnselen hare geneesleer wilde doen steuaeo, trad al meor 
en meer in de schaduw. Hoogstens trachtte zij nog als Rademacheriaaisme 
of als Homoeopathie^ voor hare bijna afgespeelde rol onder een nieuw 

15» 



116 J. A. BOOGAARD 

kleed^ waarmede zij te vergeefs hare armoede zocht te verbergen, bij de 
oukundige menigte bijval te verwerven. Men versta mij echter wel. Het 
zij verre van ons dat wij elk geneesmiddel zouden willen verwerpen waarvan 
de werking nog niet ten voUe is verklaard, of dat wij laag zouden willen 
neerzien op de waarde der klinische ervaring voor den geneesheer. Inte- 
gendeel wij beschouwen de waarneming aan het ziekbed — die toch ook, 
mits zij methodisch en met naauwgezetheid geschiede, even goed op den 
naam van natuurstudie aanspraak mag maken als de waarnemingen , waarop 
de anatomische en physiologische wetenschap berust — als een der ge- 
wigtigste hulpmiddelen , waardoor onze wetenschap zoowel als de genees- 
kunst moet worden gesteund. Zonder deze zou zij nimmer aan hare be- 
stemming kunnen voldoen. Een ander spreker heeft echter vroeger haren 
lof van deze zelfde plaats op z66 waardige wij^e verkondigd, dat ik daar- 
over nu wei niet verder zal behoeven uit te weiden. Het staat echter in 
ouze overtuiging evenzeer vast (en ik houd mij verzekerd dat mijn hoog- 
geachte Ambtgenoot, waarop ik zoo even doelde, die overtuiging met mij 
deelt), dat de klinische ervaring alleen dan bruikbare vruchten voor de 
uitoefening der geneeskunst kan opleveren, wanneer door de studie der 
anatomische en physiologische wetenschappen in hunne ruimste beteekenis, 
de grondslag is gelegd, waarop door de waarneming aan het ziekbed kan 
worden voortgebouwd. Bij gelijke anatomisch-physiologische kennis zal de 
eene geneeskunstoefenaar zich door meerdere klinische ervaring op lateren 
leeftijd boven den anderen weten te verheffen — maar waar die onontbeer- 
lijke v66rstudie te kort schiet^ leidt die ervaring tot niet veel anders dan 
tot verkrijgen van een zeker savoir /aire, waarmede men misschien bij 
leeken den schijn kan bewaren van een voortreffelijk geneesheer te zijn, 
aan wien zij veilig hunne eigene gezondheid of die van hunne naaste be- 
trekkingen kunnen toevertrouwen — maar zou een degelijk medicus ook 
zich zelven te vreden kunnen stellen met dezen schijnP Wij hopen 
het niet. 

Maar hoe moest het dan wel met de oude medici gelegen zijn, hoor 
ik vragen , v66r dat nog de ontleedkunde of physiologie hen kon voor- 
lichten op hun moeijelijken wegp Voorzeker treurig genoeg. Slechts en« 
kele weinigen , die zoo als een Hippocrates , een Boerhaave ,. een Sjdenham 



REDEVOERING. 117 

met eene bijzondere gave van opmerken en eene zekere //divinatio medica" 
waren toegerust, konden in hunne veeljarige ervaring eindelijk een rigt- 
snoer voor hun handelen vinden, doch ook voor hen gold dan nog in den 
volsten zin des woords het bekende: //ars longa, vita brevis." De groote 
hoop der minder geniale volgelingen van deze groote meesters tastte echter 
in het blinde rond, en rigtte zeker dikwijls meer schade aan dan voor- 
deel. De meesten hunner hadden zich 'ongetwijfeld met gelukkiger gevolg 
op de leer van Hygiea toegelegd dan op de navolging van Aesculapius, 
maar van ouds scheen het alsof de werkkring van den medicus zich uit- 
sluitend tot het genezen van ziekten moest bepalen. Hoe kon het ook 
anders P zoolang ten minste de ziekten slechts als straffen of nuttige be- 
proevingen ons door de Hoogste wijsheid opgelegd werden beschouwd, — 
eene meening die de theologen bij de leeken , voorzeker met een goed doel 
maar zeer ten nadeele onzer wetenschap, zooveel zij konden trachtten in« 
gang te doen vinden , — zoolang kon er wel naauwlijks in ernst . aan 
gedacht worden dat het nog veel beter ware overal waar men kon ziekten 
te voorkomen dan ze te genezen. Het valt niet te ontkennen dat de 
bezorgdheid van vele geneeskundigen voor het verlies der middelen van 
hun bestaan het hare toebragt om de verkondigers dezer nieuwe leer in 
hunne verdienstelijke en menschlievende pogingen te belemmeren. Ein- 
delijk toch gelukte het om aan Hygiea, die op het laatst zelfs zeer hoog- 
geptaatste beschermers vond (men verdenke haar daarom niet!) eene be- 
scheidene maar toch eervolle plaats op het gebied der medische weten- 
schappen te verzekeren ^ hoewei al spoedig de hooge verwachtingen , die 
Bommigen van haar hadden gekoesterd , alsof nu het menschdom in korten 
tijd van alle ziekten en kwalen zoude bevrijd raken, — hoewel die over- 
drevene verwachtingen moesten worden teleurgesteld , keerde van de andere 
zijde ook het vertrouwen bij die medici terug die in haar eene gevaarlijke 
mededingster hadden meenen te zien. Van hunnen eersten schrik beko- 
men beijverden velen hunner zich nu integendeel om zich onder hare 
volgelingen te laten opnemen. 

Ik heb u mijne vooringenomenheid niet ontveinsd , 6. T. , met hetgeen 
men welligt ook in onze wetenschap de //moderne" rigting zoude kunnen 
noemen : ik meen echter ook het bewijs geleverd te hebben dat , wat mij 



\ 



118 J. A. BOOGAARD 

aaospoort die rigting zoo Teel in mij ia te volgen , geene b H n d e voori»* 
geaomenheid kan worden genoemd. Mogen wij langs dezen weg er al 
meer en meer toe komen om de mediscbe wetensdiap^ tot grootere voU 
komenheid te doea geraken, en de geneeskunrt naar waarbeid ta daea 
2njn wat zij altijd wezen moest: ars salutiferal Mogt ook ons ondef" 
wijs, mogt ook bet in vele opaigten zoo voortreffelijke anatomiedi* Kabinft 
onzer Hoogeschool daartoe iets kuntien bijdragen , ik zou mijn pogen niioi-' 
sc^ots beloond rekenen! 

Hoe zou het mij echter mogelijk zijn v)an onze anatomisch^ inrigting te 
gewagen zonder bij u allen oc^ hem voor den geest te roepen, die er tofc 
voor weinige maanden de ziel en het leven van was P Zoowel a^jne biodb 
voorgangers op dit spreekgestoelte als nog onlangft de aftredende Reetoc 
Magnificus hebben echter op zooveel welsprekender wijze dan ik dit zott 
vermogen zijne groote verdiensten, zoowei ten opzigte der ontle^kunde 
al» van het anatomisch onderwija aan onze Hoogeschool , regt kften weder-' 
varen, dat mij niet anders overblijft dan de verzekering te geven dat ik 
volkomen met hen iuslem in den lof aan Halbertsma toegebvagt. Ik zoa 
mij eebter aan snoode ondankbaarheid scbaldig maken wanneer ik dese 
gelegenheid niet gebruikte om openlijk te kennen te geveif hoeze^ ik ket 
op prijs stel van zoovele jaren met hem, en door zijn edel vocorbeeld aao*' 
gespoord aan onze anatomisehe iririgting wefkzaam te hebben kunoen zijn^ 
ja ik aarzel niet hier de verklaring bij te voegea dat, wanneet ik in staat 
geweest ben of nog zal kunnen zijn om met eenige vrucht voor het ont^ 
leedkundig onderwijs aa» onze Hoogeschool werkzaam te wezen, ik dai 
zeer zeker meer dan aan eenig ander aan hem . verschukligd ben, wien A 
trotsch ben niijn vriend te hebben mogei^ noemen. 



In de eerste plaats wend ik mij thans tot u, Edel Groot Acfatbare Hee*' 
ren, Curatoren onzer Hoogeschool! Hoezeer ik mij ook vereerd rdLen metr 
het in mij gestelde vertrouwen, waardoor ik op ifwe voordragt tot den 
gewigtigen werkkring werd geroepen , dien ik tbms aaavaard , gevoel il^ 
Dogtans diep de verantwoordeli^kheid , die daardoor op mijt ruat. Seisnt 



ReD£FOefli]I&. 119 

ilc ^ :Ba bJjiOa vijfiieQ jaren geledeu , door u als prosector bij het auatomiach 
Kabinet weFd benoecQd , had ik echter reeds meermalea de voldoening i^ 
verneoien dat de wijze, waarop ik mijne ioennaalige betrekking w«&rnaBi, 
uwe goedkeuriog mogt wegdragen : . dit i^ het vooral wat mij thw8 dea 
moed geejft om met vertiK>uweci znijne zooveel gewigtiger fiuactien te aan*- 
vaarden. De inrigting, waarvan het bestAiur nu aan mij i% opgedragen, 
behoort voorzeker tot die waarop onze Hoogeachool irotsoh mag zijn : (die 
voortrefPelijkheid beeft ons anatomisdb Kabinet zoowel aan ide verdiensteii 
te danken van mijnen diep betreurden voorganger als aan de onbekrom- 
pene wijze, waarop doorusteeds in de behoeften dier inrigting werd voor- 
eien : zcHidOT kracbtige aiaterieie ondersteuning tocfa is voor eene iarigting 
ftls de onze geen bloei te verwachten. Ook in dit opzigt echJter boeaemt 
het v<ededene mij vertrouwen in voor de toekomst. Moge het anatotmijsch 
Kabioet der Leidsche Hoogeschool steeds meer eo meer aan e^ne bestenv* 
ming beantwoorden ! Gaame wil ik daartoe ioooveel ik slechts kan naar mijii 
heate vormogen medewei^n : door uwe bvip geschraagd zal dan mijn po* 
gen wel niet geheel vruchteloos eijnl 

Wanaeer ik bij de aanvaaiding eener betrekking, waarvafi ik het gewigt 
en de moeijelijkheden xnaar .al te zeer gevoel, tocifa met vertrouwen van de 
tpakomst durf te apreken , bea ik daarvoor took u uiet weinig dank acfaul- 
digi Hooggeacfate Ambtgebooten ! Beeds sedert geruimen tijd toch gevod 
ik mj gem vreexndeliiig in aw midden , al is faet ook dat ik onder u zoo 
menig een aantref ver boven mij verfaeven in kunde en wetenscfaap. Het 
is mij een aangename taak u allen faier openlijk dank te zeggen voor de 
vele blijken van vriendscfaap en welwillendfaeid , die ik reeds van u mogt 
t)ndervinden. Vooral ecfater ben ik dit aan u verscfauldigd, Hoogleeraren 
der mediscfae Faculteitl Aan uwe faulp en steun tocfa faeeft faet mij nog 
nimmer ontbroken , en wanneer mijne zwakke pogingen om ook van mijne 
zijde iets tot den bloei van faet geneeskundig onderwijs aan onze Hooge- 
scfaool bij te dragen niet gefaeel vrucfateloos zijn geweest, dan faeb ik dit 
voor een groot deel ook aan u te danken. Ook voor faet vervolg zal ik dus 
naar ik vertrouw uwe mij reeds zoo dikwijls geblekene faulpvaardigfaeid 
wel niet te vergeefs inroepen. Weest ook verzekerd van mijne bereidwil- 



120 J. A. BOOGAARD, REDEVOERING. 

Ugheid om u waar en wanneer ik slechts vermag mijne erkentelijkheid 
door daden te toonen. In het bijzonder reken ik ook op uw beider me- 
dewerking, Heynsius en Zaaijerl even als gij op de mijne rekenen kunt 
wanneer gij die mogt behoeven. Slechts door met vereenigde krachten 
naar het gemeenschappelijk doel te streven kunnen wij ooit dat doel be- 
reiken. Laten wij dus ons voordeel trachten te doen met het verhaal dier 
oude torenbouwers, waarvan ik in het begin mijner rede gewaagde en 
daarbij de spreuk onzer voorvaderen gedachtig zijn: «rConcordia res 
parvae crescuntl" 

Eindelijk nog een woord tot u, Wel-Edele Heeren Studenten aan onze 
Hoogeschool en vooral tot diegenen uwer, die zich aan de beoefening der 
geneeskunde hebben gewijd. In de goede verstandhouding tusschen ons, 
waarin ik mij steeds heb mogen verheugen, zal naar ik vertrouw het 
nieuwe ambt^ dat ik heden heb aanvaard, wei evenmin verandering bren- 
gen als de nieuwe titel dit deed, die mij voor eenige jaren werd ver- 
leend. Blijft voor mij wat ik steeds voor u hoop te zijn, want ook wij 
streven naar een gemeenschappelijk doel: uitbreiding onzer kennis en we- 
tenschap tot heil onzer natuurgenooten. Gij zult mij steeds bereid vinden 
om u hierin zooveel ik slechts kan met raad en daad bij te staan. Doch 
ook op u w e medewerking durf ik rekenen wanneer het ons te doen is om 
den roem der ons allen evenzeer dierbare Leidsche Hoogeschool, ook op 
medisch gebied te helpen handhavenl Hare roem toch moet ook de 
onze wezen ! 



IK H£B OEZEGD. 



DE BELANGRIJKHEID 



YAN DB 



BE0EFEN1N6 DER AMBI8CHE TAAL EN LETTERKUNDE. 



REDEVOERING 



TER 



AANYAARDING YAN HET H006LEERAARSAMBT AAN DE HOOGESCHOOL 

YAN LEIDEN 



DEN 6*»« OCTOBER 1866 



CITGESPBOKBIf 



DOOB 



D». M. J. DE GOEJE. 



16 



EDELGROOTACHTBARE HEEREN, CURATOBEIT DEB LEIDSCHB 
HOOGESCHOOLj 

WELEDELGESTRENGE HEER , SECRETARIS VAN HBT COLLEGIE 
VAN CURATORENj 

HOOGQELEERDE HEER, REOTOB MAGNIFICUS; 

HOOGGELEEBDE HEEREN, HOOGLEERAREN IN DB VEBSCHIL- 
LENDE VAKKEN VAN WETENSCHAP, ZEER GBACHTE AMBT- 
GENOOTEN; 

WBLBDELZEERGBLEERDB HBEREN, LECTOREN IN DB VEBSCHIL- 
LENDE VAKKEN VAN WETENSCHAP; 

EDELAGHTBARE HEERBN, AAN WIE HET BESTUUB DBZEB STAD 
BN DE HANDHAVING DES BECHTS IS TOEVERTROUWDj 

WELEEBWAABDE HEEREN, LEEBABEN VAN DEN GODSDIBNST;. 

WELBDELZEBRGELBERDE HEEREN , DOCTOREN IN DE VEBSGHIL- 
LENDE WETENSCHAPPEN; 

WELEDELE HBEREN STUDENTEN, KWEEKELINGEN VAN DEZSl 
HOOQESCHOOLj 

GIJ ALLEN VOORTS, DIE DEZE PLECHTIGHEID MET UWE TE- 
GENWOORDIGHEID WILT VEREEREN; 

ZEER GEEERDE TOEHOORDERSl 



De landen van westelijk Azie, begrensd door Taurua, Tigeri de Mid- 
deilandsche, Roode en Perzische zee, zijn sedert overoade tijden bewoond 
door onderling zeeir nauw verwante volkea, die men sedert Eichhom ge- 
woon is naar Noachs oadsten zoon de Semieten te noemen. Deze volkea 
hebben op het tooneel der wereldgeschiedenis reeds verschiliende zeer ge* 
wichtige roUea vervnld , en waarschijnlijk ligt de tijd , waarop zij wederom 
tt de lotgevi^len der Indogermaansche volken zulien ingrijpen» niet zeer 
ver af« Ziji zijn, zoo niet de stichters, dan toch de dragers der oudste 
beschaving geweest; zij hebben de eerste groothandehiars aan de wereld 

16* 



124 , M. J. DE 60EJE 

geleverd ; en overal v^aar zij zich om handelsbelangen vestigden , de kun- 
sten en wetenschappen overgebracht , wier kennis zij zich reeds verworven 
hadden. Uit hen zijn de stichters voortgekomen van de drie edelste gods- 
diensten. Een gedeelte van hunne letterkunde is het eigendom der halve 
wereld geworden en wel een bezit, dat den eigenaars boven alles dierbaar 
is. De band, die de klassieke beschaving aan de modeme maatschappij 
vevbindt, is door een dezer volken gesnoerd. Toen Europa in den nacht 
der middeleeuwen sluimerde, was het dag voor de kinderen Sems en uit 
dien dag kwam voor ons de schemering van een nieuwen dageraad. 
Ex oriente lux. 

Ziedaar , M. T. , de rechtvaardiging van de plaats , die de studie der 
taal en letterkunde, niet alleen van de Hebreen, maar ook van de Ara- 
bieren, de Syriers en andere volken van dezen stam, bijna van den aan- 
vang af aan onze hoogeschool heeft ingenomen; van de groote opofferingen^ 
die onze voorouders zich getroost hebben om die hier te vestigen en te 
bev6stigen \ van de trouwe zorg , waarmede de Curatoren der Leidsche uni- 
versiteit steeds voor den bloei van dit vak hebben gewaakt. Op welke 
plaats wij de geschiedrollen dezer hoogesehool ook opslaan, overal vinden 
wij van deze levendige belangstelling de overvloedigste bewijzen. Van 
1593 af , toen Josephus Justus Scaliger ten gevolge van de ijverige be- 
moeiingen en milde aanbiedingen van Curatoren , ondersteund door de 
Staten van HoIIand en Prins Maurits, zich in Leiden vestigde om door 
den roem van zijnen naam, deu luister der Academie te verhoogen, tot 
op onzen tijd toe^ heeft het, met uitzondering van twee niet zeer lange 
tusschenpoozen , nooit aan mannen ontbroken , die zich met ernst aan deze 
studien wijdden, noch aan zedelijke en stoffelijke ondersteuning / waar deze 
noodig was. Door de onbekrompenheid van Curatoren, door detnildfaeid 
van Scaliger en Warner, is de Ijeldsche verzameling van Ooatersobe hand** 
schriften een der voornaamste in Europa geworden. Munt zij niet meer 
bijna boven alle andere uit in getal van banden, zij doet dit nog altijd 
dbor keurigheid en belangrijkheid. poor den begaafden en enecgieken 
Erpenius werd op eigen kosten eene drukkerij voor Oostersclie werken 
opgericht Curatoren ondersteunden hem niet sleehts bij zijue ondernming 
door een vrij aanzienlijk geldgeschenk ^ maar ha zijn dood dioegen zij 



REDEVOERING. 125 

zorg voor bare instandhouding en vereenigden die met de universiteits- 
drukkerij. De uitgave van belangrijke werken , waarvan er zoovele door 
Leidens persen geleverd zijn^ vond steeds en vindt nog, waar het noodig 
is , de vereischte hulp en ondersteuning. Toen het bleek , dat de hoog- 
leeraar, met het onderwijs in de Arabische en verwante talen belast, den 
tijd niet kon vinden voor het maken van den Catalogus en voor andere 
noodzakelijke werkzaamheden ^ aarzelde men niet hem jongere personen 
als helpers toe te voegen , die hierdoor tevens de gelegenheid kregen hunne 
studien voort te zetten. Dank zij dit alles, is de roem van Leiden's 
Oostersche school in alle beschaafde landen gevestigd. Heeft zij in de 
eeuw van Erpenius en Golius , en later in die van Schultens de eerste 
plaats in Europa ingenomen, thans ook staat zij\ dank aan onze JTama- 
ker'8 en Dozy's, niet achter bij de scholen van de Sacy en Fleischer. Ter- 
wijl de eerste bijkans heeft uitgebloeid , de laatste haar zenith reeds lang 
bereikt heeft, bezit de onze nog al de kracht der jeugd en werkt met 
onvermoeiden ijver voort om den rang, dien zij heeft ingenomen, te be- 
houden, ja kan het zijn te verhoogen. 

Door de welwillendheid en het vertrouwen van Curatoren geroepen om 
tot de bevordering van dezen bloei naar mijne krachten mede te werken; 
heb ik gemeend bij de aanvaarding van het eervol ambt mij opgedragen, 
geen beter onderwerp ter behandeling te kunnen nemen, dan dat deel 
van het vak mijner keuze, hetwelk aan Leiden'8 school terecht steeds de 
eerste plaats heeft ingenomen. Ik zal dus spreken over de belangrijkheid 
van de beoefening der Arabische taal en letterkunde, doch daarbij de 
grootst mogelijke beknoptheid in acht nemen, in de hoop dat ik de toe- 
gevendheid en welwillendheid mijner toehoorders, die ik door goed te 
spreken bezwaarlijk zal kunnen verwerven, door kort te spreken moge 
verdienen. 



AIs orgaan van het denken beschouwd , behoort de Arabische taal onge- 
twijfeld tot die talen, welke eene grondige beoefening overwaardig zijn. 
Wij kennen haar , evenals alle andere Semietische talen , slechts in een 
betrekkelijk laten tijd, waarin zich uit den oorspronkelijken schat van 



1S6 V. J. DE eOEJE 

tweeletterige worteia door verbioding en sameDtrekkiog het kapitaal vaa 
drieletterige stammeo reeda gevormd had, welke de bouwetof geleveid 
hebbeo tot een der rijkste talen, die ooit door meosdbeotQBg ia gespro- 
keo. Er zijn nog sporen van de vroegere periode overig. in veracheideoe 
min of meer synonieme drielettefige wortela treft meo hetzelfde tweelette- 
rige bestanddeel aan. En in de oudate gedenkstukkeo der taal m^kt meu 
een nog vrij groot getal vierletterige wortels op, die meo misachieo recht 
heeft in 't algemeen tot den overgang van den tweeletterigen tot deo drie- 
letterigen atam te brengen. 

Heeft men om deze en andere redenen aldus grond om aan te. nemea» 
dat in vroegeren tijd de aamenstelling een grooten roi bij de formatie der 
Semietische talen heeft vervuld; later, in de periode waarin wij ze ken- 
nen, ootbreekt dit vruchtbaar vermogen, dat de Ariache talen in zoo 
hooge mate beeitteo» bijna geheel. De Semietiache volken hebben andere 
hulpmiiidelen ter verrijking hunner taai gevonden. Geeo der overige bezit 
tot zuik een graad van voikomenheid het vermogen van onmiddeiiijke aflei- 
diug. Het aantai woorden bijna van eiken drieietterigen wortei afgeieidj 
of af te ieideo, is waariijk vcrbazeod groot. Aia men zich voorsteit, dat 
iedere wortei teo minate een tientai werkwoorden ievert^ die het groodbe- 
grip teikena met bepaaide wijzigingen teruggeven, dat de meeaie dezer 
werkwoorden verschiiiende vormeo hebl)en voor iiet; bedhjveode en lijdeode 
geslacht, dat van elk dezer werkwoorden zooveei naamwoorden mogen ge* 
Tormd worden als er permutatien en combinatieo van klinkers mogeiijk 
zrjn , kan men zich eeoigszina een denkbeeid maken van den rijken woord- 
schat, dien eene Semietiacbe taai zich kan verwerven. Daarbij ia het ge- 
bruik der metaphore nergens menigvuidiger eo atouter dan in deze zelfde 
taien, en dit, benevens eenige eigeoaardige wijzeo vao uitdrukkiog b. v. 
de ruime aanwending van de woorden zoon, vader, heer enz. om be- 
trekkingen aan te duiden , die wij door samensteiiing teruggeven , dit aiiea 
vergoedt ruimschoots het gemis van 't vermogen der samensteiling. Want 
ui weerwii daarvan is de Arabisolie taai een van de rijlcale , zoo niet de 
alierrijkste taai der aarde. Het aantai synoniemen ia buiteogemeeo groot. 
Btjna eike nuance dea begripa vermag de taai zooder omaohriiviQg uit te 
drukkeo; bijoa geeo voorwerp in de ganache oatuur of het wordt voiko- 



REDEVOBRtN«. 127 

nen in de taal a^e^Megeld^ Sprekende van dea vorst der wildemk» oai 
de Arabier telkens een ander woord gebruiken , naarinate bij 't oog vesttgt 
op de spierkncht mn den geweldigm klauw , op den vrees^jken muil inet 
syne vemieleDde werktuigen , op den honger , die het dier uit ztjn leger 
drijft , op faet gebrul , dat het bloed van angst doet stoUen , op de geet- 
losse klem: ^jm&c huid, kortom bijna aan elke eigenschap van het dier 
torrespondeert een woord, oorspionkelijk beschrijvend bijvoegelijk naam- 
woord en datma metaphorisch voor het dier zelf gebezigd. Daardoor is 
geene taal aoo geddiikt voor dichterlijke omschrijving en voor de ontwik* 
ling van rfaetorische sieriijkbeid als de Arabische, £n even lijk als het 
woordenboek is de spraakkuust, die aan eene volheid en eenen overvloed 
Tan vcMrmen eene menigvuldigheid en juistheid in de woordvoegtng paart, 
welke de Sacy in de voorrede zijner Grammaire deed verklarett : //het Ara-' 
Ineoh 8cfai]nt neh van bijna alle tale& faet best te leenen tot de verstan» 
detijke bewerking, waarvan analyse en syntfaese de werktaigen zijn ; en ik 
ben dikwtjls getr^i^Ssn geweest door de juiste betrdcking, die er tuasohen 
de vormen dezer taal en de eischea van duidelijkheid en b(»idigfaeid 
lN»twt/' 

Geen wonder dan ook dat de Avabier trotsefa is c^ zijne taal en die ^h 
Bijn faeerlijkst kleinood wA liefde en angstvalligfaeid beoefent en bescfaermt. 
Beeds mt den voor^Islamisefaen tgd bezitten w^ de bewijzen , dat zuivef* 
faeid ea sieriijkheid van taal in Arabie zeer hoog geschat werden. Mild<- 
faeid, dapperheid, afkomfilt waren niet genoeg om een man te adelen en 
Btjne verkiezing tot iioofd te doen slagen , faij moest ook redenaar of dichter 
aijn. Een enkel steoht gekozen woord was voldoende om een overigens 
WMtreflfelqkeii diofater een bijniiam voor zijti leven te doen geven. Mo- 
famnmed had zijn welsiagen uiet faet miast aaa zijne oratorische talentea 
le danken. Omar iiet een sctMrijver geeseien en afzettea, omdat faij in het 
Mderscfanft van em bndl den eersten naamval in plaats van den tweeden 
gebruikt had. Ook buiten hun vaderland bleef den Arabieren deze zucfat 
btj. Door de dagelyksohe aamaking met de Nabatfaeesofae bevolking van 
Ivaik , fafet oode fiab]pioaie , begon de spreektaai va«i de oorspronkelijke rein- 
faeid af te wijken. De vtees» d«e dvt verscfaijnsel inboezemde, riep de 
beroemde grammtitiudie sefaden van Basra en Koe& in faet teven. Men 



128 H. L DE 60KJE 

verhaalt dat toen Abu'l-A8wad eens des avonds met zijne dochter buitea 
zat, deze uitriep: /srwat is het achoonste van den hemel!" De vader ant- 
woordde //de sterren/' //Neen/' hernam ziji nk begeerde geen antwoord, 
het was slechts een uitroep van bewondering." Abu^l-Aswad zuchtte. 
Zijne dochter had willen zeggen, //wat is de hemel schoon!" en door een 
nominatief in plaats van een accusatief te bezigen, had zij eene vraag 
gedaan. Dat kon zoo niet bhjven. HiJ zette zich en schreef de eerste 
proeve eener Arabische spraakkunst. Dit had plaats omstreeks het midden 
van de eerste eeuw na de Hidsjra. Van dien tijd dateert eene buitenge- 
woon vlijtige beoefening der taal. Onder de oudste litteratuur-producten 
der Arabieren telt men reeds uitmuntende graromatica's en lexicologische 
geschriften. Men ving aan den Eoran en de overgeleverde gedichten te 
bewerken, de moeilijkheden te verklaren en alie waarborgen te nemen 
voor juiste uitspraak en gezonde exegese. En waar men onzeker was, 
waar men door kennis of taalgevoel in den steek werd gelaten , daar volgde 
men het oude voorbeeld, dat tot aan het einde der Arabische heerschappij 
in zwang bleef, men begaf zich naar Centraal-Arabie, waar altijd het zui- 
verste Arabisch gesproken is, waar nog tot heden de taal den geheelen 
rijkdom en volkomenheid van vormen bewaard heeft^ om zich daar aan de 
levende bron te verfrisschen. — De beoefening van dit deel der Arabische 
letterkunde is voor ons dubbel gewichtig. Aan den eenen kant toch is de 
behandeling der spraakkunst zoo juist en zoo volledig geweest, dat men 
in de Europeesche bewerkingen in de hoofdzaak hetzelfde systeem heeft kun- 
nen behouden , en bijna al de noodige bouwstof bijeen vindt. Aan den 
andere kant is de grammatica van^ andere Semietische talen , met name 
die van het Hebreeuwsch^ geheel en al geschoeid op den voet der Arabi- 
i^he spraakkunst en is het dikwijls onmogeiijk de regelen der Joodsche 
taalkundigen te waardeeren zonder eene nauwkeurige kennis der Arabische 
modellen. Het is misschien niet onnoodig hier even te herinneren dat de 
verwantschap der zoogenaamde Semietische talen even innig is, als die 
tusschen de verschillende Romaansche talen bestaat, en wel zoo dat het 
Arabisch de zustertalen als het ware omvat , daar dit over bijna al de hulp- 
middelen der laatste kan beschikken en bovendien nog zelf een reeks van 
eigenaardige werktuigen bezit, die in de andere slechts in kiem of in 



REDEVOERING. 129 

'tgeheel niet worden aangetroffen. Van daar ook het verschijnsel dat» 
alleen de Aethiopische spraak uitgezonderd , alle andere Semietische talen 
door de Arabische zijn verdrongen en ingeslikt. 

Is aldus de beoefening dezer taal uit een linguistisch oogpunt hoogst 
belangrijk, zij is dit niet minder uit een philologisch en aesthetisch oog- 
punt. Twee takken van letterkunde zijn het vooral, waarin door de Ara- 
bieren voortbrengselen van wezenlijke en blijvende waarde geleverd zijn , de 
lyrische poezie en de vertelling« Epische dichtkunst ontbreekt in de iitte- 
ratuur aller Semietische volken. Van dramatische dichtkunst vindt men 
slechts de allereerste beginselen. Maar in die poezie, waarin de dichter 
^ijn eigen gewaarwordingen schildert^ waarin hij uiting geeft aan den 
moedy die hem bezielt, als hij ten strijde trekt, aan de liefde^ die zijn 
hart vervult en nu eens doet genieten, dan weder lijden, aan de smart, 
die hem overweldigt bij het verlies van zijn vriend en wapenbroeder , daarin 
heeft het Arabische volk meesterstukken voortgebracht , die in staat zijn 
de snaren , welke in het gemoed des dichters trilden , ook in onze borst in 
beweging te brengen. Koeler zullen ons de verzen laten, waarin de 
dichter zijn eigen lof en dien zijner stamgenooten bezingt, of de verdien- 
sten van zijn vijand en diens familie verkleint en verguist, hoewel zij bij 
groote historische belangrijkheid , ook zoowel wegens schoonheid van vorm 
. en juistheid van uitdrukking, als om de stoutheid der vergelijkingen eene 
bestudeering overwaardig zijn. Eveneens kunnen wij niet zonder eenig ge- 
noegen de goddelooze verzen lezen van den door wijn en liefde geinspireer- 
den dichter, waarin de heilige bedevaart met hare plechtigheden bespot» 
en eene levensopvatting verkondigd wordt, die zoo volkomen verschilt van 
die van den rechtgeloovigen Moslim. 

De schildering wel eens van den Arabier ontworpen , als een zwijgend , 
in zichzelf gekeerd wezen , dat zijn mond slechts opent voor een lijfspreuk 
van levenservaring , in de hoogste mate ongezellig^ is volkomen valsch. 
Juist integendeel bemint de Arabier het gezellig samenzijn. In het tenten- 
dorp der Bedouinen zal men iederen avond de mannen in een of meer 
groepen bijeenvinden om de gebeurtenissen van den dag te bespreken, en 
de belangen van de familie of van den stam te behandelen, maar bovenai 
om de vertelling aan te hooren van ware of verdichte gebeurtenissen. In 

17 



m K. JL 91 60EJI 

de palmtuijMn der Arabiache ated^n wordt de itvoQd gewooiilijk op dezelfde 
mjae gealeten» -en overal waar de Arabieren sich hebbea gemstigd, heb«- 
ben zij den smaak voor deze fontapaiiiiende tydkocting bddoudeD , zoo sadifo , 
dat het vertellen em beroep i^ geworden en men een verteller tat lopvroo- 
lijking des geaelscbaps laat komen evenala men een goochelaar of een miir 
zikant ontbiedt. 

Een rijke Utteratuor beeft daaraan haar ontataan te dankeo. Wy piitteii 
onze keaDJs van den profeet, van de instellingen des IidaBis, van de 
geachiedenis tder verovering^ voornamelijk uit groote versameliQgen van 
overleveringen , min of meer belangrijke aneodoten .en verteUingeB» vaa 
welke veracheidene werkelijke kunstwaarde beeitten. Deee verhalen met 
de meest mogelijke getrouwheid van den ooggetuige af , ixx de meer we- 
tenaobappeUjke byeenkomaten van xuond tot mond voortgeplant es in de 
tweede en derde eeuw na de Hidsjra hoofdzakelyk te boek geateld , ver^- 
plaataen ons gebeel in den tijd lOO de denkwijze der eerate verbalera ^n 
atellen on$ in staat een beeld van den ouden tijd te ontwerpen mq plaa^ 
tisch , 200 nauwkeurig , als het fa^na vao goen jandejre periode mogeli^ is. 
£n uit desse Utteratuor ontapsctet de liisteriache* ^ Maar naaat deise klaa^e 
yan V:ei!haleQ ontatond eene andere, waarbij het minder om waarJieid dan 
gm boeienden inhoud te doen waa , w^iarby de yerteUer zich niet met angst- 
valligheid .aan den vorm gebonden achtte , waariQ by bet verha/ayl iself had 
geboord^ eo zich evenmin ontzag om den iohoud te wyzigeo en uit te 
breidea. Het sobjectieve van 'tSemietisoh karakier, dat zich inde klaaee 
der zuiver faistomaGhe verhalen bijna alecbts verraadt hu ^^ bebandeliog 
der voar-^Idlanmohe geschiedeois, die geheel eo al geimodeUeefd ie naar de 
eenige geschiedenis , die den eersten verhaler bekeod waa . komt bij de 
verteUingen /dezer soort duidelijk uit. >0m :aUeeo vao de U alleo bekeode 
verzameling //da Duizend eo eene Naobt" te sprekeo , bijoa aUe yerkalesa 
drageo den stempel van deo tijd des laatnten verteUera. Het as oiet de 
tyd (vao Haroen .ar-Basjied of Mamoen^ dieo meu iu die yerhaleo overdeae 
kfaaUefen geschilderd viodt; bebaJve dao oaam en ;hier of daar een enkajen 
trek iva» de vectelUng^ faebhen ^y wlstrekt gi^en betiekkJQg op beo; de 
30Q»atachappelijke itaeataod, de .«aedeo eo gefaruikeo« de deokwijze eo le^ 
vensbesefaouwiQg is door deo geheeleo faoodfll heeo die wo dcoi tiid 



HEDEVOERINa. 131 

der Aegjptische Mamloekeii-YDrsten mt de 16* eeuw, toea cij te bodi 
gesteld ztjD. 

Dtee litterataur. k zeer uitgebreid. Tot haar beboort een reeks van tut* 
aemende gescbnften, die tich teai doel stellen allea mede te deelen wat 
eeo welopgeyoed meoach moet weten om eich goed in de maatschappgi te 
kmroeD bewegen. Gewoonlijk tijn eij ingedeeld , 't zij naar de verschilleBde 
deogden of ondeugden, 'tzij naar de verscheidene godsdienatige en maat* 
ichappeltjke , groote en kldine plichten, dw de menach te vervallen be^» 
'taij naor de onderacheidene middelen ter veraangenaming des levens; of 
wel een enkel onderdeei wordt in de grootst mogelijke uitvoerigheid be- 
handeld^ In den r^el gaat vooraf wat de profeet en de groote mannen 
van den laiam of van den ouden tijd over het onderwerp hebbra g^zegdi 
een verzameling vaa spreuken en kernachtige woorden , dan volgt een paieU 
Mioer van kleinere en grootere gedichten over hetzelfde thema, ed eindelijk 
een reeks vaa anecdoten en vertellingen ^ die dikwijls een zeer onderhou- 
dende en boeieode lectuur verschaffsn en somiijds belangrijke bijzonderhe** 
den bevatten, die men in de zuiver historische werken mist en die voor 
den beoefenaar der geschiedenis van groote waarde zijn. 

Eindelijk behoort tot haar de historische roman , zoowei de idylUsche be- 
handeliDg der geschiedenis om» door het voorbeeld van den ouden tijd, 
godsdienstijver » moed en vertrouwen in te boezemen^ die vooral in den 
tijd der kmistochten ontstond, als de ridderroman^ waarin de liefde en 
heldendaden van den Arabischen vrijbuiter beschreven worden en waaitan 
de bekende roman van Antar een der beste voorbeelden is. 

Maar het wordt tijd om verder te gaan. Wij kunnen uit de geschriflien 
der Arabieren nog veei positieve kennis vergaderen. Niet dat ik zou wii- 
len beweren , dat onze medici , botanici , zoologen , mathematici en astrono- 
men moeten ter schole gaan bij de Arabieren, die integendeel in weten* 
sohappelijkheid bij hen zeer ver ten achteren staan. Hoogstens zou de 
medicns eenig voordeel kunnen trekken uit hunne waameming van sommige 
ziektra en hnnne behandeling der patienten , inzoover die op ervaring en 
niet op valscbe theorien steunt; de botanicas zou misschien eenige hem 
nog weinig <^ in 't geheei niet bekende planten leeren kennen en over de 
practiaobe aanwending van verschillende piantaardige voortbrengselen een 

17* 



132 H. J. DE 60EJE 

enkelen nuttigen wenk ontvangen , evenals de zooloog omtrent eenige dier- 
Boorten, die zij beter gelegenheid hadden te bestudeeren dan wij; de ma- 
thematicus zou er wellicht in de wijze van demonstreeren bij sommige 
vraagstukken eene voor hem belangrijke afwijking van zijne methode vin- 
den; de astronoom zou waarschijnlijk met hunne waamemingen van eclip- 
sen, kometen» constellatien eenig niet onbelangrijk resultaat kunnen ver- 
krijgen, en in allen gevaile de technologie van zijn vak leeren verstaan. 
Maar dit alles is nog ongenoegzaam om eene beoefening der Arabische 
wetenschappelijke litteratuur, bij de groote moeilijkheid daaraan verbonden, 
raadzaam te maken. Doch wij mogen niet vergeten dat het voornamelgk 
de Arabieren geweest zijn, door welke de wetenschappelijke kennis der 
ouden aan de scholen der herleving is medegedeeld. In de tweede eeuw 
van den Islam, in den bloeitijd van het khalifaat, maakte zich een onver- 
zadelijke lust naar kennis en wetenschap meester van de beheerschers der 
halve wereld. De geheele philosophische litteratuur der ouden en ten deele 
die der Indiers ving aan met een weergaloozen ijver beoefend te worden. 
Tal van dikwijls onberispelijke vertalingen rusten in onze bibliotheken ^ 
waaronder eenige van welke het oorspronkelijk verloren is. Op dezen grond- 
slag bouwden de Arabische geleerden voort, en het zijn vooral hunne 
geschriften, die tot eene verheffing van de beoefening der wetenschap in 
Europa den stoot hebben gegeven. De eerste Arabische boeken, die in 
het Latijn vertaald werden, de eerste, die in druk verschenen, behooren 
bijna uitsluitend tot dezen tak der letterkunde. En bij den aanvang van 
de beoefening der Arabische taal aan de Europeesche universiteiten in het 
einde der 16'' en het begin der 17"^ eeuw> was de aandacht hoofdzakelijk 
op deze werken gevestigd. Daardoor telde Erpenius onder zijne leeriingen 
verscbeidene medici en mathemutici , cd is het grootste deel der handschrif- 
ten door zijn leerling Golius verzameld en door de Curatoren dezer hooge- 
school aangekochty van medischen, malhematischen en astronomischen 
inhoud. Van de bespiegelende wijsbegeerte bij de Arabieren kan men 
hetzelfde zeggen als van de vakken der zoogenaamde philosophia naturalis. 
De beschuldiging, dat zij geen stap verder zouden gekomen zijn dan Aris* 
toteles en de Neo-PIatonici , is volgens het oordeel van deskundigen onwaar. 
Integendeel zij hebben hetgeen zij van de Grieken geleerd hadden, op 



REDEVOERING. 133 

huDDe eigeDaardige wijze verder oDtwikkeld. VaD geeD dezer vakkeD kaD 
meD de geschiedeDis schrijveD zoDder eCDe Dauwgezette waardeeriDg vaD 
hetgeeD de ArabiereD ods hebbeD achtergelateD. 

Ditzelfde geldt eveDzeer vaD haDdel, iDdustrie en schooDe kuDstcD, met 
name muziek eu architectuur, maar iuzoDderheid vaD de wereldgeschie- 
deDis. De middeleeuweD kaD mcD Diet daD zeer oDvoIIedig leereu kcDDCD 
zoDder de hulp der Arabische litteratuur. Voor de Oostersche geschiedeuis 
vaD dicD tijd heeft mcD bijkaDS geeo aDdere broDDCD; doch ook voor die 
laDdeD, zooals SpaDJe en Sicilie^ voor welker geschiedeois wij Europeesche 
geschrifteu kuDDCD raadpIegcD, is de kcDDis der Arabische boekcD ODODt- 
beerlijk. Ed dit geeD oppervlakkige keDDisDemiDg a la CoDde, maar zulk 
eeu diepe en Dauwgezette studie als door de voorgaugers der Leidsche 
Oostersche school tot du toe is gepredikt en tcD groDdslag gelegd. 

Doch met de positieve kcDDis, die wij uit Arabische werkeu kuDDCD 
verkrijgeD, bedoelde ik iets aDders. Het oDtzetteDd groote rijk door de 
ArabiereD gesticht koD als politieke ecDbeid gecD eeuweu dureu. Eeue 
werkelijke fusie vaD al de verschilleDde voIkeD door de veroveriDg oDder 
eeDCD schepter verecDigd^ was ODdeDkbaar cd is ook Dimmer beproefd. 
LaDgzamerhaDd herDamcD dezcD, het ecD voor, het aDder Da, ecDe miD 
of meer ODafhaDkelijke stelliDg, eerst ODder Arabische regcDteD, daarDa 
oDder vorstcD vaD DatioDale afkomst. Doch iD eeD ziD had de fusie plaats 
gehad. Alle of bijua alle ODderdaDCD vaD het khalifaat wareD Moslims 
gewordcD, de Arabische taal werd vaD dcD AtlaDtischea OceaaD af tot 
ChiDa toe cd vaa het laDd der Negers tot iD Siberie verstaaD. Daardoor 
was gecD Arabier, gecD Moslim. vreemdeliDg iD eeDig deel vaD het ODme- 
telijk gebied. ZiJD godsdieDst en zijDe taal strekteD hem tot het uitue- 
meDdste paspoort, dat ooit reiziger zou kuDDCD verlaDgeD. Uit alle laDdeu 
der MosliDusche wereld stroomdcD ieder jaar tahrijke scharcD Daar het 
gemeeDschappelijk heiligdom, heerlijke gelegeDheid voor deD toekomstigcD 
reiziger om tot iD de verst verwijderde strekcD betrekkiDgcD aaD te kDOO- 
peD of reisgezelschap te viudeD. Zoowel voor dcD pelgrimstocht als voor 
het geregeld postverkeer tusscheo de hoofdstad eu de proviDcieD, dat zich 
nog eeuweu voortzette ook uadat zij iD wezcDlijkheid oDafhaDkelijk warcD 
gewordeD'/ wareD overal heerwegCD aaDgelegd» die goed werdcD oDderhou- 



134 M. J. DE 60t;Jt 

detr. Wat eeti tmrh veld voor den Arabier, bandekar in Kijn hart ev^nali 
Btl zijne Semietische hroederen, die door het volbrengen van eijd g(Kls«- 
dienstplicht , den tocht naar Mekka, reeds smaak in het reizen had ge^' 
kregen! De handel verhief zich in de tvireede etl volgende eeuwen der 
Hidsjra tot eene hoogte, die Ktj nooit vroeger bereikt had. Een reeks vaa 
fiactortjen verbond Spanje en West-Africa aan het verre Oosten, a»n Chin^ 
en de eilanden van Obst-Indie. De Russische petterijen vonden hafen weg 
langs Wolga en Kaspische zee rechtstreeks naar Bagdad; de producten 
van Nigritie kwamen langs verschillende wegen op de Noord-Afrikaafische 
markten om van daar de reis oostwaarts te aanvaarden. Een levendigver- 
keei^ bestond vooral door bemiddeling der Joden tuBschen het laiid def 
Franken en 't Byzantijnsche rijk en de zeehavens van Noord-AfHca m 
Syrie. Voeg daarbij, dat de bloei der hoogescholen , in 't cetitrum vttil 
het groote gebied van heinde en \et jeugdige geleerden aantrok, dat de 
Spanjaard en TransoxaniSr op dezelfde schoolbank te Bagdad onderricht 
ontvingen, om dan weder in de verstafgelegen provincien schoien te stich- 
teH, wier roem op hare beurt van alle kanten leerlingen tot zich trok; dafi 
kan men zich een denkbeeld vormen van den omvang des verkeers, vaa 
het levenen de beweging in de Moslimische wereld. Reeds spoedig ont^ 
stond daaruit eene rijke geographische litteratuur. Beschrijvingen der heer*» 
wegen met al de pleisterpiaatsen , ten dienste van het postwezen; berich» 
ten over de voortbrengselen der landen, de industrie en haindel der steden, 
met vermelding der verschillende handelswegen tien beboeve der koopiie- 
den; opgaven van den rijkdom der gewesten en van de verschillende be- 
lastingen voor de ontvangers en schatters; verhalen over ai het vreemde en 
merkwaardige in de vreemde landen; tafereelen van den poiitieken en 
teligieusen of wel.van den wetenschappelijken toestand in de onderscheidene 
deelen des rijks; eindelijk beschrijvingen van de reizen voor handel of we* 
tenschap ondernomen; ziedaar den hoofdinhoud van dezen rijken en ge- 
wichtigen tak der Arabische letterkunde, waarvan wel veel is verloren ge- 
gaan , doch waarvan wij nog verscheidene der voornaamste werken bezitten. 
Zou het noodig zijn , M. T. , na het gezegde nog toe te lichten , wat voor 
ons uit die boeken te Iea*en is? Van hoeveel nut de kennis, die de Ara'- 
bieren van Noord-Africa, van de Sahara en het land der Negers hadden, 



«iEDEyOERlNG. 136 

.voor de Eivopaescha raizigers reedB geweest is en nog is? Welkea steun 
bwne ervariog ^al kunnen geven, als Europa zijn besohavenden invloed 
tot diep in A^ie en Afrioa sal villen doen doordringenP 

Yan geheel wdereq aiurd is het punt, waaropik thans de aandacbt wensch 
t^ vQ^tigen. De verwapt^chap tueschen de verschillende Semietische talen 
i9 zoo innig en fm in 't oog loopend , dat men reeds eeuwen voordat men 
(^p het denkbeeld van vergelijking der Indogermaansche talen was geko- 
man, bij de beoefenuig der Semietische, met name van het Hebreeuwsch, 
d^ hulp der znstertajien heeft ingeroepen. Een grondige kennis van het 
Arabiscb is be^taanbaar zonder voorafgaande beoefening der andere talen. 
Hier hebbeQ wij eepe rijke letterkunde, overvloed van voorapbeid door de 
Arabisqhe philologQn, eene doorloopende traditie, die wij in staat zijB 
bslken^ aau de bron te verfrisschen , daar de taal nog leeft. Hier hebben 
Wjy de hulp der verwante talen sleohts rechtetreeks noodig, om een enke| 
verouderd woord io een pud gedioht volkomener te ieeren verstaan, dan 
w]\j uit de omsQbrijving der scholiasteQ vermogen; of om die woorden en 
uitdrukkingeo te verklaren. die van het noorden door de Joden, van het 
zuiden dopr de Aethiopiers, van het oosten door de Arameers in de taal 
zijq ingevoerd, Maar overigens/ eveaals men een uitstekend kenner der 
Grieksche taal kan zijn, zonder S^nakriet, Gothisoh en Latijn, is ook de 
kennis vau het Arabiscfa onaf hankelijk van die der andere Semietische talen. 
Ppcb gebeQl anders is het geval met de laatstgenoemde. Van de hoogst* 
waaraqh^jnUjk eenmaal uitgebreide litteratuur der Israalieten, hebben wij 
nlechts een klein getal geschrtften over , vol van duisterheden , van anaS 
Uyofieya , voor welke binnen het gebied der taal zelve geene verklaring 
meer te vinden is. Wel zijn wij niet zonder eene traditie ; wij hebben 
de oa/de vertalingen, en de Joodsche geschriften vau lateren tijd bewijzen 
(aenigen goeden dienst. Maar de oirerlevering is in zeer vele gevallen niet 
^rloopmd; de vertolingen bevatten bewijzen in overvloed, dat men, 
toen zij vervaardigd werden, vele woorden niet meer verstond en gedwon- 
gen was naar de beteekenis te raden. De verklaringen der Joodsche ge* 
leerden zijn dikwijls de vrucht van apitsvondigheid en missen elken solieden 
grondslag. Hier is de hulp d«r v^wante talen, en wel in de eerste plaats 
Yfui de Arabiachie» als ver de rijkste, onontbeeriijk. Dit hebben reeds de 



136 H. J. DE 60EJE 

Joodsche taalbeoefeDaars der 10« en 11« eeuw begrepen, dit werd door de 
geleerden onzer hoogescbolen in de 17e eeuw steeds in het oog gehouden, 
en in de volgende eeuw door onzen Albert Schuitens en zijne leerlingen 
tot overdrijvens toe uitgebreid. Het Hebreeuwsche lexicon heeft daardoor 
veel gewonnen, maar aan cl^n anderen kant ook veel verkeerds en veel 
ballast opgenomen. Het beginsel van de school van Schultens was deug- 
delijk, hare methode niet eveneens. Men miste vaste regelen omtrent den 
vorin , waarin zich hetzelfde woord in de verschillende talen moest vertoo- 
nen, en vergeleek daardoor soms oorspronkelijk onderscheidene vormen; 
maar bovendien ontbrak te dikwijls een voorafgaand nauwkeurig onderzoek 
naar de grondbeteekenis van het woord» zoodat men eene afgeleide betee- 
kenis als 't grondbegrip van den wortel aanmerkte, en hieruit door rede- 
neering die verklaring van het Hebreeuwsche woord uitspon , die scheen te 
passen, maar in werkelijkheid de bedoeling des schrijvers niet teruggaf. 
Nu was Albert Schultens zelf met eene vrij goede kennis der Arabische 
taal toegerust, maar onder zijne navolgers was menigeen, die nauwelijks 
genoeg wist om in 't Arabische woordenboek te bladeren en er het cor- 
respondeerende woord in op te zoeken, waarbij hij herhaalde malen mis- 
tastte en verklaringen te berde bracht even ongegrond als onwaarschijnlijk , 
terwijl hij immer van het beginsel uitging, dat de eerst opgegeven betee- 
kenis bij Golius ook de oorspronkelijkste beteekenis van het woord was. 
Daarom is er in dit opzicht nog veel te doen overig, en het uitgangspunt 
moet zijn de verbetering van het Arabische lexicon door eene kritische 
schifting van oorspronkelijke en afgeleide beteekenis, waartoe in het reeds 
gedeeltelijk verschenen woordenboek van Lane een groote schrede voor- 
waarts gedaan is. 

Doch behalve het groote nut , dat men voor de kennis der Hebreeuwsche 
taal uit de beoefening der Arabische kan trekken, is de bestudeering vau 
het huiselijk en maatschappelijk leven der Arabieren, van Bedouinen en 
stedelingen, de kenfils van hun karakter en hunne denkwijze, onmisbaar 
voor hem die tracht zich een beeld van het oude Israel te vormen. Voor- 
dat Israel zich in Kanaan vestigde, leidde het een zwervend leven, waar- 
van, behalve de overlevering , nog vele sporen in taal, zeden en gebruiken 
over zijn. Willen we ons het volk in dien tijd voorstellen, wij moeten 



REDEVOERING. 137 

het leven der Arabische herderstammen beschouwen, waarmede dat van 
Israel niet dan gelijkvormig kan geweest zijn. Voor den overgang van 
dezen toestand tot dien van vaste woonplaatsen en akkerbouw , de vorming 
van een volk uit de samenkoppeling van stammen, de vestiging en uit- 
breiding van den Israelietischen staat, voor dat alles vinden wij treffende 
analogien in de ontwikkelingsgeschiedenis van Islam en Wahhabisme. 
Dikwijls is het ons, alsof de geschiedenis der Arabieren slechts de repro- 
dactie en voortzetting is van die van Israel; wij kunnen ons Saul en 
David denken in de oude hoofdstad der Wahhabieten; Ibrahiem Pasja 
mocht Salmanassar of Sanherib heeten; terwijl de oude vorst, die thans 
regeert en in vroegere jaren met zijne ijveraars rondging om tabak en 
afgoderij te bestrijden en allen eeredienst uit te roeien, die verschilde van 
den streng-Wahhabietischen , ons levendig aan Josia herinnert^ die alle 
verfoeiselen wegdeed uit de landpalen der kinderen Israels. 

Ik mag hier niet langer bij stilstaan, want er zijn nog twee voomame 
punten ter bespreking over. De beoefening der Arabische letterkunde 
heeft vooral in onzen tijd eene bijzondere belangrijkheid voor den theoloog 
en voor den jurist. De Islam bekleedt in de rij der godsdiensten eene 
zeer gewichtige plaats. Van geen enkelen godsdienst kunnen wij den 
oorsprong, de ontwikkeling , de verbreiding beter leeren kennen dan van 
dezen; van geen godsdienststichter is de persoonlijkheid juister te schilde? 
ren dan van Mohammed. Bijna nergens hebben wij meer gegevens dan 
hier om de verschillende invloeden te doorgronden, waaraan de leer des 
profeten van den aanvang af was blootgesteld , de worstelingen , die zij 
eerst tegen oud- Arabische , Joodsche, Ghristelijke en oud-Perzische begrip- 
pen had te voeren^ later tegen de philosophen en theosophen, en de ver- 
vormingen , die zij tdn gevolge daarvan onderging. Er is bouwstof ge- 
noeg om de geschiedenis der Mohammedaansche kerk met bijna even veel 
uitvoerigheid te beschrijven als die der Christelijke en dikwijls zal men 
merkwaardige overeenkomst tusschen beide vinden. De Islam heeft zijn 
rol nog lang niet uitgespeeld; talloos zijn zijne volgelingen en nog groeit 
het aantal geloovigen ieder jaar aan; alles leidt ons tot het vermoeden, 
dat in betrekkelijk korten tijd de geheele bevolking van Africa den Islam 
zal omhelsd hebben. Wat een terrein voor den beoefenaar der jeugdige , 

18 



188 M. J. QE GQEJE 

maar aich krachkig QDtwikkebDde wetenschap, die 9kh ten dbel atelt om 
dDor waarDemiDg en vergelijking vaD alle godadienBtvotmeii eoi godtdieQr 
«tige verschiJDselen het wezeD em den oorsproDg van deo godadieDsfc fee 
leeren keDoeDl Het is waar, niet ieder die aich dit tea doe\ stek, be^ 
hoefk zelf elken godsdienBtvorm tot m de klein&te bijaonderhaden hestui- 
deerd te kebben , hij zal zich voor vele met de resultaten vaa aDderer 
nasporingen moeten vergenoegen; maar bij de verdeeliDg van den avheid 
aallm ook aan dezen nog nauwelijks ontgoDDen akker bebottwers moetea 
worden toegewezem. Stapels boeken, nog bijna oiet door Euoopeesche 
oogeD iDgezieD, liggeD hen te wachtea; hoDderdeD verschijnseleD op^ dit 
gebied behoevcD bun onderzoek ra. huDne verklariDg^ VaD den pbiJ^doog 
CD dea hietoFicua mag men hier Diets hopcD dan dat zij den weg Daar de 
miJDCD begaaobaar cd gemakkelijk zulleu tnakeu. De exploitatie s^I de 
taak blijven vaD deD beoefeDaar der godsdieDstweteDschap. 

EveDeens is bet gelegen met de wetenschap, die bij de Moslima zooals 
hij elke zoogenaamd theoeratisohe wetgeving, hand aaa hand gaat met de 
theologie« Dat het voqr den reohtsgeleefde* en djen stoathuishaudkundige 
niet anders daa belangrijk kan sija nai te gaan hoe de Moslimbche &kih 
zijn teak begrijpt , naar welke begiuselen de kadhi zich bij a^ne uitsprakra 
laat leiden^ welke de denkbeeldea der Moslima aijn omtvent den: staat en 
aijne inriohting, omtrent de verpliohting van vorst ea onderdaan^ uit welk 
oogpunt zij de heffing van belastingen beschouwen, welke de leidende 
gedachten geweest zijn bij de samensteliiDg van het strafwelboek , hoe 
eindeUjk heb geheele raderwerk van den MosliiDisehen staa6 georganiaeerd 
was, dit alles zal wel geep betoog behoevenv Dooh er i& meer. In een 
land van Europa is deze wetgeving nqg de heersohende. 1h landen onder 
Europeesohe opperheerschappij staande heeft nj d)i' geheele maatschappij 
doordeoDgeo. Zoowel in onze Oost^Iadische bezttitingen ala in Algerie is 
de kennis van het Mobamn>edaansch recht onontbeeriijk voor den ambte-» 
naar , indien' bij geen gevaar wil loopen zich telkens. aan wiUekoiiff en 
tiranpie schulddg te maken. En deze kenols^ ia niet te verwenvea zonder 
eene gsondige beoefening der Arabisobe taal Bipa Hh juiidisohe werhen 
liggen nog onuitgegeven in onae bibliotheken , vsjd slechtBi weiBige bestaan 
vertalingen , en een enhele uitgoKonderdi, lateo deze veei te wenscheBi over. 



&SDSVOERING. 189 

Voor de behandeling van de onderwerpen boven (^genoemd ia er boawstof 
in overvloed, maar zijn er nog zeer weinig boawiieden. 

De heerschappij der Arabieren heeft zich eenmaal wijd over Asie ea 
Africa uitgebreid en overal is door hen . met den Islam de Arabische taal 
ingevoerd , deels als heilige taal en taal der geleerden » deels ook , waar 
het Arabisch element overheerschend is geworden, ais volkstaaL Syriei 
een groot deel van Mesopotamie, Egypte en voor een deel Nubie, bijna 
geheel Noord-Africa, hebben de eigene taal tegen de Arabische verwisseld. 
In de provineien, waar de landstaal zich heeft staande gehoudeni zijn 
massa'8 Arabische woorden opgenomen. Het Perzische en het Turksche iexicoa 
bestaan bijoa voor de helft uit woorden aan deze taal oatleeod , 't Maleisch 
bevat in zijn woordenschat misschien voor een vierde of vijfde deel Ara*- 
bische termen. AI deze talen hebben het Arabische alphabet aangenomen , 
dikwijls tot hare niet *geringe schade en stellig tot bemoeilijking van dea 
leerling. Des te noodiger is de hulp en toelichting der Arabische philo* 
logie. Eindelijk in het land, waaruit de benden en horden zijn voortge* 
komen, die eenmaal de halve wereld overstroomden , in Arabie zelf heeft 
de taal zich in al haar frischheid, volheid en sierlijkheid gehaadhaafd. Ea 
bet volk , dat die taal spreekt , is nog kraohtig en vol jeugdige energie^ 
De uitbreiding en sterke centralisatie «an het rijk der Wahhabis, de toe- 
nemende macht van ' de sedentaire bevolking ten koste van de streng be- 
teugelde Bedouinen, de herleving van landbouw, handel en industriei de 
Oprichting van scholen en moskeeen, alles noopt ons te gelooven dat de 
bevolking van Centraal-Arabie eene toekomst heeft, mi^schien wel bestemd 
is op een deel der puinhoopen van het Turksche rijk een Arabisch konink- 
rijk te vestigen. En wie weet of niet eerlang de handelsgeest^ die aaa 
de Semietische volken boven alle andere eigen schijot^ in hen gebeel zal 
ontwaken en hen zal doen medeworstelen om de heidrechappij der twee 
zeeenP Wanneer de landengte van Suez doorgraven is, loopt de handels- 
weg tusschen twee landen door, waarvan de bevolking Arabisch is evenals 
de taal. De door de natuur zoo rijk bedeelde kustlanden van Noord-Africa 
zallen niet ten allen tijde aan anarchie of vreemde overheersching ten prooi 
blijven. Europa werkt zelf mede tot hunne verheffing. De berleving vaa 
de sttidie der oud-Arabische tetterkunde in het Oosten gaat gepaard met 

18» 






140 M. J. OE 60EJE 

eene bekendmaking en verklaring van EaropeeBcbe toestanden en instellin- 
gen. Te Boelaki te Bairoet, te Algiers worden jaarlijks verscheidene boe- 
ken in de Arabische taal gedrukt, deels producten der letterkunde uit den 
khaliefentijd , deels vertalingen van Europeesche werken, deels nieuwe 
geschriften, die meest ten doel hebben de Europeesche beschaving en 
wetenschap bekend te maken, soms reisbeschrijvingen door Arabieren, die 
Europa bezocht hebben. De Arabische courant, die te Bairoet uitkomt^ 
geeft uittreksels uit Europeesche bladen, bevat verklaringen van Europee- 
sche werktuigen en ondernemingen en scbenkt als feuilleton een Arabisch 
geschrift uit den ouden tijd. De Wahhabieten zijn niet geheei van deze 
beweging uitgesloten. De kunst van lezen en scbrijven is in Centraal- 
Arabie algemeen verbreid^ terwijl de huisvaders verplicht zijn voor het 
onderwijs hunner kinderen zorg te dragen. Boeken zijn wel niet me- 
nigvuldig, maar toch zijn zelfs uitgebreide verzamelingen geen zeld- 
zaamheid. Burckhardt verhaalt dat de koninklijke bibliotheek te Deraja, 
de later door Ibrahiem Pasja verwoeste hoofdstad, zonder twijfel de aller- 
rijkste was aan Arabische handschriften van historiscben inhoud. Palgrave 
vond bibliotheken in verscheidene huizeu van particulieren. En de boeken 
te Boelak en te Baiioet gedrukt vinden reeds hun weg naar het bin- 
nenland. 

Doch hetzij men al of niet gelooft aan eene toekomstige kracbtsontwik- 
keling van de Arabische natie, de belangrijkbeid van de beoefening hunner 
taal blijft bestaan. Geen taal der wereld^ zelfs de Engelscbe niet, wordt 
door zulk een menschental gesproken of verstaan als deze. Willen wij 
ons tot de Arabisch sprekende volken in betrekking stellen , hetzij om hun 
de weldaden onzer bescbaving te brengen, hetzij om partij te trekken van 
de hulpbronnen hunner landen voor onzen handel en onze nijverheid , wij 
zullen de kennis hunner taal niet kunnen ontberen. 



Uet zou mij leed doen « M. T. , indien mijne rede op U den indruk 
gemaakt heeft eener oratio pro domo, waarbij de argumeuten van alle 
kanten met moeite bijeengezocht zijn. Veel liever zou mij een verwijt 



REDEYOERING. 141 

wezeOj dat ik eene stelling ler verdediging heb geDomen, die baast geen 
bewijs behoefde , of dat ik lang niet alles gezegd heb , wat over het onder- 
werp te zeggen was. Trouwens het lag niet in mijne bedoeling dit uit 
te putten; ik wilde slechts wijzen op het veelzijdige nut aan de beoefe- 
ning der Arabische taal verbonden, in de hoop daardoor uwe belangstel- 
ling in dat vak te verhoogen of die op te wekken, waar zij mocht ont- 
broken hebben. Belangstelling , het is op deze plaats meer gezegd , is 
voor den bloei eener wetenschap noodig als licht en lucht voor de plant. 
Zij is het , die haar beoefenaars verwekt , zij sterkt en steunt hen later in 
hunnen arbeid. Mocht ik haar voor deze studien niet te vergeefs gevraagd 
hebben, ik zou mij zeer gelukkig rekenen. 



Edelgrootachtbare Heeren, Curatoren dezer Hoogeschool! 

Aan uwe welwillende aanbeveling ben ik de vereerende benoeming ver- 
schuldigd, die mij in staat stelt mij geheel aan mijne geliefkoosde studien 
te wijden. Ik betuig U daarvoor mijn eerbiedigen en innigen dank. Wel 
moet ik U bekennen» dat er met mijne vreugde een ander gevoel gepaard 
gaat, dat haar tempert en soms overschaduwt : het gevoel van zwakheid 
tegenover den schoonen werkkring, die zich voor mij opent, de vrees voor 
tekortkoming tegenover de eischen , die men mij zal kunnen stellen. Maar 
dan ook weer herleeft mijn moed, als ik bedenk, dat ik zal arbeiden 
onder uwe oogen, dit is, onder de oogen der verschoonendste toegevend- 
heid zelve, en dat gij van mij niets zult verwachten dan eene ijvere plichts- 
betrachting, terwijl ik van mijzelven overtuigd ben, dat het mij aan ijver 
nimmer zal ontbreken. Gij hebt gehoord, hoe groot ik mij den omvang 
voorstel van het vak mijner studie; het programma mijner werkzaamheden 
zal daarvan slechts een deel kunnen omvatten. Doch op den voorgrond 
zal blijven staan^ wat steeds aan deze Oostersche school den voorrang 
heeft bekleed, eene strenge taalbeoefening , als de onmisbare grondslag 
van alle litterarische en historische wetenschap. Door dien beproefden weg 
te volgen hoop ik mijn kans te vermeerderen op uwe goedkeuring, wier 
verwerving steeds een mijner hoogste wenschen zal zijn. 



142 M. J. DE 60EJB 

Hooggeleerde Heeren Profesaoren! Hoezeer beb ik tegen dit MgenUik 
opge^ien, waarop ik U voor het eerst als miJDe ambtgenooteo mag be*^ 
groetenl Want ik ben 't mij wel bewust, welk eeo afstand mij van U 
^cheidt, onder wie ik vele mijner leerraeesters , onder wie ik zelfs nog de» 
eetwaardrgen leermeester mijns vaders mag tellen ! In talenten , kennis m 
ervaring staat gij zoo verre boven mij ; de naleztng van velen Uwet i» 
beter dan raijn geheele oogst. Des te innig«r voei ik mij aan U veipticht 
Toor de hartelijkbeid , waarmede gij mij in uw midden hebt ontvangen, 
des te hooger waardeer ik de vriendschappelijke hand mij over de klove 
toegereikt. Doch niet van raijne benoeming dateert de onbegrensde hoog- 
achting, de warme toegenegenheid , die ik voor velen Uwer gevoel. In d« 
twaalf jaren, die er liggen tusschen dezen dag en dien, waarop ik als 
student aan deze hoogeschool werd ingeschreven , heb ik zooveel goeds van 
uwe handen ontvangen, als levenslange erkentelijkheid niet zal kunnen 
beantwoorden. Wat heb ik niet aan U te danken , waarde Q. C. B. Surin- 
gar, dien ik liefheb zooals een zoon zijn vader bemint! WataanU, Cobet, 
wiens bezielende woorden in mij den eersten lust tot studie deden ont« 
waken, waartoe zij mij tevens den weg wezen! Hoeveel ben ik U niet 
verschuldigd , de Vries, voor uw voortrefFelijk onderwijs, dat ik in mijne 
betrekkiDg tot de lagere school zoo heb leeren schatten, maar bovenal 
voor uwen echt vriendschappelijken omgang, voor den moed, dien gij Hiij 
steeds wist in te spreken, voor uwen welmeeneuden en goeden raad! Een 
vs^oord van dank heb ik ook aan U , Rutgers , te zeggen , wiens naam in 
mijne herinnering zoo nauw verbonden is aan den mij steeds dierbaren 
naam van JuynboII, daar ik van U beiden de eerste leiding ontving in de 
studievakken mijner keuze. En zou ik ooit uwen zoo aangenamen en dut- 
tigen omgang vergeten, Fruin, of uwe warme belangstelling in mij en 
mijne studien ? Ja , waar zou ik eindigen , als ik ellen Uwer wilde opnoe- 
men, aan wie ik mij verplicht gevoel? 

Maar aan niemand heb ik dat te zeggen, wat mij voor U, waardste 
Dozy, op het harte ligt. Ik weet het, dat deze dag ook voor U een 
feestdag is, dat gij raijne benoeming tot deze betrekking gewenscht hebt, 
dat ik het vooral aan uwe voorspraak te danken heb, dat de aandacht van 
H.H. Curatoren zic^ op mij vestigde*.' Ik ben er trotsch op, want sbree-^ 



REOEVOERING. 143 

teader voldoeDuig ken ik oiet dao uwe goedkeuring, Doch bet is Blechts 
een kiein deel vau het vele^ dat ik aan U verschuldigd ben. Of meent 
gij dat ik ooit die uren zal vergeten op uwe stadeerkamer doorgebracht ? 
ooit uwe lea^en , uwe raadgevingen , uw voorbeeld P ooit uwen echt hamar 
nen en vriendschappelijken omgang? Het is mijn roem, uw leerling en 
ixw vriend te heeten , blijf mij als soodanig beschouwen. Gtj weet beter 
dan iemAPd waar ik raad en hulp behoef , laat het mij aau uwe leiding en 
uwen steun ook voortaan niet ontbreken , nu gij mij tot nwen medearbeider 
lievorderd en mij een deel uwer werkzaamheden hebt toevertrouwd. 

Ik heb beboefte een enkel woord tot U, de J<wg, te sprekeo» Het* 
«elfde koninklijk besluit, dat mij tot dit ambt riep, schonk u den eer- 
YoUen titel door Albert Schultens en Hamaker gevoerd en droeg aw uwe 
9org de werkzaamheden op, die tot dusver door ons aamen werden ver- 
ricbt. Wat een schoone toekomst hebben wij beiden nu voor ons I Terwijl 
gij zult waken voor het onderhoud en de uitbreiding^ onzer kostbare hand* 
9cbriften* en boekwverzameling , die tbans eene waardige plaatsing heeft 
erlangd; terwijl gij de werkzaambeden ten behoeve der wetenschap zulk 
ondernemen, waarvan wij de noodzakelijkheid samen zoo dikwijls hebben 
besproken; zal ik trachten belangstelling voor deze «tudien te wekken, zal 
ik tevens pro parte virili met U medewerken om de schatten der Oostersohe 
letterkunde te ontsluiten. Broederlijk en eeadrachtig bebben wij tot na 
toe samen gearbeid; openhartig was steeds onze omgang. Laat diezelfde 
geest ons blijven bezielenl Wij hebben 6en doel; wij zullen krachtiger 
zijn als wij elkander steunen. Ga voort mij uwe toegenegenheid te schen-" 
ken, zooals gij de mijne zult blijven bezitten. 

Ik dank U, mijn trouwe vrienden, voor uwe tegenwoordigheid. Gij 
wist dat zonder die mijn feestdag onvolkomen zou zijn; gij hadt zelven 
behoefte om uwe deelneming in mijn geluk te toonen. Mis ik onder U 
ook verscheidenen , die ik hier zoo gaarne zou gezien hebben^ dringende 
beroepsbezigheden dragen er de schuld van, of verplaatsing naar verre 
streken, zelfs naar die, van waar zij nooit weder tot ons zullen spreken. 
Maar de oude vriendschap is onveranderd gebleven. Kunt gij 't U voor- 
stellen, dat het reeds zes jaar geleden is, sedert wij van elkander moesten 
scheiden? Zoo moge het tusschen ons blijvenl God zegene UI 



U4 M. J. DE GOEJE REDEVOERING. 

Eindelijk wend ik mij tot U, Weledele Heeren, studenten dezer hooge- 
school. Het is vooral omdat ik hoopte eenigen Uwer onder mijne toe- 
hoorders te tellen , dat ik dit onderwerp voor mijne rede heb uitgekozen. 
Want op U is de hoop gevestigd, dat Leidens hoogeschool haar alouden 
roem ook op dit gebied zal blijven handhaven; van den graad uwer be- 
langstelling zal de bioei dezer studien voor een groot deel af hangen. Gij 
ziet dat het veld ter bearbeiding ruim is, laat het niet aan krachten ont- 
breken. Weest overtuigd dat, hetzij gij de Semietische taal en letterkunde 
tot het doel uwer studie kiest , hetzij gij een of meer gedeelten wenscht 
te beoefenen als hulpmiddel voor andere vakken van wetenschap, gijjnij 
steeds bereid zult vinden , om U , zooveel ik kan , met raad en daad bij 
te staan. ' Het zal mij verheugen daartoe dikwijls in staat gesteld te wor- 
den. Maar bovenal, onthoudt mij uwe toegenegenheid niet. Het is nog 
maar weinige jaren geleden, dat ik uwe rangen verliet; de gelukkjge tijd 
ligt nog versch in mijn geheugen^ ik heb niet vergeten wat ik met mijne 
vrienden gehoopt^ gevreesd, genoten heb. Ik kan met U sjrmpathiseeren 
en ik wil dat, want het is mijn oprechte wensch uw vriend te worden. 
lu een opzicht is reeds nu onze pvereenstemming volkomen. Wij koesteren 
allen dezelfde weuschen voor het welzijn onzer dierbare Alma Mater; de 
bloei van Leidens hoogeschool ligt ons allen na aan 't hart. Laten wij 
samenwerken om dien te bevorderen. Vivat Academial 



SERIES LECTIONUM, 



IM 



ACADEMIA LUGDUNO-BATAVA 



HABBNDABUM, POST FBBIAS ABSHVAS ANNI GIOIOCOGLXYL 



FACULTAS THEOLOGICA. 

L L FBINS priorem Faali ad Corinthios epistolam interpretatarus 

est^ die Mercurii» lovis et Veneris, hora IX. 

Theologiae Practicae partem homileticaifl et liturgicam trac- 

tabit^ diebas Martis et Mercurii, X. 

Exercitationes catecfaeticas et homileticas moderabitor, die 

Lunae, XI et 11. 

De rebus exegetici potissimum et practici argumenti cum 
provectioribus aget, hora vespertina postea indicanda. 
W. A. VAN HBNGBL, provectae aetatis causa, rude donatus, quan- 

tum per vires licebit, Academiae alumnis prodesse conabitur. 
L H. SCHOLTBN Theologiae dogmaticae partem materialem exponet, 

duoe Compendio a se edito, die Lunae, I, 

die Martis , XI , 

die lovis, X — ^XII, 

et die Veneris, X. 

Introitum tradet in libros N. T. , praesertim instituenda dis* 
quisitione de evangeliis synopticis, diebus Martis, lovis 

et Veneris, I. 

Theologiam naturalem docebit , die et hora postea indicandis. 

19 



146 SERIES LEGTIONUM. 

A. KUENEN Ethicam Christianam tradet , die Mercarii , hora XI , 

die loviB;, ^ ..... s XII , 

et die Veneria, XI. 

Historiam religionis Israeliticae enarrabit, die Lunae, .... X, 

et die Mercurii, I. 

Locos selectoe hisUHiae iBraSlitaram tractabit, die Veneris, XII. 
L. G. E. BAUWENUOFF , Historiam Ecclesiae Christianae medii aevi 

enarrabit, diebus Lunae, Martis «t Mereurii, XII. 

Locos selectos historiae Ecclesiae Christianae tractabit, die 

Martis, II. 

De variis argumentis, ad historicam theologiae partem perti- 

nentibtts, aget hora vespertina postea indicanda. 
Orationibus Sacris praeerunt J. U. SCUOLTEN, A. KUENEN, 
L J. FRINs et L. O. £. HAsUWfiNUOFF, diebus et horis sibi 
et Candidatis Theologiae commodis; — publice disputandi 
exemtmiiambvm ^ die ¥aiens^ 11. 

FACULTA8 DISCIPLINAiRUM MAIHSMAVfCAiaJlt 

ET PHYSICAIRUM. 

L VAN DEB UOEYEN Zoologiam et Anatomen oomparatam docebit, 

diebus livnae^ MorttB, Mercvrii et iiHda, ,.»...,..,.. XI. 

Anthropologiam a. Hktariam naiMmilem Generu Hamami «z- 

ponet» diefaoa LnuM et Meiouni, II. 

Anatomm 'OOMpanitee odeda e^iita eiplJoaUt , dieftMifi Maftii 

et Imis^ ,,*,^.,,..^.... L 

Geolqgiae primas lineas docebit , <die Veoem , , . IIL 

A. H. YAN DEB BOON MESCU Chymiam corporum organiomMi ejft- 

ponet, diebus Lunaa, Martis, Mercurii et lovis,. . . ^ IX. 

Chymiam , quae anorganica vocatur , docebit , iisdflra diebtts^ XI. 

Artem fhamnaoeiiticam tfaMMiiicam et apoiMefltalea Mponet , 

di^w Luam «et MeBcnrii, ^ XIL 

Oeconomiam ruralem tradet, diebus Martis et lovis, . , . . XIL 
Chymiam tbeoreticam ai^net, diebaa iovis et VoMria, « L 



SiEKIBS LKCTSONVIL MT 



Experinieiria insfeiliaendi acbem docebib et Exaiidlia praclicBi 

in Laboratorio moderabitar quotidie. 
Cum aiiadio&ai pimieGtioribus^ de Ph^psiologia' chyniica^ colio- 

^[aetur, (£& yeneris, hora veBpertin», • . har&Y«**«VIII. 

Or H VERDAM Didgonom^triami planam tradet aliaqae mpgumenta 
tlractabit, quae ad Elementa Matheseos et ad Fbmmetriant 

pertinent y diebus lovis et Satomi , X , 

et die Veneris, IXetX. 

Mechanicam analyticam et Calculi Integralis partem superio* 

rem tractare continuabit, diebus Martis et Mercurii, . . . IXetX. 
Scholas paedagogtoa» habebit, die Lunae, hoipa commoda. 
K KAISEB Astronomiam theoreticam tradet, diebus Lonae, Mar« 

ih, Mercurii et lovis, IX. 

Astronomiam practicam, iisdem diebus, X. 

ThecMiam motus corporum coelestium tradet, diebus et horia 

auditoribus conmiodis. 
Artis observandi exercitiis quotidie praeerit. 
Astronomiam, quam popularem vocant, tradet diebus et 
horifr 8oditoribu9 oommodis. 
£. L. BIJKE Physicam experimentalem docebit, diebus Lunae, 

Misrtis, Mercurii, lovis et Veneris, XII. 

De Physioes capitibua selectis iatius et fusius disseret , ^ebus 

Lunae et Mercurii ,■ X. 

Physicam Maithematioam tradet^ diebus Martis et lovis, . . II. 

Geographiam physicam exponet, die lovis, . . • X. 

Exercitiis physicis practicis praeerit, quotidie. 
W. F. B. SUBUiGAB Morphologiam , anatomiam et physiologiam 

phntarum exponet, diebus Martis, Mercurii et lovis^ I* 

Pbytographiam et taxonomiam docebit, selectasque plantaram 

familias- explicabit , diebus Lunae et Veneris , I et II. 

Cum studiosis provectioribus rei herbariae capita selecta fusios 

tractare^ pai^tus est^^hora oommodiEi. 
Exercitia praotioa in structura plantarum ope microscopiv ex* 

ploranda moderabitur, diebus Martis et lovis, H— IV, 

19* 



148 SERIE8 LEGTIONUIL 

Ezcuraonibiui botanids praeerit tempore aeBtivo, die Sa- 
tumi. 
D. BIEREN8 D£ UAAN , Prof. extraord. , Stereometriam et Trigo- 
nometriam sphaericam docebit, diebus Mercurii et lovia, . • .horayill. 

Algebram sive Arithmeticam uuiversalemi die VeneriB, • . VIII» 

diebus lovis et Saturni , IX. 

Geometriam analyticam tradet die Mercuiii, 11, 

diebus VeDeris et Satumi, X. 

Calculum differentialem , die Lunae, III, 

die lovis» 11. 

Calculi integralis partem elementarem , die Lunae, 11, 

diebus lovis et Veneris, XI. 

Analysin algebraicam , die Mercurii , III. 

FACULTAS PHILOSOPHIAB THEORETICAE ET 
LITERARUM HUMANIORUM. 

A. RUTGERS leremiae Vaticinia et Paalmos selectos interpretabiter 

diebus Lunae et Martis, IX, 

ej die Mercurii, VHI. 

linguae Hebraeae grammaticam docebit , diebus Lunae , Martis 

et loyia, VHI. 

Secundum Samuelis librum cursoria lectione tractabit, die 

Lunae, I, 

et die lovis, XH. 

Antiquitates Israelitarum explicabit, diebus Lunae, Martis 

" . et Mercurii, XII. 

L H. 8TUFFKBN Logicam tradet, die Martis, I, 

diebus lovis et Veneris, XI. 

Metaphysicam docebit, diebus Martis et Mercurii, X. 

Historiam Philosophiae explicabit , diebus Lunae et lovis , . . XII. 
Paedagogicam ezponet, diebus et horis auditoribus oom- 
modis. 



SERIES LEGTIONUM. 149 

0. O. COBET interpretabitur Theophrasti Characterea et Herodotam 

et Aeschyli Prometheum^ diebas, LaDae, Martis et Mercarii, hora X. 
Antiquitates Romanas docebit, diebas Lanae» Martis et 

Mercurii, Xll. 

Cum paulo provectioribus Antiquitatum Romanarum causa 

leget Tacitum et Suetonium, diebus Jovis et Veneris, . . XII. 
Scholas Paedagogicas habebit diebus Martis et lovis, .... II. 

Artem metricam tradet diebus Veneris et Saturni , L 

Scriptores Graecos cursoria lectione tractabit die Martis hora 

vespertina, VIII— X. 

Initia Palaeographiae Graecae candidatis Litterarum explicabit 

die Satumi , IX — XI. 

B. P. A. DOZY Historiam universalem explicabit , diebus Lunae , 

Martis et Mercuni, XI. 

Varios locos historiae aevi medii et historiae recentioris ex- 

ponet, diebus Lunae et Mercurii, I. 

Scriptorum Arabicorum locos selectos interpretabitur , die 

Mercurii, VII— IX. 

H. DE VKIES Linguam Literasque patrias explicabit , diebus Lunae , 

Martis et Mercurii, II. 

Linguam Literasque patrias medii aevi explicabit, diebus 

Martis et lovis, III. 

Linguam Literasque patrias saeculi XVII explicabit , die Lunae , III. 

De lingua patria pure et eleganter scribenda aget, additis 

exercitiis practicis, horis postea constituendis. 
Carminum medii aevi interpretationem criticam provectiores 

docebit , die Martis , VI — VIII. 

Linguam Gothicam tradet , die lovis et Veneris , . II. 

Linguam Anglo-Saxonicam et Veterem Frisicam tradet, die- 
bus.et horis auditoribus commodis. 
F. FBUIN Histonam Patriae tradet, diebus Mercurii, lovis et 

Veneris, I. 

Historiom pditicam patriae , inde a Carolo V, exponet diebus 

lovis et Veneris, XI. 



leei SErHJBS' bEtiTIONUH 



^ 



W. G. PLUIiGBRS i]Kterp»tabitur Giceroni» Or; pro S. Rowio Anne^ 
nnoi (rec. C. L. Kayser) et. Sallufitium (III edi R. Dietscli), 

diebas Lunae, Martia et. Merourii » hofavIX. 

Antiquitates Graecas docebit , die lovis , IX — XI. 

Scriptoram Latinorum selectos loco» Philologoram iimioribus 

explicabit, die Lunae et Merourii> II, 

die lovis VII^^IX. 

Veteres membranas. Latinas cum proveotioribtt& traotabit', die 

Martia», IL— IV. 

IL. K-&fiK* Grammaticam Sanscritam docebit, die Satarni^ Xv_XII. 

Carmina Indiea selecta cnm proveotiortbtis leget, di&Lunae 

bora vespertina, .VI — VIII. 

Zend-Aimtam intei^retabitur horisauditoribus oommodis. 
Grammaticam comparatam tradet , diebus Mercurii et Veneris^ III. 

H. I. DE 60EJE, Prof. extmord., literas Arabicas, Chaldaicas et 

Syriacas docebit , post orationem habitam , die lovis , I et II , 

et die Vonefia, II. 

P. O. VAN DER cmJS, titulo Pi^ofessoris extraordinarii omatus. 
Numismaticam universalem docebit, diebus et horis, qui audi- 
toribus convenient. 

FACULTAS MBDICA. 

G. C. B. SUEINGAR Tberapiam generalem docebit, diebtts.Martts. 

et lovis, XII. 

PhaGmacognosin et naturalem remediorum historiam , diehin> 

Lunae, Mercurii etvVeneris, XII. 

Therapeckticum ronedioram usum indicahit, diebuBiMeccurii» 

et Veneris, . IX. 

Doctrinam morbomim singularium tradet, diebiisi Lunae^ 

Martis et lovis, IK. 

Praxin^. medicam ad^ lectulos. aegrotantium ntoderabitiur;, di» • 

bus .singulis, •... X. 



»ERI:E8 LEGTJOJVDjM. l»i 

F. w. KRUSfiER , ThedriaBi •diBoiplJiifhe £!hirttrgiQae .expone^^ diebas 

Lunae, Mercurii et Veneris, « -. ^ .. ibora II. 

EzeroitatiiMibas cIiBieiB dn Nofie«oimo acadaBiioo babtndifi 

tacabit^ qttdtidie, <...... *.•• . I. 

Collegio oasttall, qaoitidtci, ^ . . XII. 

Docthoain xde ;nx)rbis ocubriuftie^ponat, die Saturlu, II. 

Medicinam forensem, diebufi Martis «et lovis, .^ ...... . II. 

A. E. SIMON THOMAS Tbeoriam artis obstetriciae exponet, diebus 

Martis, lovis et Saturni, VIII. 

Exercitationibus clinicis, ^in Nosodonrit) academico habendis, 

vacabit quotidie, IX. 

Doctrinam QpomtioBiim *ttadet., et Opecationibiifi obstetyicus^ 
tuni in pelfi faaiicia , ium lin cadaveie institaeDdJfl^ prateiit , . i 

die Mercurii, ^ 11. 

GynaeiBoiogifie et iO^Fiiaeo^athologiae iseieeta iradet , die Luttae , 1 1. 

Fraxin obstetriciam , tum in Nosocomio academiM^ )tlimiMi 
Pojjieliuick) iebsletrioio., qooties sttcesae (etit, aiodembilar. 
I. C. G. EVSBS JBaAhologiam docebit, diebtts iLuiiae^ .Meiparii et 

Veneris , - , , . h 

Exercitationibus clinicis,.in Nosocomio habendis praeerit^ die 

Saturni, .. .. X, 

diebus Lunae, Martis, Mereasii, lovis «t VisneriB, . .. XI. 

Collegio casuali, die.Iovis, XI, 

et idie ^Safamiv, . .. >. * XI — II. 

Praxin medicam in policlinico moderabitur. 
A. HEYNSIU8 £bjBHibs^m.,«xpei]ineaiis'et<^^^ 
JcOpicis illustratam, dcosUt, diebtts Lunae , Martis , Mercuriiy 

lovis et Veneris,, ^ X. 

Exer6itM6)pcac<»ri6,'expermientis et indagatiombusphrpisiDloglcis 
in laboratorio physiolcgieo^ qootidie ipraeerit 
I. A. BOOOi^RD, (firof. ntnocd. , ^anatomiam pithologieamtjdoodbit, 

die lovis, * . * . ^ . . ^ II**^V. 

Anatomen generalem, dQDovnstMtiMibasrmicrosoopicisuIlQiMra* 
tamt, (eaponet, .die Venetii, •• • *• s. .*•.'••• • II^IV. 



152 SBRIE8 LBGTIONUM. 

Exercitiis practicis in Mioxisoopii* asa pnieerit , horis audito- 
ribus commodiB. 
T. ZAAIIEB, Prof. extraord., Anatomiam specialem et practicam 
docebit , diebus Lunae , Martis , Mercurii , lovia et Veneris , . . hora IX. 
Methodum secandi cadavera, quotidie, hibemo tempore. 
Operationes chirurgicas demonstrabunt F. W. KRIEOBB et 
T. ZAAIJER, horis deinde indicandia. 



FACULTAS lURIDICA. 

H. GOCK provectae aetatis causa a scholis habendis oessabit. 

L DE WAL Iu8 Mercatorium tractabit, diebus Lunae, Martia et 

Mercurii, IX. 

Encyclopaediam et Methodoiogiam lurisprudentiae ezponet, 

iisdem diebus, X. 

Iu8 Criminale interpretabitur , diebus lovis , Veneris et Satumi, IX. 

Legem ludiciorum Criminaiium tradet^ iisdem diebus, ... X. 

8. VISSERING Statisticam Patriae explicabit, diebus Lunae, Martis 

et Mercurii, XI. 

Historiam Europae diplomaticam , iisdem diebus^ I. 

Oeconomiam politicam, die lovis, Xletl. 

et die Veneris, XI. 

Disputandi exercitia moderabitur, diebus et horis auditoribus 
commodis. 
B. T. H. P. L. A. VAN BONGVAL FAURB Iu8 Civile hodiemum in- 

terpretabitur , diebus Lunae, Martis et Mercurii, XII, 

et die Veneris, I. 

Legem ludiciorum privatorum, additis ezercitationibus foren- 

sibus, diebus Lunae, Martis et Mercurii, X. 

I.:e. GOUDSMIT interpretabitur lustiniani InsHiuHanei, diebus Lu- 

nae, Martis et Mercurii, I, 

et diebus lovis, Veneris et Saturni, IX. 

Digeata, diebus Lunae, Martis, Mercurii, lovis et Veneris, II. 



SERIES LEGTIONUM. 153 

Historiam Iuri8 Romani enarrabit, diebus lovis, Veneris et 

Satumi, hora X. 

Disputandi exercitia moderabitur , diebus et horis auditoribus 
commodis. 

I. T. BUIJS tradet ius gentium , diebus Lunae , Martis et Mercurii , XI. 

Philosophiam iuris, iisdem diebus, XII. 

lus publicum^ diebus lovis et Veneris, XII. 

et die Saturni, XI. 



C. A. X. G. F. SICHEREB, literarum Germanicarum Lector, selecta 
principum Poetarum Germanicorum -carmina interpretari paratus 
est; simul id acturus» ut his ipsis exemplis vana Foeseos ge- 
^ nera explicet auditoribus. 

P. D£ lONG, Literarum Fersicarum et Turcicarum Lector^ linguam 
Persicam et Turcicam docebit eos , qui iis operam navare velint. 



20 



MMERUS STUDIOSORUM 

IN ACADEMIA LUGDUNQ-BATAVA, 



DIE TTTT M. DECEMBBIS A. GIOIOCCGItXVL 



fik. Vboatttte' Theologica 68. 

»■ K Diac. Math. et Phys. 44^ 

» n Phil. Theor. et litt. Hum. . . 4S. 
#- /r MecKca' 92. 

# r Ittriclica' 91(^. 

660. 

Praeterea in Album Academicum nomina Studioaorum , in Athenaeis 
studiis operam navantium , relata sunt , eo oonsiiio , ut hic examinentur et 
Doctores creantur: 

In Facultate Theologica 7. 

w ff DisG. Math. et Fhys • • • . • 2. 

w Phil. Theor. et Litt. Hum. . . 18. 

# n Medica 12. 

a luridica 18. 

"527 



DOCTORES CREATI 

IN ACADEMIA LUGDUNO-BATAVA , 

A DBB IX PEBKUABII CIOIOCCCLXVI AD DIEM Vm FEBRUAEn CIOIOCCCLXVIL 



IN FACULTATB THEQLOGICA. 

D. 18 luniL Tanus carolus tool, Amstelodamenflis, pi&blioe deleoso spe- 
(AanDei Chfer Frederik van ITeilo, Tfaeol Dootor, cum laude. 

Eodem die. Iosua i/a^gb huet, Hftriemensifii defenso specimine: De 
method» der pmHeve jtioeqfie wdffens J.ugu8te Comte , T!hofL Ddctor, 
nuiffna emn iaude. 

IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHBMATICARUM 

BT PHY8ICARUM. 



D. 28 Mftii. ABErAMOs tHsoDORUs van aken, ex oppido Klmidert, de^ 
fenso specimine: De ffypotyoloide ^ Math. Mi^. et FhiL Nat. 
DoCtOf, cum laude. 

D. 6 lanii. Frsdsrigub nicolaus obbes, Amhemmsis, defeiiao speci- 
mine: (her Fabia NauoveneiS:, Math. Mag. et Phii. Nat Doct(«^ 
eumma cum laude. 

D. 16 €ept. OuiLLBLMUB 'FHBODORus vROLiK, Affistelodamensis , defenso 
spedmine: Jianteekeninyen over de ontleedkunde van den earpua der 
ifooffdieren, Math. Mag. et Phil. Nat. DoctcNT, eum laude. 

D. 5 Oct. Hbnrious v. d. stade, Amstelodamensis , publioe defenso 
specimine: Over warmteontmkkelin^ iy eckeikuntkffe verUndinjien^ 
Math. Mag. et PhiL Nat. Doctori mayna cum laude. 

20* 



156 DOCTORES GREATI. 

D. 18 Nov. Hermannus hartogh heys , e pago Zouteveen , publioe defenso 
specimine: De methoden tot syntiesia der organMche ligchamen^ 
Math. Mag. et Phil. Nat. Doetor, magna cum laude. 

IN FACULTATB MEDICA, 

D. 6 Martii. Iohannes van den broecke» Mediobargensis , defenso 

specimine: Over de trichenenziekte , Med. Doctor. 
D. 22 Martii. Abrahamus van der swalme , Med. Doctor , defensis the- 

sibus, Art. Obst. Doctor. 
Eodem die. Abrahamus van der swAiiMB, Med. et Art. Obst. Doctor, 

defensis thesibus, Chir. Doctor. 
D. 16 Aprilis. Hbrmannus simons, Med. Doctor, e pago Benthuizen, 

defensis thesibus, Art. Obst. Doctor. 
D. 24 Maii. Hermannus iohannes de graaf, Lugduno-Batavus , Med. 

et Art. Obst. Doctor, defensis thesibus, Chir. Doctor. 
P. 14 lunii. DiDERiGus hulst ^ e pago Oosterblokker « defenso specimine : 

Over de bloedingen uit de organa copulationis der vrouw , Med. Doctor. 
D. 19 lunii. Salomon arrias, Surinamensis , defenso specimine: JEenige 

ioaamemingen van keering op de knie, Med. Doctor, cum laude. 
D. 20 lunii. Sytze greidanus, Leovardensis, defenso specimine: Chi- 

rurgische waarnemingen , Med. Doctor, cum laude. 
D. 26 Sept. Salomon arrias, Surinamensis , Med. Doctor, defensis the- 

sibus, Art. Obst. Doctor, cum laude. 
Eodem die. Salomon arrias^ Surinamensis , Med. et Art. Obst. Doctor, 

defensis thesibus, Chir. Doctor, cum laude. 
D. 12 Oct. DiDBRicus HULST, pago Oosterblokker, Med. Doctor^ de- 

fensis thesibus, Art. Obst. Doctor. 
D. 17 Oct. Ianus iacobus langelaan , e pago Heemstede , defenso speci- 

mine : Verelag aangaande het cholera-hoapitaal te Zeiden , Med. Doctor. 
D. 23 Oct. Petrus bakkek, Med. et Art. Obst. Doctor, Helderianus, 

defensis thesibus, Chir. Doctor. 
Eodem die. Sytze greidanus, Med. Doctor, Leorardensis , defensis 

thesibus» Art. Chir. Doctor, magna cum laude. 



DOGTORES GREATI. 157 

D. 7 Nov. SuFFRiDus HENRicus HERMANiDEs, Med. Doctor , Amsteloda* 
meDsis, defensis thesibus, Chir. Doctor, cum laude. 

D. 27 Nov. Fetrus iacobus barnouw, Maaslandicus , defenso specimine : 
Verslag van de verloakundige kliniek en polikliniek aan de Leydscke 
UoogeBchool ^ gedurende den Academischen curaua 1864 — 1865 en 
1865 — 1866, Med. Doctor, magna cum laude. 

D. 80 NOV. lOHANNES THEODORUS VAN DER CHIJS , LugduUO-BataVUS , 

defenso specimine: Laryngoacojmche toaarnemingen y JSfed. Doctor, 

cum laude. 
D. 4 Dec. Henricus cornblis adrianus nicolaus birendal, Haga- 

nus, publice defenso specimine: Over de Veratrine en haargebruik 

hy rhumatimua articuiorum , Med. Doctor , cum laude. 
D. 8 Dec. Henricus iohannes betz, Roterodamensis , publice defenso 

specimine: Over de theorie der ontateking, Med. Doctor, cum laude. 
D. 18 Dec. Petrus iacobus adrianus sluys, pubiice defenso specimine: 

Verhandeling' over JEczema en ziektegeschiedenis van eenen lijder 

aan Eczema Universale door den schrijver behandeld, Med. Doctor, 

cum laude. 
D. 2 Febr. Iohannes casparus guillelmus fischer, e pago Heeren- 
. veen , publice defenso specimine : Over de ontsteking van het 

hartezakje, Med. Doctor, cum laude. 
D. 5 Febr. Fetrus iacobus barnouw, Med. Doctor, e pago Maasland, 

defensis thesibus, Art. Obst. Doctor, cum laude. 

IN FACULTATE lURIDICA. 

D. 19 Febr. Iacobus ten bosch, Tielanus, defensis thesibus, luris Rom. 

et Hod. Doctor. 
D. 20 Febr. Leonard iosephus van oppen, e Heerlen, publice defenso 

specimine: Verklaring van Art. 969 B. W., lur. Rom. et Hod. 

Doctor, cum laude. 
D. 16 Martii. Otto predbricus groeninx van zoelen^ Haganus , defensis 

thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 
D. 19 Martii. Iohannes iacobus benteyn^ Haganus, defensis thesibus, 

lur. Rom. et Hod. Doctor. 



V 



168 BOGTORE-S GRBATL 

D. 20 Martii. Antonius van dbinss, Dordracentis , def&nsis ttie»bu8y 

lur. Rom. et Hod. Doctor. 
D. 2% Martii. Gijsbertus iohannxs hknhicus HSErftis, e pago Raamft-» 

donk^ defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, vum laude. 
D. 23 Martii. Michielis iacobus be witt hambr, natus Goes, publice 

defenso specimine: Over de arbeidsvereeniginffen ^ lur. Rom. etHod. 

Doctor^ cum laude. 
D. 18 ApriliSi Isacus de greve, Frankereanus , defensis tfaeeibus, lur. 

Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 
D. 14 Aprifis. loHANNES NicoLAUS ANTHONrus BucAiLLE , defcnsis thesibus, 

lur. Rom. et Hod. Doctor. 
D. 21 Apriiis. Franciscus arius de graatf, ex oppido Gorinchem, de- 

fensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. 
Eodem die. Christianus guillelmus kist^ Lugduno-Batavus ^ defensis 

thesibns, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum iaude. 
D. 15 Maii. Luoovicus idzardus bouwe sirtema vak grdvestins, 

defensis thesibus^ lur. Rom. et Hod. Doctor^ cum iaude. 
D. 22 Maii. Eduardus iohannes fredericus lucasskn, e pago Voorburgi 

defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. 
D. 26 Maii. Michaelis virult, e pago Vuren, defensis thesibus^ lur. 

Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 
D. 8 Itmii. Hubertus philippub de kanter, BrieHo-Hollandus , pu- 

blice defenso specimine : 'Onderzo^k naar de teffteffeldiffheid van het 

Code rural, lur. Rom* et Hod. Doctor» cum laude. 
D. 20 lunii. Ewaldus kist, Lugduno-Batavus , defensis thesibus, lur. 

Rom. et Hod. Doctor, cum Itzude. 
D. 22 lunii. Gerardus de bosch kemper, Amstelodamensis, pubiice 

defenso specimine: De xmcemen volffens het Uederlandech rechi, 

lur. Rom. et Hod. DoCtor, maffna cum laude. 
Eodem die. Nicolaus qerbrandus knoop koopmans, Amstelodamensis , 
defenso specimine : Madeode krediei^iheorie , lor. Rom. et Hod. 
Doctor, maffna cum laude. 
Eodem die. Pibo antokius brxjgmans, Amstelodamensis , publiee de- 
fenso specimine: De beffinselen van het hu^ en betyloon vot" 



DOGTORES GREATI. 159 

gena het Nederlandaehe regt^ lur. Rom. et Hod. Ooctor, magna 

cum laude. 
'O. 23 lanii. Wilhelmus vincentius rbchnerus carolius baud, Hai- 

ganus^ defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 
D. 26 lunii. Carolus luoovicus van woblpbrbn , Eindhovdasis^ dfih 

fensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor^ cum laude. 
Bodem die. Allardus philipfus rbnbrus iacobus van dbn bosch xot 

VBRWOLDB» e pago Oosterhoaty defensis thesibus, lujr. Rom. et 

Hod. Doctor, cum laude. 
D. 29 lunii. Frbdbricus van hooqbndorp, Haganus» defensis thesibus, 

lur, Rom. et Hod. Doctor» cum laude. 
Sodem die. Iacobus oborgius db dompibrrb db chaufbfi^^ Haganus, 

publioe defensia thesibua, Iur« Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 
Eodem die. Nicqlaus qbrardus stuffkbn, e pago Haaften» defenso 

specimine : JSet wettelijk bemja in elrafzaken ^ lur. Rom. et Hod. 

Dootor, eum laude. 
D. 80 lunii. Ianus quillblmus van qqbns, HoocaanuA, defensis thesi- 

bus» lur. Rom. et Hod. Doctoc. 
D. 9 Oct. Abrt van dbr qobs, Haganus, defensis thesibus, lur. Rom. 

et Hod. Doetor. 
D. 19 Oct. GoDBRTus QuiLLBLMus VAN DBDBM ^ 6 pago Da]£aeii , defensis 

thesibus^ lur. Rom. et Hod. Doctor. 
D. 20 Oct. Ianus daniblus cornblius carolus quillblmus db constant 

DB rbbbcqub 4 Haganua , defionsia thesibua » lur. Rom. et Hod. Doctor. 
D. 24 Nov. Casfarus hbnricus mobns, Campenais, dafeasis thesibus, 

lur. Rom. et Hod. Doctoc, cum laude. 
Eodem die. Hierontmus nicolaus tbdinq van bbrkhout^ Amsteloda- 

mensia, defenso publiee apecimine: De reaamirantie , lar. Rom. et 

Hod. Doctor, magna cum laude. 
D. 29 Nov. Ianus. BRANciscus scHUURBBauB BQBtE, Zierlkzenianus , de- 

fensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude* 
D. 6 Dec. Ianus FBRDiNANDns schbltbs blzbr, Amstelodamensis I de- 

fensis thesibBB, lur;. Rom. et Hod. Dootor» eum laude. 
Eodem die. Samubl ioh annbs van pallandt , Haganus , publice defenso 



160 DOGTORES GREATI. 

specimine: De geldelijke verantwoordelijkheid der Mimetera, lor. 

Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 
D. 7 Dec. LuDovicus rutters, Mozatraiectanus , defensis thesibus, lur. 

Rom et Hod. Doctor. 
D. 11 Dec. loHANNEs GORNEus VAN DSR LEK DB CLERca, Zierikzenianus « 

defensis thesibus^ lur. Rom. et Hod. Doctor. 
Eodem die. Guillelmus ianus d'arelu(s ds bourouill, Groningensis , 

pubiice defenso specimine: De wet houdende bepalingen voor het 

geval van wanbetaling van boeten in etra/zaken (van 22 Jpril 1864, 

StbL n^. 29), lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. 
D. 13 Dec. Henricus sduardus kann, Haganus, publice defenso speci- 

mine : Overzigt der hedendaagsche Nederlandache wetgeving in zake van 

laster, hoon en beleediging , lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 
D. 15 Dec. Carolus asser , Haganus, publice defenso specimine : de telegra- 

phie in hare regtsgevolgen , lur. Rom. et Hod. Doctor , magna cum laude. 
D. 21 Dec. HsNDRicus van dissel sz., Lugduno-Batavus, defensis the- 

sibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 
D. 15 lan. Douws ianus van dsr goot, e pago Lappermeer, defensis 

thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 
D. 22 lan. Adrianus iohannss sliza iollss, Amstelodamensis , publice 

defenso specimine: Bijdrage tot de kennis van de ontwikkeling van 

de zeeassurantie in de Fereenigde Nederkmden , lur. Rom. et Hod. 

Doctor, cum laude. 
D. 1 Febr. Iustus iacobus db oraaff, Gorinchemsis, defensis thesibus, 

lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. 
D. 2 Febr. Amsdbgus francisgus hubsrtus bauduin, Roermondensis , 

defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. 
D. 6 Febr. Alphonsus maria bsrnardus hanlo, Amstelodamensis , 

defenso specimine: Over zamenloop van misdrijven volgens de ver^ 

schiUende hedendaagsche wetgevingen, lur. Rom. et Hod. Doctor, 

magna cum laude. 
D. 7 Febr. Theodorus qustavus adolphus slinobland, ex oppido 

Schoonhoven, defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doct. , cum laiude. 



ACADEMIA 



RHENO-TRAIECTINA. 



21 



NOMINA PROFESSORUM ET LECTORUM . 

QUI 

IND£ A D. XXVI M. MABXU A. CI0£XXX3IiXYI AD D. XXYI H. UABm A.CK)I3CGCLXYn 

IN ACADBMIA BHBNO-TRAIECTINA 

DOCBNDI MUND8 OBIBRXINT. 



RECTOR MAGNIFICUS 

HENRICUS CHRISTIANUS MILLIES, 

SENATUS ACTUARIUS 

OTTO VAN REES. 



IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE 
ET LITERARUM HUMANIORUM. 

C. e. OPZOOMEB. O. 6. BBILL. 

L A. C. BOYEBS. H. YAN HERWEBDEN. 

H. C. MILLIES. 

IN FACULTATE MEDICA. 

G. L LONCa, CoRN. Iam. FiL G. KOSTEB. 

F. C. DONDEBS. A. L. s. GUSSEEOW (monus aospicatas 

L. C. VAN QOUDOEVEB. est d. 25 m. lanuarii 1867). 

IN FACULTATE MATHESEOS ET PHILOSOPHIAB 

NATURALIS. 

B. VAN BEES. C. H. D. BUIJS BALLOT. 

G. L MULDEB. M. HOEK. 

P. HARTING. F. A. Q. MIQUEL. 

21* 



164 NOMINA PROFESSORUM £T LEGTORUM. 

IN FACULTATB THEOLOQICA. 

B. TEB HAAJL I. I. VAN 003TEBZEE. 

I. L DOEDES. 

IN FACULTATE lURIDICA. 

6. G. YBEEDE. L A. FRUIN. 

B. L LINTBLO D£ 6EER. 0. YAN BEES. 



MEDICINAE LECTOR. 

P. Q. BBONDGEEST. 

LITERARUM HODIERNARUM LECTORES. 

L H. HISGEN, lit. germanicarum. H. A. E. BOBERTI, lit. francicarum. 
I. VENNING, lit. anglicarum. 



DOCTORES ACADEMICI IN LABORATORIO CHEMICO. 

A. BEINECKE. £D. MULDER. 



ORATIO 



D£ 



MONOTHEISMO ISRAELITABUM, DIVINAE 
PATEFACTIONIS TESTIMONIO, 



GUIUS PARTEN PRONUiNGIAVlT 



HENRICUS CHRISTIANUS MILLIES, 



D. XXVI M, MARTII. A. CIOiaCCCLXVII . 



IN AGADBMIA RHENO-TR A IBGTIN A, 



QUUH MAGISTRATUM ACADEMICOM DEPONERET 



ACCEDIT BERUM ACADEMICART7M ENABRATIO. 



L. S. 



Yix yerba facere coeperam^ qaum ivivrx^ii sermonem impedivit. Primam, 
dissaadentibas MediciS| pergere conatusy moz ipse sensi, orationem esse omittendam 
et, legi ut obtemperarem ^ mihi in brevissima fatorum academicorum enarratione 
esse acquiescendum. Hinc haec oratio partim tantum pronunciata est. Ghratias 
autem, quas habeO| mazimas ago auditoribus meis omnibus^ imprimisque civibus 
academicis pro singulari, qua meos dicendi conatus exceperunt, humanitate. Mul- 
torum autem votis, ut hanc orationem brevi in lucem ederem, deesse nolui. 

Scr. TfiAi. AD. Bh. m. April. 1867. 



siia, AifPUBstmi 

ODI H18 AB AGTI8 18, ttB COtnUI/nSSlMKI 

iTAKiAXutf nocmatAVOu PBGFEssoitSs, yrst ciiAsmati, 

COLLEGAB CONIUNCTISSIMII 

LBGT0BB8, YIBI BWDl^rHBIMII 

QWI PBOnSClAB BT CIYITAtl BKGimBAB ItHttQUE TUEMDO 
PBABBSn»! YIRI OBA?ISSIMII 

8ACB0BUM AlffnSTErBS, ABTIUM AO BRlGIPLINABUM DOCTOBES 

BT MAOKTBI, yibi plubimum yenebandi, DOCTISSIMI^ 

CONSULTISSIMIl 

GIVES ACADBMICI, COMMIUTONES BXOPTATISSIMII 

QUOTQUOT AD HABC 80LBMNIA OELBBBANDA CONVENISTIB, 
AUDITOBBS HUMANISSIMI, OBNATlSSIMir 



Ab omoi fo» aero othiB OnMteSa ptanmis gentibos foas fedt ibtriMAittt 
bonQmm. Foftt Alemdri Mag&i eipeditioMBy Graecoram et Jtomanoitinif 
oun OdeQto comtBeroium Biaxime itoum minriifliimft &mam ita per Oooi<^ 
dentem fspmaat, nt ad Iuibo paene diem nommlli ibi qoaeslteriiit, (foA^ 
naeqaaitt t«Mram inmitti poieont, fontem ittventntisi baatftmn SBomortalfw 
tatis , metalloram ia mmm^ mntatioBem , lingnam aviam , simifiar Postea^ 
Peraaram, Syronan^ Anitbum^ Toiciram exeroplo excitati, Itali, liMitaniy 
Batavi , Angli , Fraoeo<>OaUi , alii maxime opum eonqairendarum caMa illfie' 
mgimiea obienMit et etinMMuie adeunt. Snnt m» etiam alfi, idtiok» pt^ 
tentes, qui quales nunc sint et olim fuerint eius orbis partes expiimtfe ef 
intelligere atudent. Dici vix potest, quantum emolumenti hoc maxime 
BOBtio saeoiife flagrane stodunn iam caetetis gentibua^, omnibus fere^ ctis- 
dpKiiia, impvimiB hietoriae getkem- bumani eiUBqoe orij^fiiiie^ faforute etf 

atColerit Sic tam^ BCwaillSm wtiii»^ quao ab^ Alexmidri M. 

22 



%*M» 



»- ♦ir * 'i ir + i iU: 



170 H. G. MILLIES 

tempore parum tantum innotescere ooeperant, Orientis partes diatinguere, 
praeter Falaestinam regionesque vicinas, etiam Armeniam, Assyriam, Ba- 
byloniam , Persiam , Mediam « ingentem porro Indiam citeriorem et ulteri- 
orem, regnum Sinensium et laponensium, insulas tandem remotissimas 
maris Indici explorare et in iis non tantum looorum situm et varietatem 
solique proventus, quos diversissimos in iis fert natura, plantas, animalia, 
sed maxime homines, varias eorum linguas, literas, histonam, mores, 
instituta pervestigare coeperunt» ita ut nunquam Oriens accuratius quam 
nostra aetate innotuisse dici possit. 

In innumeris autem rebus illis nihil cognitu gravius quam homo, nihil 
in homine gravius quam religio: neque inde mirum, imprimis diversas 
illas totius orientis religiones, earum originem, principiai vim in hominum 
vita, historiam ita ad calculos esse vocatas, ut earum indoles iam satis bene 
diiudicari possit. Sic via fere videtur parata ad historiam mentis humanae 
in religione parienda et ad rationem, qua Numen Supremum religionem 
in hominibus excitavit , cognoscendam ; sic quoque facilius instituitur com- 
paratio inter illam, quae diu cognita Israelitis aeque ac Christianis habita 
est religio e fonte divino orta, et diversas illas recentius demum in lucem 
protractas Orientis religiones. £t profecto, si quid eximium habendum 
inter illa , quae accuratior Orientis investigatio attulit , hoc esse puto , quod 
ea probat caeteris omnibus longe praestare, nec tantum porissimam, sed 
vere divinam esse eam religionem , qua iam in summa antiquitate donati 
fuerunl Israelitae, quae servata et absoluta est a Christo Servatore. Sic 
illud maxime ni fallor elucet, summum bonum IsraeUtis ocHicessum ex 
Onente per Christum ad caeteras orbis gentes pervenisse. Hoc pro tem- 
poris angustiis paululum illustrare mihi est propositum; dicam eQim de 
MonotAeismo leraelitarum; divinae patefactionie teetimomo. Benignas ut 
mihi dicenti praebeatb aures, AA. precor, non quidem propter orationis 
elegantiam , quam exiguam esse sentio , sed propter argumenti gravitatem 
et dignitatem. 

. Ad Monotheismum Israelitarum heae cognoscendum » iustos maxime 
requiritur fontium usus. Fontes illi sunt V. F. scripta» diverso consilio a 
vfuriis auctoribu9 pw longam saeoulor.am sedem in suae aetatis homimun 



O R A T I 0. 171 

iisiim exarata; quibiis oonaeqaens est» ut ad reUgionem , quae Israelitis foit 
singulis temporibus oognoscendam , maxime scriptorum , propositum , aetatis 
diversitatem rationemque dicendi distinguere nos oporteat Non enim solent 
illi scriptores systema» ut aiunt, religiones ezponere, sed potius eius prin« 
cipia tradere, per formas cultus externi symboUcas mentes hominum pieta- 
tis sensu imbuere, praeceptis suis officia religionis animis inculcare. AUi, 
qualem se Deus probet in fatis hominum, potentiam omnino, sapientiam, 
iustitiam , gratiam dirinam , tum in suae gentis historia tum in singulorum 
sorte conspicuam , ostendunt. AUis cordi est , ipsis effatis divinis populum , 
reges, sacerdotes, cives monere, castigare, exhortari, consolari. Alu, 
secundis et adversis rebus ezcitati id agunt, ut pios animi sensus ipsi 
Deum quaerentes» invocantes, celebrantes effundant. Ubivis euim haec 
leUgio ad vitam spectat, eamque regere» iUustrare, emendare et ad sum» 
mum suum fastigium, ad interiorem purioremque cum Deo communionem 
adducere studet. 

Porro in his scriptis maxime aetates sunt distinguendae. AUa enim fuit 
minus exculta iUa in vita simpUciore primorum hominum et Patriarcharum , 
de qua traditio fert, reUgionis forma; alia deinde multis iegibus ad totam 
vitam regundam expressa, ritibus sjmboUcis definita, Mose auctore tradita 
reUgio, verus Monotheismus dicendus; alia quae deinceps secuta a Pro« 
phetis magis expUcata, ad interiorem religionis indolem exoolendam propo- 
sita ; alia tandem quae post exsilium exculta est philosopha reUgionis trac- 
tandae ratio^ sive doctrina reUgionis cum legis praeceptis ad mutatam 
hominum oonditionem accommodandis coniuncta. In his vero omnibus 
maiores minoresve progressus conspicui, quibus spes excitata viaque parata 
est ad summam, perfectam, salutiferam, omnibus gentibus destinatam 
Ghristi religionem. 

Nec minus apud auotores saoros sermonis indoles et propositum, dicendi 
forma antiqua, figurata, popularis, e cogitandi ratione OrientaUum poetica 
nata, ad captum quoque rudiorum apta, distipguenda est a notionibus et 
formulis magis proprus, puris, veris; nam apud eosdem quoque in iis, . 
qoae de Deo docentur, ut in universi^ Ubris sacris, humana insuut divinis 
mixta. Qui ergo auctores sacios audit ex suo tempore ad iilos homines ioquen- 
tes, eam offendere nequeunt quae mintts digne recteque de Deo enuuciata 

22* 



172 H. C. HILLIES 

fideniiaf 3 aiithioppmQrpkiiQios et aDthropopftthUmos dioMit Bt tuioii Am- 
iwt, qqibufl affeMiooi eta^t ea, qoae de Dei ooiUii, mambiia, pedibiis, 
qiiao de Deo meditaate, reoordute, gaudente, doksle et similia legnntiir. 
X&lia vero in omnibas etiam coltiuimis religioaibaft ooomTODt , neqne omnia 
a naturn bumana petita piorsua evitare potest animna et sermo hominumi 
9 Buae mentie modulo saepe sibi fingens Numeo Supremmn. Non ex 8in« 
gulia io religione dicendi Ibrmulie poetioiB diiudicanda eet notio de Deo^ 
led ei: iis , quae illie formulis ineunt , vel quae propne et puie de eo 
enunoiantur. In ilUt enim si subaiitimus, similes videri poseuat plurei 
^ligiones, quia mena humana nbivtt eadem reperitur. Valet hoe maxime 
de Monotheiamo, cuius speeiea quaedam apud multas gentes ooeorrm 
videtur, veritatem tantum tonuere Hebraei. Habuerunt qooque Graed 
8uum lovem, dominum, sed primum inter pares; habuerunt Indi suom 
Brahma, sed ita de eo loqai aolent, ut quas ei maxime proprias putarss 
virtutes^ eas mox quoque de aliis, Vishnu, ^iva, rel. praedieent, de multis 
diis oa enonciantes , quae tantum Summo Dei Numini sunt tribuenda. Ut 
qualis fuerit apud Israeiitas Monotheismus intelligamus , omnia ea sunt 
attendenda, quae de Deo proponuntur. Ne afferam antiqua Nominis noi* 
mina, quae ex sensu ma^ universo apud gentes ricinasper addita quoque 
epitbeta aliis etiam diis tribui solent, praeter eommune iliud Etehim iife 
diviuitatis nomen, quo virtutum superiorum complexus signifioatur, Mono- 
theismo proprium est illad, Mosi ut videturprimo cognitum, lahvae nomeo, 
quod ex antiqua interpretatione Numen quod maxime est^ immutabiie, 
aeternum, omnibus temporis vicissitudinibus superius designat, bene diatiii- 
guendum ab isto naturae perenois s^bok), quod in templo Saitioo 
oelebrabat Aegyptua* Cum hoc nomine iungontur notioqes maxime subb'* 
mes de Numine Supremo: nihil est niai lUe; quae exstiterunt, omnia per 
Eum, ex libera £ius arbitrio, ex aumma Eius potentia, si^ieiitia benigni- 
tate aunt orta; quae sont in eoelo et in terra, non tantum ex Eo 
originem ducunt, sed suatentantur etiam et reguntiv omnia; omnium 
quae exstitenmt» sunt aut erunt, lUe est cauaa^ f undamentum « vis; 
fuit ante omnia, eat in omnibus^ in aeternum eriit: lUe tantum eat 
Sic ab initia S. S. propoaitur in subUmi illa reium origiiiis historia , cuus 
interprete nunc gioriamur poeta nobUi Batavo ; hoo exprimit ipsa inde orla 



O R A T I 0. 173 

Hebraeonim cogitandi loqneDdiqae ratiio; hoc innameris aactoram sacrcNram 
eflatis, Mqae aaqaam fortasse brevins^ fortius, palchrias quam ano illo 
Hannae carminis versicab enunciatam est; isf non est sanctas aeque ae 
lahve , non enim est praeter te , neque est rupea vel praeaidium sicat Deos 
noster." Non quidem ut apud philosophoa Indos mena Hebraeorum ad 
ittud eogitandi festigiam evehitur aut, si placet, tantopm inde delabitur, 
at Numen Supremom omnium virtutom eipers , tandem niAil dicatur , sed 
apud hos Deus prodit vivens, agens^ cogitatione et voluntate excellens, 
ipsius vitae perfectissimae fons. Ut temporis, sic omnium reram eet auctor» 
nihil fit sine Bo, ubivis omnibus rebus praesens adest, in omnibas suam 
oonsilium exseqaitur, omnia regit et moderatur. Qoaecunque ingenium 
hamanom saprema et optima cogitare potest, ea omnia superat mens iUa 
perfecta^ omni potestate, sapientia^ sanctitate, benignitate praedita. Adest 
ubivis locorum, versatur in finibus coelorum aeque ac in abditis animi 
motibus ; in omnibus naturae mutationibus et viribus Ille est efiicax , quae 
praestantissima videntur in naturae ordine^ in humani ingenii inventis, 
cuncta ab Eo eSiciuntur ; omnium omnino rerum Ille est principiam , vis , 
perfectio. Qui ubivis rebus inest easque regit, idem quoque ita t&¥ 
bq6nGi¥ et xw doff&ftw est superior , ut ipsi coelestes eios ministri immen* 
8om quantum ab eo distent. Coelom enarrat eius gloriam et terra eius 
benignitate ert plena: sedet super sidera, praesens tamen adest miserrimis 
hominibus, eum invocantibus. Non enim naturae tantum auctor est et 
rector^ constituit etiam ordinem moralem, creavit hominem ad sui imagi* 
nem, intellecta, ratione, libero arbitrio praeditum, ei naturae divinae 
semina insevit, ut ab ipso excolerentur et perficerentur. Auctor mentis 
bumanae se cum ea non miscait, sed voloit ut ea sponte sua ad suum 
aoctorem perveniret, ad eius similitudinem eniteretor. Hanc ob causam 
non tantum per res terrestres sese humanis sensibus» sed etiam mente sua 
aese animis patefecit, vinculo conscientiae secum iunctos docuit^ admonuit, 
iisque viam mon&travit. Qoam vero defecissent ab Eo mortales, summum 
bonom in terra servare voluit , unamque sibi selegit gentem , sanctissima 
illa amoris necessitudine , quod foedus divinum dicitur, sibi devinctam, ad 
regnum divinum in terris condendum, cuius finis hic est: sancti estote, 
nam ^o Deus som sanctus. Sanctitas enim in Numinis notione apud Israe- 



174 H. G. M I L L I E S 

litas est summam. Quaecunqoe sermone humano de Deo praedicantor, 
horum omnium summum est atque extremum: nihii ei esse oppositum, 
mancum, sed omnia bona, pura, perfecta esse, nam sanctus est. Sic 
quoque non nisi unus esse potest» non tamquam aliis superior, sed sanc- 
tissima sola omnium causa dicenda. Hinc in intimo tabemaculo vel in 
templo sanctissimum legis divinae testimonium Numen praesens significabat. 
Hinc nulla imagine, nuUa rerum extemarum forma^ quod maxime puram 
servavit Israelitarum religionem^ sed mente tantum humana agnoacendus, 
adorandus, colendus unus Deus. Praenunciant vero Frophetae etiam me« 
liora tempora; fore enim ut, sublatis illis signis extemis, Deus sese in 
mente hominum patefaciat» regem missurus illum divinum, sub cuios 
imperio omnes orbis gentes ad veri Dei cognitionem , cultumque salutiferum 
invitentur. 

Pura autem illa et subiimis de uno Deo doctrina, quam ezprimunt 
V. F. scripta , unde orta , quomodo nata sit , quaestio est gravissima. Ad 
hanc salvo historiae testimonio non aliter respondere possumus, nisi ag- 
noscentes Monotheismum non ab Israelitis excogitatum, neque ab aliia 
gentibus acceptum, sed divinitus illis patefactum fuisse. Ne dicam illam 
esse interiorem huius de Deo doctrinae rationem, at humanas cogitandi, 
meditandi, inveniendi vires longe superet, neque aliter quam ex suae 
veritatis luce in mentem humanam sese insinuare potuerit; spectanda 
imprimis est illius gentis Israelitarum origo , indoles , cultusque per omnem 
historiam ratio. Ex famiiia pastorum orta , post Mosen , Monotheismi oon- 
ditorem, demum agriculturae dedita, sedes fixas tenuit et ad quendam 
cultum pervenit. Non incertae et obscurae antiquitatis est huius gentis 
origo: post exitiim ex Aegypto una cum ipsius religione gens facta est, 
sine illa religione haec gens nunquam fuit. Quandam unius Dei cogni- 
tionem accepit procul dubio a maioribus suis: inter quos verae religionia 
semina inde a rerum humanarum primordiis servata fuerant. Fienam vero 
Monotheismi explicationem , eiusque cum religionis forma, cum gentis 
regimine, institutis, totaque populi vita coniunctionem ipsi patefactioni 
divinae in monte Siuai acceptam referunt. Procul dubio populi dux Mosea 
fuit vir eximius, doctus, sapiens, pius: quomodo autem ilie eius Mono- 



R A T 1 O 175 

• 

theismi faisBet inventor , qaem nanqaam antea aat alibi mortaliam ingeniam 
exoogitaverat , nee postea excogitavitP Qaomodo autem novam illam doctri- 
nam, si non omnes, saltem malti, qain plarimi at veram accepissent^ 
probassenty nisi ad eam praeparati tanc divinitus illam constitutam esse 
agnovissent? Multo minus huius doctrinae origo explicari potest ab iis, 
qui, quum omnem fidem documentis historicis negant, Patriarchas veteres- 
que Israeiitas turpissimae idoiolatriae fuisse addictos statuunt: quando et 
quomodo ex summis istis tenebris lux purissima orta sit/indicare nequeunt. 
Quantopere haec de divina religionis suae origine persuasio multorum saltem 
mentibus ab initio infixa fuerit, docent tempora sequentia^ quum nec bella 
turbaeque intestinae, nec commercium cum gentibus idololatriae deditis^ 
nec quae deinceps irrepsere superstitiones morumque corruptela, nec gra- 
vissima illa ad excidium paene iis illata exsilii poena, quid dicam^ ne 
ipsa quidem reipublicae eversio populique per orbem dispersio, omnesque 
per multa saecula huius gentis vexationes, ad hunc usque diem illam ex 
animis evellere potuerint. Quod enim divinitus huic genti patefactum 
mentique instillatum, omnibus viribus terrestribus fuit superius^ perire 
non potuit 

Accedunt autem alia ex ipsa populi conditione petita. Si unquam, ilia 
saltem aetate gens Hebraea non fuit philosopha , non iis fuerant doctrinarum 
scholae, in lateribus ooquendis aut metalli fodinis Aegypti non iis fuerat 
meditandi, disputandi, et in summas res inquirendi locus: homines erant 
rudiores, et licet iam unius Dei cultores, ad idololatriam tamen omnesque 
superstitiones proni, neque artibus, neque poesi, neque doctrina valde 
exculti. Disciplinas artesque diu demum post a Davidis et Salomonis 
aetate colere coeperunt: antea multi saltem ita mente debiles, ut reiecta 
avita pietate^ negiectis signis divinis , facile ad vitulum aureum Aegyptiorum 
vel ad astrorum aliorumque Deorum cultum vicinis usitatam deflecterent. 
Si inter ipsos Israeiitas nescio qua aetate nata esset sublimis haec religio , 
nullo ut opinor modo explicari ppsset , nec quomodo illa inter tot tantaque , 
quae ei erant opposita , accipi et probari potuerit , neque historiam de gra- 
vissimo hoc invento nullum verbum aut vestigium reliquisse. Quaestionis 
difficultatem nemo fortasse melius perspexit, quam CI. Renan, qui ut 
illam solveret, Monotheismi originem ad ipsam gentem retulit et ex indole 



1T6 H. CL H I L L I E S 

^Mdfim Seniticia gentibus prciffia Mplicare atudiiit. Mslta ottniiio doct» 
aointeqQe ivoiiait; magia aotan qooinodo rei apeoiea eruditionis, ingeoii, 
dioeadiqiie ubevtate fingi, qnain ns ipaa prabari poasit, ostendit. Bl 
hiatoriap (e$timQniia et paychologiie legibua contrariam habemna fliam 
sententiam. Coi^tandi rationem plurimum pendere ex oonditione vitae, 
eoa« qni in syWia vivunt» venatui, qoi mari aoeolaat , piscatoi essa deditoa^ 
i^mum humMttm religtonia ease capaoem , omnet conMnkimit : ad peeulia* 
rem autem illam MonotheiaBa xeligionem quomodo ex omnibas gentiboai 
cognatis» vicinis, soia. mena laraditarum, vel n qm mavuk, qnod tamen 
maxime negandum puto, Semitarum {uropensa, ad aotiones iUas soa cond»* 
tione longe superiorea fingendas indoaea fuerit, non inteUigitur. OmoiM 
mienti humanae inest iUe Numinis riiinsdftm sensus, rive originis saperioris 
memoria, sive melioris eonditioms desiderium, qnemsenaum doh aceeperaaty 
verum ex natura hauserunt, sed hic quam kinge abestab ipsa veritatis 
luce , a Monotheismo ! Neqw hsift& doctrinam aliia com l^mtitis commu^ 
n^m foisse , probari posse puto. Si qua ohm cognatb getttiboa nota f uerint 
Monotheismi semiaa. ex rimib origine reliqua, ea non fioisse servata ek 
exculta^ sed mature interiisse historia docet. De Arabibus notum diu post 
multos ad ludaeorum et Christiaoatttm saera transitsse, multos aotrai 
strenue servasse iddolaAriam , <|uae pluiimoram ankiquitua reKgio fuisse 
videtur. Moootheismum aihil habere oommuiie com rita nomadica, nud- 
tarum gentium in media Asia et Alnca hiatoria pariter teatatur. I» univer- 
sum Monotheismus ,. uit ab initiis hukts gentia iam excultus et suUimis 
adest , neque ex extema ,. neque ex intema huius populi. eonditione expUcari 
potest. 

Qui hoc intelligebant, afiam ad quaeationem solvendan» tentanint riam 
et ad quamcunque fere cognatam ant vicinaan gestem eonfugerunt, ut ab 
eat religionem iUam IsraeUtis foiase traditam probaiant. Si vero hoc eAiqm 
modo probare possent, parum aane pioficevent, qnum tunc quoque in 
huius doetrioae originem. esaet iaqnnrendttmL Hunc autem omovnm rece»- 
tieris aetatia inveBtigationum. ibuGtam esse puto memoratu dignissimam, 
vA$ quo aeouratius aotiquae reUgbiiss innotuerint, eo minue eas qui(iq[oan* 
hsjbere commuoe cumi Monotheiamoi kroaUtamm apparoat; Quae boo 
saecule ex perpetuis qoae videhantur teimbcisi aUquoBiodO' rerivisoere coepe^ 



R A T 1 0. 177 

runt veterum Aegyptiorum literae^ nuUum veri Monotheismi vestigium 
neque in antiquissimis, neque in recentioribus monumentis praebuerunt. 
Inter Cananaeos quae fortasse tenuis Deo Supremo fuit doctrina, brevi 
exstincta est et caeterae gentes, ex Abrahamo et Lotho ortae, aeque ac 
Ffaoenices, ad diversas idololatriae formas^ saepe nefandas et saevas^ de- 
lapsae sunt. Quae nuper enucleari coeptae sunt Assjriorum inscriptiones, 
ibi quoque^ ut. apud Babylonios, Indos, alios, polytheismum regnasse 
docent. In rebus naturae vires nonnullas divinas agnoverunt^ ad ipsum 
naturae auctorem non pervenerunt. Neque aliter statuendum videtur de 
Persis, qui licet ab idolorum cultu alieni in iis» quae natura fert bona 
aut mala, distinguendis substiterunt , neque ultra lucis physicae auctorem 
adscenderunt. Licet multa adhuc obscura sint in Orientis historia, eo iam 
pervenisse videtur aetas nostra, ut tuto affirmari possit, nullam in Oriente^ 
nuUam in tota antiquitate fuisse gentem, quae quidquam habuerit quod a 
Monotheismo Israelitarum non longe distaret. Illam religionem ipsis fuisse 
propriam , probat etiam Israelitarum historia. Ab initio ab omnibus gentibus 
cognatis vicinisque fuerunt distincti, eamque ob causam iis ad finem usque 
odiosi, quod religionem haberent propriam. lam in Aegjpto tractum 
separatum tenentes^ religione et institutis incolis facti sunt invisi, fuerunt- 
que mox gentibus Cananaeis» Syris, Babyloniis^ et deinde Graecis quoque et 
Romanis , ut odio esse generi humano dicerentur. Ab incunabulis inde nihil se 
in religione ab aliis accepisse , testatur etiam hoc , quod piis Israelitis omnia 
alia sacra erant exsecrationi , derisioni, eorum cultores impuri, barbari. Hinc 
cum hac religione arctissime coniuncta est spes , a prophetis magnifice expli- 
cata , fore ut aliquando omnes gentes unum Deum adorare discerent , ut eius 
cognitio» cultus, imperium ad ultimos terrae fines extenderetur ^ sol iusti- 
tiae totum orbem illustraret. Non alienam , sed suam esse hanc religionem , 
hoc beneficium eximium divinitus sibi esse concessum, non ex ingenio 
humano , sed tantum ex patefactione divina illam esse ortam , divina quo- 
que gratia inter gravissimos populi errores iteratamque defectionem perpetuo 
servari, confirmari, aliquando ita perfectum et propagatum iri, ut regnum 
divinum non tantum Israelitarum , sed omnium gentium esset futuium: 
fida haec persuasio, laeta haec spes ita piis Israelitarum animis infixae 
fuerunt, ut de nulla alia re essent certiores. Quod illi agnoverunt, hoc 

23 



I 



178 H. C. MILLIES 

ipsa huias doctrinae indole confirmatar, qua nihil usquam verius, subli* 
mius , salubrius adfuit. Non quidem omnes ilia curiosi ingenii quaestiones 
solvit, sed quod frustra tentarunt gentium religiones, ipsa mentem luce 
purissima illustrat, animum firmat et consolatur, virtutis studium excitat 
et ducit, Deum toto pectore, toto animo omnibusque viribus, proximum 
ut semetipsum amare docet, homini extremum, quod cogitari potest, con- 
silium proponit, sanctus ut fiat similis Deo. Ut vero praeterito, sic quo- 
que posteriore tempore adest historiae testimonium. Quum suam religionem 
puram servarunt, felix laetaque fuit Israelitarum conditio: a Deo deficien- 
tes graviores deinceps luerunt poenas. Tandem veuit ille, ad cuius adven- 
tum verba et facta divina Israelitas praepararant , quem annunciarant 
prophetae perfecti regni divini auctorem , venit ille ipsius Dei filius , in quo 
Numen plene apparuit mortalibus, ipsum verbum divinum caro factum. 
Sustulit ille formam externam veteris^ Monotheismi et, puram religionem 
in mente et veritate positam esse tradens^ hanc ex involucris ad plenam 
lucem adduxit. Deum unum in salutem generis humani Filio et Spiritu 
Sancto agere, summamque eius perfectionem amore constare docens, ipse 
vita et morte gratiae divinae testis, mortales ad Deum reducere, verum 
regnum divinum, regnum caritatis^ veritatis, sanctitatis, omnibus homi- 
nibus salutiferum constituere coepit. Novo illo perfecti Monotheismi regno 
condito, evanuit pristinum. Dissoluta ludaeorum republica, ipsi, qui 
optimum Dei donum reiecerant, dispersi sunt per orbem, beneficiorum et 
iudiciorum divinorum ad hunc usque diem testes. Ab eo inde tempore 
est Monotheismus , qui vi sua divina res humanas regere , veterum et recen- 
tiorum gentium idololatriam morumque corruptionem devincere coepit, qui 
iux salutis, spes laetissima est saeculis futuris. Qui verus ad hunc 
usque diem dicendus est progressus gentium, nonne unice nititur firma 
illa persuasione de uno Deo sanctissimo^ de hominum tum redemptione 
per Christum, tum renovatione per fidem et caritatem? Frustra nunc 
praesidium quaerunt gentes in opibus, in militum tormentorumque bel- 
licorum numero^ in tyrannide aut libertate: non extra hominem salus 
sita, omnia superat vis divina in Christi regno fidei, veritatis, iustitiae, 
pacis. Frofecto nisi haec est Frovidentiae divinae via in terris, nuUa am- 
plius mortalibus erit lux, norma, spes. Hoc autem si non tantum cre- 



O R A T 1 0. 179 

dimus, sed ipsius historiae testimonio ab antiquo aevo confirmatum esse 
intelligimus , certa laetaqae nobis erit persuasio: esse Deum perfectum, 
qui se mortalibus patefecit et opus suum ab initiis rerum inceptum ali- 
quando per Christum in terris sit perfecturus. 

Quod breviter exposuimus argumentum, AA. nostro tempore imprimis 
grave habendum esse puto. Quae enim hodie regnat ingeniorum libertas 
dicam an licentia, omnia in dubium vocanda, nihil certi habendum, sin- 
gula nova quadam ratione examinanda et explicanda esse censet. In 
multis rebus haec dubitandi ratio utilis f uit , in aliis , maxime in religione , 
noxia et periculosa, quum eo hodie pervenerint multi, ubi plurimi iam 
aerae nostrae initio dubii haeserunt Graeci et Romani , nullam ad verita- 
tem esse viam divinaque omnia dubia, incerta esse habenda statuentes. 
Qui in negando acquiescere nequeunt, ad diversissimas suo ingenio fictas 
sententias, imprimis ad varias Pantheismi et Materialismi quas dicunt for- 
mas confugiunt. Nos itaque homunculi, qui res terrestres ex parte tan- 
tum novimus, nostro ingenio arcana coelestia, viam divinam in terra^ Nu- 
minis regimen in rebus generis humani pro nostro arbitrio excogitare, 
fingere, invenire possumus, reiectis historiae testimoniis spretisque omni« 
bus, quae fuerunt et adsuntP Quam vani et irriti sint hi conatus, in ipsa 
sententiarum diversitate brevi apparere solet. Maxime hoc inde explican- 
dum, quod historiae testimonium negligitur. Disputant multi, num hoc 
illudve fieri potuerit, num aliquid hac vel illa ratione factum sit, res ipsas 
saepe non satis attendunt. Ab historia religionis Israelitarum multi oculos 
avertunt, quod eam investigare et agnoscere nolunt: rem potius obscuram, 
levem^ difiicilem dicunt, superbiam fuisse perhibent rudioris gentis, quae 
nonnullis rebus gloriata sit; quaenam autem sint illae res, quam graves, 
verae, sublimes, quanti ponderis in historia generis humani, non adver- 
tunt. Deum sese Israelitis istis immorigeris, stupidis, non autem gen- 
tibus cultissimis» Aegyptiis, Indis, Oraecis patefecisse, paene ridiculum 
eensent Sic tamen teste historia rem se habere» facta divina non nostro 
modulo esse metienda^ si omnia serio perpendunt, agnoscere debent. Qui 
enim quid ex historia de vera religione constet indagat, tanquam omnis 
veritatis fundamentum ex historia hoc, ni fallor^ discet: iam in summa 
antiquitate apud parvum , minus excultum populum exstitisse illam puram , 

23* 



180 H. G. MILLIES 

veram de Summo Numine notionem, quam mens mortalium nusquam sua 
sponte invenire potuerit, ille tantum* patefactioni divinae acceptam referat. 
Hoc est summum in terris bonum, quod parvus iste Orientis angulos 
accepit et servavit, donec ille venit, qui hoc fundamento superstruxit no- 
vum regnum divinum^ ad omnium gentium salutem destinatum. Hoc, ut 
puto^ omni dubitatione maius: ibi unam veram et salutiferam exstitisse 
religionem, hanc non huius gentis ingenio excogitatam, neque ab aliia 
acceptam esse, sed sua indole donum divinum probari. Firmator hoc 
ipsis buius populi factis ad hunc usque diem , hoc est fundamentum , quo 
superstructa est illa Christt Servatoris religio, quae, ut omnes homines ad 
eximiam suae naturae praestantiam , ad beatam cum Numine Supremo 
communionem adduceret, mortalibus est concessa. 



Lex et officium monent^ ut hodie de anno Academico {iraeterito dicam, 
eiusque fata laeta et tristia commemorem. Fuit annus^ quem non facile 
ex memoria deponas^ fatis agitatus iniquis durisque casibus actus. Nam 
bona, dudum promissa, iniquis artibus tandem sunt parta; amiserunt 
plures Europae gentes, quam longo et difficili labore sibi comparaverant^ 
libertatem; grave damnum subierunt humanitas et iustitia, victa iacuit 
pietas^ adeo ut interdum poetae illud in mentem veniret: 

viigo caede madentes^ 
Ultima coelestAm, tenas Astraea reliquit. 

Regnabat in patria nostra, maxime hac in urbe morbus letalis, quo 
saevior nuUus , viduans civibus urbes atque arva colonis. Lues etiam diris- 
sima maiore semper numeio armenta auferre perrexit, multis incoUs ruinam 
minitans. Et tamen nunquam animo satis grato gratiam divinam recor- 
dari possumus, quae tutam et incolumem servaverit patriam nostram, quae 
Academiam quoque nostram tranquillam florentemque esse siverit. Fro- 
fecto insigne est beneficium divinum, quod in hac ipsa urbe, ubi mors 
omnibus imminebat^ nullum neque Curatorum neque Professorum carum 
caput lugere debuimus, quin ex ingenti fere quingentorum Academiae 
civium numero, quorum vulgo quotannis nonnullos mcHrs atra sibi deposcit, 



R A T I 0. 181 

hoc anno unam tantum amisimus, lohannem lacobum van Schaick, 
Rheno-Traiectinum , Theologiae studiis destinatum, qui Academiae nostrae 
potius ostensus quam datus, die 16 m. lulii avi aviaeque non minus quam 
praeceptorum et amicorum spei votisque est ereptus. 

Nec tamen nobis defuerunt alia tristia, quum plures vestrum oognatos, 
amicos desideretis. Amisimus omnes venerandam iliam coUegae desidera- 
tissimi Karstenii viduam^ cui non diu superstites fuerunt vidua coilegae 
coniunctissimi Visscher, et pater collegae aestumatissimi van Goudoever. 
Quam triste omen erat ille primus feriarum aestivarum dies, quo fidum 
nostrum apparitorem, Andream Guilielmum Holstege, in flore aetatis uxori 
et liberis repente ereptum audivimus, quam tristis viduae et pupillorum 
sors, quibus aliquomodo succurrere conati sunt et professores et studiosi. 
Deinde alii quoque vestrum acerba clade sunt afl9icti : tibi CI. Buys ademptus 
est filiolus , qui vix lumen adspexerat , tu , CI. Hoek , iterum dilectissimam 
sororem iam adultam^ CI. Loncq, coniugem carissimam, Cl. Opzoomer, 
patrem venerandum, Cl. Eoster, sororem unicam carissimam lugetis. Nu- 
per tibi, Excellentissime van Rappard, cita morte ablatus est frater dilec- 
tissimus, omnibus qui eum norant, carus, tibi vero coniunctissimus» pari- 
terque tu, Consult. van Hoytema, desideras fratrem, tibi liberisque suis 
ereptum. Renovare dolorem vestrum me non decet, sed vobiscum vitam 
meliorem hac vita defunctis vobisque omnibus optimum , quod Deus largi- 
tur, solatium exoptamus. 

In fatis vero humanis lux tenebris adiuncta esse solet. Hoc grato 
animo tu expertus es, CI. Miquel, quum tibi esset concessum memoriam 
celebrare nuptiarum per quinque lustra feliciter actarum. Sit ille dies 
tibi felix auspicium, diuque tibi serventur gaudioque esse pergant uxor 
liberique carissimi. 

Tale e^emplum vos facile excitare vel saltem foustissima quaeque vobis 
spondere potuit, tibi CI. Eoster, quum filiam oollegae carissimi Earstenii 
tibi uxorem legisti, tibique» CI. Doedes, quum in tuam et liberorum 
tuorum felicitatem secundas nuptias iniisti. Sint vobis uxores carissi- 
mae auxitio, solatio, gaudio, diuque fruamini sanctissimo illo amoris 
vincuk). 



182 H. G. H I L L I E S 

Alias cam Academia nostra nuptiaa celebrare tibi licuit, CL Vreede, 
quum amici et discipuli tibi in memoriam revocarent quinque lustra, qui- 
bus cum Academia nostra ita fuisti coniunctus , ut eius decus et omamen- 
tum semper te praebueris. Utinam diu te nobis quoque servet D. O. M.« 
ut munere strenue ge>to fortiter fungi pergas I 

Nec minus tecum laetati sumus, CL Rovers^ quum dies ille tibi vix 
amplius notus , sed aliis memorabilis illuxerat , quo ante octo lustra munus 
academicum suscepisti. Quod profecto non multis contigit, per tam lon- 
gum temporis spatium tres patriae nostrae academias tua eruditione^ 
industria, virtute ornasti: innumeri fuerunt, ubique sparsi discipuli tui, 
quae tibi debebant« grato animo tunc maxime recolentes. Merita tua, 
dudum omnibus nota, Regem quoque Augustissimum palam agnovisse, 
multis gaudio fuit. Utinam D. O. M. diu tibi mentem iilam vegetam , 
maturam illam prudentiam^ sedulam illam industriam, teque ipsum diu 
Academiae nostrae servetl 

Nulius annus sine honore tibi praeterire solet, CL Donders. Non ergo 
eum mirati sumus, cuius nuncium annus praeteritus nobis attulit, quum 
Academia Vindobonensis sua saecularia agens te socium suum selegit lUo 
honore in te d^lato gaudet patria , academia nostra , maxime autem quod 
te socium nostrum servavimus^ diuque ut speramus academiae nostrae 
ornamentum servare possumus. 

Quod academiae nostrae non saepe optingit, Frofessorum numerus non 
tantum integer servatus, sed etiam auctus est. Nempe ex novis de arte 
medica legibus utile videhatur Academiae nostrae laboris divisione promo- 
vere disciplinam. Qui per multos annos duplex artes chirurgicae et obste- 
triciae tradendae munus praeclare gesserat/CL van Goudoever, ea qua est 
liberalitate alterum ultro deposuit Vocatus est vir Doctissimus Adolphus 
Ludovicus Sigismundus Gusserow in Academia Berolinensi de disciplina 
obstetricia iam optime meritus, cuius eruditionem et sollertiam quum rei 
pmti laudant, nos omnes animum eius candidum, ad omnia bona paratum 
iam ita novimus, ut de eo optima quaeque exspectare potuisset Academia 
nostra. Sed eheu! ex inopinato tristis nobis nunoius allatus eat, Tigurinos 
te , vir Ciarissime I nobis invidere et ad suam Academiam vocare. Quum 
longe maior ibi disciplinam tuam promovendi adesse videatur opportunitas « 



R A T I 0. 188 

quis te reprebendet^ si iis morem geras novumque inter nos munus reliu" 
quas! Dolemus academiae nostrae iacturam, sed caram semper tuam 
servabimus mempriam. 

Frovida Curatorum cura quoque factum est, ut Laboratorio chemico 
novus datus sit adiutor, vir Doctissimus Albertus Reinecke Goettingensis » 
et spes est fore , ut brevi quoque novo Laboratorio physiologico talis adiu- 
tor addatur. Apparitori nostro vita defuncto successit lacobus Nicolaus 
de Kruyff, cui eandem alacritatem et industriam exoptamus, quibus diu- 
tissime in eo munere floruit pater venerabilis. 

Propositum erat studiosis celebrare Academiae nostrae lustruni quadra- 
gesimum sextum , sed mox vetuit tristis teroporis ratio. Qui ad laeta 
erant parati^ a gravibus seriisque rebus se non abhorrere brevi post proba- 
runt. Morbo pestifero inter nos grasaante, plures sese strenue optimis 
iUis civibus adiunxerunt, qui sponte sua pauperum et aegrotorum curam 
susceperant , nec vero minus Medicinae Candidati et hic et alibi aegrotan- 
tibus ultro opem attulerunt. Postea ex mutata deinceps rerum pohticarum 
conditione, multi bene perspicientes iis, qui pacem optent, belium esse 
parandum, nobisque Batavis, quibus libertatem vita cariorem esse oporteat, 
illam tueri sanctissimum esse officium, ad armorum usum discendum 
sedulo se converterunt. Quae ergo diversa esse solent, illi masculo animo 
arma cum studiis iunxerunt exemplumque dederunt , ubique inter nostrates 
imitatione dignissimum , ut omnes sine discrimine cives patriam , oommune 
omnium bonum, defendere discant. 

De institutis et subsidiis academicis pauca tantum mihi sunt dicenda. 
Quae plurimis^ professoribus » studiosis et huius urbis civibus usum 
suum praebet Bibliotheca, aucta iterum est» ut quotannis solet, libro- 
rum copia. Curatores, quod grato animo commemoro, illam partem, 
quae spectat literas orientales^ quaeque, ut aliae partes, gravissima 
inopia laborat^ paululum stipendio concesso sublevandam esse statuerunt. 
Utinam quod hac in re inceperunt, fortiter persequantur ! Quod prae- 
terea laudandum esse censeo, ut alios ad huius exempli imitationem 
incitem, nonnulli huius urbis cives amplissimi Bibliothecam nostram dita- 
runt libellis rarissimis ad initia Catechismi Palatini pertinentibus, quos- 
que ipsi auro cariorea habuerunt. His iam ita usus est collega coniun- 



184 H. & M I L L I E S 

ctissimas Doedes, at huias in Ecclesia Reformata aurei libelli qoasi iiicu« 
nabula optime illustraret. Utinam omnibus easet persuasum, Bibliothe- 
cam nostram non, ut imperiti male spargunt, divitem, sed admoduDj 
pauperem esse! Non minus speramus et exspectamus novam Catalogom, 
diu promissum , ita tamen ut non in perpetuum omnium taedium novum 
volumen addatur prioribus, sed ut catalogus sit unus ad usum quae- 
lentium accommodatus. 

Laboratorio chemico summam tribuit laudem ipse maxime in eo laudan- 
dus dux, nibil ei defuisse, neque hodie deesse. Laudatur non minus 
absolutum nunc splendidum Laboratorium physiologicum , quod ut novum 
splendorem Academiae nostrae praebeat, disciplinaeque inde, te Cl. Donders 
duce, nova lux affulgeat, omnes optamus. Museum physicum et Obser- 
vatorium astronomicum non quidem valde aucta, sed satis bene instructa 
sunt. Idem quoque praedicatur de Museo anatomico, quod hoc potissi- 
mum nomine amplificatum est, ut et singula melius disponi possint et oon- 
clavia iam adsint auditoribus commoda. Hortus et Museum botanicum 
florere pergunt , non tantum plantarum exoticarum aliarumque permutatione 
acceptarum numero, sed etiam aliarum rerum ad institutionem utilium 
copia. Caldarium novum horto est additum. Museum geologico-mineralo- 
gicum specimine ferri coelestis seu Meteorologici ex insula lava ab Aca- 
demia disciplinarum Amstelodamensi . est ditatum. Museum zoologicum 
etiam auctum est partim donis, partim rebus emtione comparatis. Deest 
autem maxime adiutor ad novam omnium rerum recensionem instituendam , 
desunt porro conclavia ad studia practica et instrumenta nonnulla, quae 
nostra aetas flagitat. Speramus fore ut omnia» quae ibi desiderantur , 
brevi adsint. De novo Nosocomio optima esse exspectanda, saepe audi- 
vimus, nondum quidquam vidimus. £x multis autem virorum celeberri- 
morum consiliis paene confidere licet^ tandem aliquid perfecti exoriturum 
esse. Hoc quidem de hisce aedibus academicis vix nobis persuadere pos- 
sumus : speramus tamen , ut non quidem aedificium splendidum , sed plura 
et magis commoda conclavia nanciscamur. 

Quae bona sive nova sive emendata accepit Academia nostra, ea maxime 
curae et liberalitati Curatorum debemus. Scimus, non omnia simul per- 
fici posse, sed eorum diligentiae aeque ac professorum et lectorum in- 



R A T I 0. 185 

dustriae tuto quae emendanda supersunt, committere possumas, ut ad 
maiorem semper vigorem Academia nostra extollatur. 

Non sine soUicitudine quadam Rectoris munus inii, laeto gratoque 
Bnimo nunc de eo decedo. A multis studiosis amicitiae, ab omnibus bene- 
volentiae et modestiae signa accepi. Vobis omnibus, Commilitones ! gra- 
tias ago maximas, quod munus gravissimum mihi leve reddidistis. 

Ad meliora et altiora nunc vocamini, Commilitones ! Etenim hoc anno 
in Academia nostra proponuntur quaestiones omnibus academiarum et 
athenaeorum in patria nostra civibus. Qui inter vos sunt erectioris animi 
honorisque cupidi aures arrigant, viresque naox intendant, ut studiorum 
aliquando fructus capiant. Praeleget vero illas senatus academici actuarius ^). 

Sed tempus est ut decedam tibique fasces academicos tradam^ quem 
Rex Augustissimus mihi successorem disignavit. Te ergo , Vir Cl. Guilielme 
Koster, huius Academiae Rectorem pronuncio, proclamo. Accedas, quaeso^ 
Vir Magnifice. Salve^ Rector, iterumque salve! Sit tibi munus gravissi- 
mum ieve et gratum atque ita te iuvet D. O. M. ut , te Rectore , non tan- 
tum tuta et incolumis maneat , sed crescat quoque et floreat doctrinae , 
humanitatis et pietatis laude Academia Rheno-Traiectina. 



1) Cf. pag. 186. 



24 



PROGRAMMA 

CERTAMINIS LITEEAEII 



RECTORE ET SENATU ACADEMIAE RHENO-TRAIECTINAE 



DIB XXVI MENSIS MARTII ANNI CIOIOCCCLXVn 



1 N D I C T I. 



Ex Regis Attgastissimi Guilielmi III liberalitate et munificentia, Rector 
et Senatus Academiae Rheno-Traiectinae omnes Academiarum huius Regni 
cives et Athenaeorum alumnos in proximum annum ad certamen literarium 
invitant, et quaestiones, a singulis Ordinibus Academicis positas, pro- 
mulgant hasce: 

AB ORDINB PHILOSOPHIAB THEORETICAE ET 
LITERARUM HUMANIORUM, 

I. 

Ex ipsis fontibus exponatur feminarum apud Romanos conditio domes- 
tica et civilis a priscis temporibus ad aetatem Constantini Magni. 

n. 

Variae sententiae de authentia Psalmorum^ qui Davidi auctori tribuun- 
tur, argumentis internis et externis diiudicentur. 



PR06RAMHA GBRTAMINIS LITERARII. 187 

AB ORDINB MEDICO. 

I. 

Quaeritur commentatio de structura atque functione glandulae lacryma- 
iis, in primis ratione habita nervorum organon illud perreptantium eorum- 
que vis in secretionem lacrymarum. 

IL 

Historia duce novisque experimentis indagetur, quam rationem nervus 
vagus habeat cum spirandi motibus. 

Ad utramque quaestionem etiam patrio sermone respondere licebit. 

AB ORDINE MATHESEOS ET PHILOSOPHIAE 

NATURALIS. 

I. 

Quaeritur commeiitatio de Stratiote aloide Linn., in qua eius structura 
anatomica, morphologia, physiologia et distributio geographica exponiantur, 
propriis etiam auctoris indagationibus illustratae. 

II. 

Adbibeatur principium oonservationis energiae ad explicandas actiones 
varias fluxus galvanici. 

Ad utramque quaestionem etiam patrio sermone respondere licebit. 

AB ORDINE THEOLOGICO. 

Quid Faulus Apostolus de conscientia humana docuerit, ita exponatur, 
ut et huius doctrinae nexus cum universa Theologia Paulina^ et eius 
vis et efficacitas in rationero, qua Euangelium annunciavit, luculenter 
appareant. 

Ad hanc quaestionem etiam patrio sermone respondere licebit. 

24» 



188 PROGRAMMA CERTAMINIS LITERARII. 

AB ORDINE lURIDICO. 

Quae lure Publico hodierno dentur actiones civiles aut poenales, ubi 
vel contraxerint nomine civitatis Magistratus ac Praefecti s. inferioris gradus 
officiales, vel forte in errorem lapsi deliquerint, cum ex Legibus Inipeni 
ac Codicibus, tum ex historia aetatis nostrae^ praesertim patria, exponatur 
et illustretur. — Quae ad locum de Administris Regiis pertinent, in res- 
ponsione ad hanc quaestionem tangenda non erunt. 

Ad hanc quaestionem etiam patrio sermone respondere licebit. 



Commentationes , latina oratione conscribendae , nisi diserte patrii ser- 
monis usus concessus est^ et aliena manu describendae, ante diem x m. 
lanuarii a. cioiocccuviii mittuntor ad Virum Clarissimum Guilielmum 
Gerardum Brill, qui Senatus Academici acta curabit. Singulae lemmate 
inscribuntor adiunguntorque schedulae obsignatae, scriptorum nomina et 
praenomina integra continentes, eodemque lemmate extrinsecus distinctae. 

Ordinum de Commentationibus iudicia pronunciabuntur , optimarumque 
commentationum scriptoribus , disquisitione ante instituta , praemia tribuen- 
tur ipso die Academiae natali a. cioiocgclxviii. 



ACTA IN SENATU 

A. CIOIOCCCLXVI— CIOIOCCCLXVII, 

Rectore Magnipico HENRICO CHRISTIANO MILLIES, 

Graphiario OTTONE VAN REBS. 



Die 23 m. Martii 1866. Rector Magnificus laoobos Antonius Fruin, a 
Senatn Amplissimo in cathedram ductus, orationem habet: de pri- 
vati iuris nostri codidbus assidue corrigendis et eupplendis. Dein- 
ceps Academiae fata tum prospera tum adversa narrat Tandem, 
magistratum Academicum deponens, in proximum annum Recto- 
rem Magnificum renuntiat et salutat Virum Ci. Henricum Chris- 
tianum Millies. 

E Curatorum decreto Graphiarii munus in hunc annum man- 
datum est Viro Cl. Ottoni van Rees. 
Assessores declarantur: 

Ex Ordine Medicorum Vir Ciar. G. I. Loncq. 

tt ff Mathematicorum // » F. Harting. 
» » Theologorum ff 9 B. Ter Haar. 
if » lureconsultorum // // B. I. Lintelo de Geer. 
Die 22 m. lunii. Rector Magnificus cum Senatu communicat epistolam, 
qua Curatores, Viri Amplissimi, Senatui significant: Virum*Doc- 
tissimum Albertum Reinecke ez urbe Gottinga vocatum esse ut 
Chemiae Professori in exercitationibus practicis , quae in laboratorio 
habentur» auxilio sit. 

Deinceps Rector refert, se una cum Graphiario, Senatus no- 
mine, adiisse Virum Clar. G. G. Vreede, qui die 29 m. Martii 
memoriam celebravit muneris Academici , per quinque lustra quam 
felicissime et honorificentissime gesti. 



190 ACTAIIVSENATU. 

Die 28 m. Novembris. Curatores cnm Senata commauieant, apparitorem 
Holstege die l^ m. lalii obiisse; 8e aatem die 36^ m. Septembrb 
eias saccessorem nominasse I. N. de Kruyff, apparitons emeriti 
eiusdem nominis filium. 

Epistola legitur a Curatoribus die 22^ m. Novembris data, qua 
significatur: Virum Doctissimum Adolphum Ludovicum Sigismun- 
dum Gusserow, Medicinae Lectorem in Academia Berolinensi, 
a Rege augustissimo Professorem Ordinarium in facultate medica 
huius Universitatis nominatum esse. 
Die 25 m. Januarii 1867. Vir Clar. Adolphus Ludovicus Sigismundus 
GusseroWy in Ordine Medicorum Professor Ordinarius designatus, 
a Senatu amplissimo in cathedram ductus, munus suum auspi- 
catur oratione, Latino sermone habita^ qua exposuit: Quemadnuh 
dum ar9 obaletrida et gynaecologia litterartm medicarum diaciplinae 
peculiares exstiterint. 
Die 6 m. Februarii. Designantur quatuorviri, ex quibus a Rege augus- 
tissimo Rector Magnificus in proximum annum eligatur: 
Ex Ordine Medicorum Vir Clar. G. Koster. 

// if Mathematicorum // # M. Hoek. 
if tt Theologorum w ^r I. I. van Oosterzee. 
// // lureconsultorum ^ 9 O. van Rees. 
Deinceps quatuorviri ex quibus in proximum annum eligatur 
Senatus Graphiarius: 

Ex Ordine Litteratorum Vir. ChiT. G. G. Brill. 
n u Medicorum n v Qi, Koster. 

n n Mathematicorum // ir F. A. G. Miquel. 
y if Thcologorum » # I. I. van Oosterzee. 
Assessores tandem designantur: 
Ex Ordine Mathematioorum Vir Clar. C. H. D. Buys Ballot. 
// // Theologorum // » I. L Doedes. 

if // Im^consultorum » // I. A. Fruin. 
if n Litteratorum # # H. van Herwerden. 



QUEMADMODUM AKS OBSTETRICIA ET GYNAECOLOGIA LITTERA- 
RUM MEDICARUM DISCIPLmAE PECULIARES EXSTITERINT. 



ORATIO 



AB 



ADOLPHO LUDOVICO SIGISMUNDO GUSSEROW 



PRONUNGIATA TRAIECTI AI> RHBNUM 



A. D, XXV M. lANUARII A. CIOIOCCCLXVII. 



ACADBMIAB BHBNO-TRAIBCTINAB CURATOEBS, VIRI NOBILIS. 
SIHI, AMFIilSSIMII QUI HIS AB ACTIS BS, VIE CONSULTISSIMB I 

MAGNIHCB ACADBMIAB BBCTOEl 

DOCTBINAEUM BT AETIUM PEOFBSSORBS, VIEI CLAEISSIMI, 
NEaNON LBCTOEBS DOCTISSIMII 

QUI IN FEOVINCIA AC UEBB FOTBSTATB BT AUCTOEITATB 
GONSFICUI ESTIS, VIEI HONOEATISSimi 

BBEUM DIVINAEUM INTBEFBETES, ABTIUM BT DISCIFLINABUM 
DOCTOEBS ET MAGISTEI, VIEI VENEEABILBS, DOCTISSIMII 

lUVBNBS UTBEAEUM DISCIFLINABUMQUE STXJDnS OFBEAM DAN- 
TBS, BXOFTATISSIMI, COMMIUTONBS AMICISSIMII 

VOS DBNIQUB CIVBS ET HOSFITES, QUOTQUOT HUC CONVBNIS- 
TIS, AUDITOEES OFTATISSIMIl 



Haud sine verecundia ac trepidatione quadam hunc locum solennem in- 
gredi et in medium Vestrum, unum omnium honoratissimum , procedere 
ausus sum. Neque haec haesitalio mihi vana videtur expendenti , num 
vires meae, quas sentio, quam sint exiguae, una cum proba mea voluntate 
strenuaque industria solae suffecturae sint, ut munus mihi honorificentissi- 
me delatom quoquoversus exsequar atque id, quod iure praesumitur^ com- 
modum afieram: uno verbo, ut quaecumque a me expectantur, cuncta 
plane expleam. Cuiusmodi oogitationes vel dubitationes nescio^ an unum- 
quemque sollicitum reddant, me autem cura eo maiore non possunt non 
implere, quod ego peregrinus, ex alia natione oriundus, huc deveni. Sed 
maximo mihi duxi honori, quod a Vobis, Viri amplissimi, huc vocatus 
sum, quamobrem patriam patriosque penates reliqui atque animo gratissi- 
mo iam hoc loco agnosco, quanta cum benevolentia et comitate ubique 
aooeptus sim. Nihilominus quispiam facile suspicari possit, me verbum 
vanum eloqui afiirmantem, iam nunc me esse Batavum perfectum, namque 
per se iudicare licet, qui e patria suo cito excedat eamque det oblivioni, 

26 



194 A. L. S. GUSSEROW 

eum Dullo pacto alius terrae civem bonum minimeque hominem probum, 
ergo nusquam aoceptum esse posse. Itaque impraesentiarum aequi , quaeso, 
bonique faciatis , quod animo candidissimo boc momento solenni summam 
meam fidem obligo, me omnem meam ingenii facultatem, omnem scien- 
tiam» omnem curam operamque in eo solum consumturum esse, ut hmc 
litterarum universitati totique HoUandiae quam maxime prosim, munere 
meo ratione tam theoretica quam practica religiosissime fungens. Atque 
hoc in cAmpo, auditores nobilissimi, sine dubio nos omnes statim coniunc- 
tissimi enmus, hic neque ego me sentiam alienigenam^ neque Vos, ut 
certo spero equidem, me habebitis. In litteris enim, in docendo discen- 
doque QiiUi sunt nationum Umites, sed omnes gentes poUtae unam consti- 
tuunt magnam familiam , in qua pariter et laborandum est et summam 
omnium laborum percipere licet. Litterae igitur nullam habent patriam, 
Utterae sunt mundanae. Nec illae differentiae, quae in litteris tractandis 
vel in singuUs discipUnis excolendis inter nationes diversas comparent natio- 
nes ipsas separant^ sed potius sunt documento, quantopere aliae nationes 
aUarum rationem habere debeant, ut ne harum aut illarum scientia manca 
et imperfecta evadat. Sic igitur de loco, quem inter Vos tenebo, equidem 
sentio» nec dubito, quin me eadem mente Ubenter reoeptnri aitifi. Atque 
ut sententiae meae signum quoddam externum ederem» praescripto ser- 
mone latino orationem hanc inauguralem habere non recusavi , qui quidem 
sermo antehac solus oommune commercium Utterarium eonciUabat, nnnc 
vero propterea minns usurpatur, qnod tempore procedente Utterae tanta 
incrementa ceperunt , ut ad eas exponendas Ungua latina firequenter non 
iam suffidat. Ceterum autem vos, viri ampUssimi, etiam alque etiam 
rogatos volo, ut germanicam meam verborum latinorum pronuntiationem 
benevole excusetis. 

Momenti haud levis mihi esse videtur» quod ego sum primus eo ded^* 
natus, ut hac in academia solam doceam artem obfitetridam» quod munaa 
adhuc praeceptori chirurgiae fiimul obeundum eiat. Grave profeeto doeu* 
mentum et exceUentis ingenii et rarae eruditionis sicuti mirae induatriaa 
collegae nostri illustrissimi iUud est, quod ambas discipUnas, quarum 
utraque ampUssima, est, una idque tam perfecte praeoipere potuit Foat* 
eaquam enim ars obstetricia tempore fiuperiori tantummodo pars qnadam 



O R A T 1 O. 195 

vel caput chirurgiae habita et docta est, posterius quidem ut disciplina 
peculiaiis a ohirurgia separata est^ sed cum ea adbuc diu ratione externa 
oopulata permansit, id quod etiam in hac litterarum universitate hodieque 
factum est. Quae quum ita sint, forsitan boc loco, ubi nunc ipsum etiam 
modo externo chirurgia et ars obstetricia postremo in Europa disiungun- 
tor^ haud alienum videatur paucis contemplari: 

Quemadmodutn ars obstetrida et gynaecologia litterarum medicarum disci- 
plinae peeuliarea ewtiterint. 

Nostruin non est, universam artis obstetriciae historiam inde a tempo* 
ribus antiquissimis exponere, sed res modo singulas afferre nos oportet 
quibus factum sit, ut nostra disciplina a medicina reliqua seiungeretur. 
Temporibos vetustissimis medicina dumtaxat una erat disciplina, quare 
apud Hippocratem, auctorem illum quidem artis medicae, res obstetricias^ 
una cum mere medicis tractatas invenimus. Nobis non licet has res per- 
censere, quae saepe recta et falsa mire commixta, interdum tamen inge- 
niosissima continent, sed iam hic fontem illum prindpalem silentio prae- 
terire non possumus, qui erat in causa, ut tota ars obstetricia per tempus 
longissimum locum maxime humilem teneret, id quod protinus etiam in 
arte obstetricia antiqua reperimus. Dico illam consuetudinem , ex qua 
partus naturales soUs feminis obeundi permittebantur ac medici non ad- 
vocabantur, nisi partus essent, ut ita dicam, praeternaturales , aut tales 
obstetricibus esse viderentur. Itaque etiam medici opem modo pernicio- 
sissimam et periculosissimam ferre poterant, quippe quibus processus nor- 
malis plane igootus esset, ita ut partum naturae convenientem et patholo- 
gicum omnino non discriminare possent. Yeluti Hippocrates, quod mirari 
licet, parttts pedibus praeviis praeternaturales duxit, ubi versio in caput 
aut coQcisio foetus requiratur. Parturientes igitur medicos quam maxime 
verebantur, quoniam eorum auxilium tam matri quam infanti persaepe 
exitioaum erat. 

Sic in universum ars nostra usqae ad aetatem Celsi sese habebat. Hio 
aoctor illam primus nonnihii separatim praeoepit et eo quidem looo, ubi 
moha per saecula remansura erat, nimirum inter chirurgica. Idem ergo 
Celsos generatim censebat atque Hippocrates, scilicet partus, ubi obste- 

25* 



^ 



196 A. L. S. GUSSEROW 

trices nihil pioficere posseut , medicis et iis quidem , ut auctor putat , prae- 
cipue tradendos esse qui potissimum manus et instrumenta adhibentes 
opitularentur , id est, chirurgis. Ceterum praecepta Celsiana tantum ad 
foetus emortuos spectant, ita ut medico obstetricio dumtaxat vita matns 
servanda sit. Omnino tum demum^ quum doctrina Christiana magis ma- 
gisque propagaretur , vitae infantilis respectus habebatur. De reliquo apud 
Celsum antiqua foetuum concisione collata iam nonnullos artis progressus 
invenimus, praesertim quod doctrinam attinet de versione in pedes^ de 
proctothesi in podothesin commutanda et extractione instituenda. At M 
progressus sane non leves , perbrevi , ut videtur , rursus oblivioni 'dabantur ; 
certe tota ars obstetricia imprimis speciem crudelem ex aetate Hippocratia 
adhuc diu retinebat. 

Altera autem gravis causa , quod ars obstetricia illo tempore atque etiam 
posteriore locum tenebat infimum, manca erat cognitio anatomiae orga- 
norum genitalium feminearum, quapropter Galeni eiusque antecessorum 
Sorani et Moschionis nobis mentio facienda est, utpote qui saeculo post 
Christum secundo artem obstetriciam multum promoverint. 

Fraecipue Galenus, quamvis directe ad artem obstetriciam practicam 
nihil contulerit, egregia tamen nitidis suis partium genilalium feminearum 
foetusque descriptionibus anatomicis praestitit. Verumtamen haec doctrina 
omnino longum per tempus non eo progrediebatur modo, quem laeta illa 
initia spondere videbantur. Una cum imperio Romano corruente etiam 
omnes litterae de fastigio, quod florentes adeptae erant, plus minusve 
deiiciebantur , id quod maxime medicinae accedebat, quae mirabilem in 
modum superstitione perversissima restinguebatur. Vetustum Hippocratis 
praeceptum de foetu concidendo rursus in positionibus exercebatur, quae 
tale quid aut oronino non aut perraro tantum exigunt. Quid quod Tertul- 
lianus, quum antea modo de foetibus emortuis dissecandis ageretur, pri- 
mus diserte praecepit^ foetum^ ne vivus dilaceretur, in ventre materno 
prius occidendum esse, quod pravum praeceptum auctoris aetate commu- 
niter valebat. Imo hoc crudele agendi genus per complura saecula reti- 
nebatur, tauto id quidem crudelius^ quod plerumque, ut iam diximus» 
concisio foetus omnino vitari poterat. Profecto etiam mirari lioet, quod 
ipsis primis doctrinae Christianae, temporibus vita infantilis parum respide- 



R A T I 0. 197 

batur, qui despectus ex illa doctrioa veterum philosophorum praesertim 
Stoicorum fluxisse videtur, infantem in ventre materno nondum anima 
praeditum esse , quam doctrinam idem Tertuliianus , pater ecclesiasticus 
refutat. Froinde etiam abortum artificialem antiquitus usitatissimum ad- 
huc continuatum esse facile est intellectu nosque quasi in transcursu com- 
memoratum volumus. Extra cancellos enim nobis constitutos longe egre- 
deremur, si» quomodo litterae omnes, ergo etiam nostra disciplina plane 
substiterint vel potius interierint, latius persequeremur. Usque ad exitum 
saeculi septimi ad praecepta Hippocratis, Celsi^ Galeni nihil utique novi 
accessit. Naturae contemplatio , in quam illi patres arlis medicae diligen- 
tissime iticumbebant , prorsus negiigebatur et abolebatur. Quae ad scripta 
horum auctorum interpretanda et iihistranda afferebantur , ea in tenebricosa 
tantum superstitione constabant. Soii Arabes, quorum mirabiles expedi- 
tiones victrices in illud incidebant tempus, et bene meriti sunt, quod lit- 
terarum patrocinio suscepto saitem res traditas diiigenter coluerunt, etsi 
eas novis vel magnis inventis non iocupletarunt , quod idem in artem ob- 
stetriciam cadit. In universum igitur locum a Graecis traditum obtinentes 
Arabes singulatim modo rationem mitiorem saltem experti esse videntur, 
namque ad partus difficiles absoivendos medicamina numerosissima propo- 
suerunt, et his demum, quod sane pierumque acciderit, frustra impensis, 
ad antiquum . foetus discecandi modum confugerunt. Studium autem Ara- 
bum tradita conservandi tanto magis coiiaudandum est, quod in terra 
occidentali Christiana litterae medicae labem maiorem contraxerant , atque 
adeo in coenobiis, ubi colebantur^ propie nihil erant, nisi astrologia et 
caeca superstitio. Ars obstetricia per multa saecuia, uti antehac, ab im- 
peritis obstetricibus factitabatur , quarum auxiiium aeque matri atque* in- 
fanti damnosum erat, simuiac partus a normaii aiiquantulum modo rece- 
deret. Medici videntur saecuio tertio quartoque decimo ab arte obstetricia 
exercenda omnino exclusi fuisse. Saecuiis prioribus, iam memoravimus^ 
medici saltem ad partus .difficiies acciebantur , sed ex scriptis huius aetatis 
clarissime elucet , medicos omni naturae contemplatione caruisse , et de par- 
tubus soium ex narrationibus mulierum imperitissimarum iudicare et com- 
mentari. Propterea minime mirandum, quod in libris Alberti Magni aiio- 
rumque maximae opinionum perversitates cum argutiis ineptissimis temere 



198 A. L. S. GUSSEROW 

confasae sunt, quae legentibus taedium afferunt. Saeculo quinto decimo 
bic statuB fere non immutatus est, attamen secundum disquisitiones a 
Siebold editas saltem chirurgi ad partus difficiles denuo arcessiti esse vi- 
dentur, quamquam in plerisque scriptis iUius aetatis totius artis obstetriciae 
mentio nulla facta est. Omnino usque in saeculum sextum decimum pro- 
cessum artis obstetriciae nobis non licet historice adumbrare , quia ea plane 
non exstare videtur, quam ob causam liber anno 1613 ab Euchario Boesslin 
medico Francofurtensi , editus , qui inscriptus est : tfDer Swangeren Frawen 
und Hebammen Rosengarten" in historia artis obstetriciae gravem constituit 
epocham. Auctor quidem tantummodo praecepta antiqua cum onuiibus vitiis 
erratisque repetivit^ sed libri gravitas historica in eo inest, quod primus 
est, in quo ars obstetricia ut disciplina peculiaris tractata repetitur. Illa 
deinde terra, ubi hac via primum amplius procedebatur , Hollandia erat. 
Hic scilicet anno millesimo quingentesimo vicesimo quarto alterum huius- 
modi librum peculiarem lason a Pratis conscripsit de uteris et de pariente 
et partu, quo tamen libro perinde nihil novi continetur. Res igitur gra- 
vissima ea fuit, quod ars obstetricia iam seorsum tractari coepta est eoque 
animi medicorum aequalium ad eam conversi sunt. Quae hac de disciplina 
adbuc perscripta erant^ ea illi auctores» ad quos in Germania Rueff aliique 
accedebant, in conspectum quendam redegerunt, quo vitiosa facilius cc^- 
nosci poterant. Meliori autem artis obstetriciae processui tunc quoque id 
potissimum obstabat, quod parlus adhuc perpetuo obstetricibus administrandi 
erant. Plurimum tamen commodi litteris medicis medio saeculo sexto de- 
cimo ex Italia allatum est, cuius auctores erant Andreas Vesal, Realdus 
C!oIumbus« Gabriel Fallopia, Bartholomaeus Eustachius, quorum nomina 
conditorum anatomiae humanae simuique proprie medicinae theoreticae 
splendore sempiterno fulgent et saeculum sextum decimum illustrant. Na* 
turae rei consentaneum erat , quod praecipue chirurgia anatomia locupletata 
permultum promovebatur. Quoniam vero ars obstetricia etiamtum para 
chirurgiae ducebatur, quoniam etiam a viris exercebatur, chirurgis sem- 
per partus difficiles absolvendi erant^ sperare licebat fore, ut una cum 
chirurgia procedente etiam ars obstetricia procederet. Itaque chiruigi 
proximis decennis artem nostram in speciem meliorem redegerunt opemque 
auxerunt atque emendarunt. Eo sane factum est, ut tum ars obstetricia 



R A T I O. 199 

cam chirurgia etiam magis coalesceret magisqae pars chirurgiae haberetur, 
tum semper tantum ratione mechanica disciplina nostra excoleretur, a quo 
vitio ea hoc demum tempore prorsus liberata est. Praeterea medici proprii 
discipUnam artis medicae parum respiciebant , quae solis mulieribus trac- 
tanda erat» quibus non suflScientibus chirurgi auxilio vocabantur. 

Tali modo ars obstetricia eiusque cultus chirurgis prorsus obtigit, neque 
mirandum videtur» quod tali modo imprimis pars artis obstetriciae , quae 
vocatur operativa , excolebatur atque eadem ars per decennia plurima chi- 
rurgica manebat. Proximi deinde maximique progressus in arte obstetricia 
otique etiam in illa terra facti sunt , in qua tum , ut etiamnunc , chirurgia 
quam maxime pertractabatur , in Francogallia. Ibi Ambrosius Fare in libris 
Buis obstetriciis de anno millesimo quingentesimo quinto decimo et mil- 
lesimo quingentesimo septuagesimo tertio gravem illam et salutarem doc- 
trinam de foetus versione in pedes cum eiusdem eitractione subsequente 
proposuit. Haecce versio eo auctore in cunctis partubus difficilibus fieri/ 
aut certe tentari debet. Infantes dissecari non concedit, nisi ii iam 
exstincti sint, aut mater in summo vitae discrimine versetur. Quibus 
regulis exinde parturientes innumerae servatae sunt-> nec possunt eae crude- 
libus praeceptis auctorum superiorum collatis satis praedicari. Quanta sit 
dignitas doctrinae de foetu in pede convertendo , iam hinc patescit , quod 
eadem etiamnunc, dum nobis numerosa subsidia alia suppetunt, multis 
in casibus valet. Quod omnino viri in artem obstetriciam studiosissime 
incumbebant» eo primum in Francogallia obstetrices magis magisque sum- 
movebantur, quae nec litteris nec parturientibus ullum commodum parabant 
Simul autem cum doctrina de foetu in pedes convertendo etiam sectionem 
caesaream in feminis vivis faciendum potissimum ex scriptis auctorum 
Rousset et Caspari Bauhin in artem obstetriciam receptam esse hic solum 
memoraverim, ne a proposito longius digrediar. lam totius artis obstetri- 
ciae amplior processus diu ex chirurgia et arte obstetricia apud Francogallos 
procedente suspensus erat. Postquam vero foetus versio in pedes, neque 
minus sectio caesarea a Franoogallis inventa est, exeunte saeculo sexto decimo 
medici etiam in rebus arti obstetriciae admodum cognatis magnum studium 
ooUocarunt. Dom enim iidem auxilium ad ipsum partum spectans adhuc 
solis chirurgis permittebant, animos suos potius ad graviditatem , ad puer- 



200 A. L. S. GUSSEROW 

periam maximeque ad morbos mulierum applicarunt. Quod studium mul- 
tis ex operibus coUectivis elucet, quae de morbis mulierum a medicis 
terrarum diyersissimarum « nominatim Franoogalliae , Germanjae» HoUan- 
diae, composita gynaecia nuncupata sunt Tum saeculo septimo decimo ac 
praesertim altero eius dimidio maximi gravissimique artis nostrae prpgressus 
tam theoretici quam practici rursus Francogallis auctoribus reperiuntur. 
Prae ceteris bic nobis Franciscus Mauriceau nominandus est , quippe qui 
anno 1668 in magno suo opere de arte obstetricia morbisque gravidarum et 
puerperarun scripto (seu //des maladies des femmes grosses et acoouchees") 
quum fundamenta huius artis ut disciplinae peculiarisiecerit, tum praecipue 
longius in tempus regulas artis obstetriciae practicae constituerit. In hac 
disciplina elaboranda imprimis sententia ductus est, accuratam partium 
genitalium muliebrium earumque functionum scientiam omnium praecepto- 
rum obstetriciorum fundamentum esse debere. Proinde etiam ad opinio- 
nem, viribus naturae in partubus longe plus, quam adhuc factum sit, 
permittendum esse, adductus est primusque videtur certo iudicasse, par* 
tum esse actum physiologicum , qui per se nuUam artis auxilium requirat. 
Magni etiam momenti ad artem nostram promovendam, illud est, quod 
Mauriceau pelvim mulieris osseam ad partus decursum multum valere pri- 
mus animadvertit ; imo primordia doctrinae gravissima de pelvi angustiore 
ut partus impedimento iam videtur divinasse. Tametsi Mauriceau de arte 
obstetricia sine dubio egregie meritus est^ eo tamen in progressum huius 
disciplinae vim minus prosperam exercuit^ quod ob maiorem auctoritatem 
eius praescripta longius per tempus tamquam norma observabantur^ ideoque 
praecepta haud dubie praestantiora diu negligebantur , aut falsa habeban- 
tur. Hac ratione praecipue Paulus Portal a monte Pessulano laudandus 
est^ qui secundum diligentes observationes partuum naturalium et difficilium 
longe confidentius quam Mauriceau sententiam tulit: partus nullo modo 
nimis properandos, nec praematuro artis subsidio decursum normalem con- 
turbandum esse. Quam regulam etiam severe ad partus facie praevia ad* 
hibuit, at haec sententia rectissima auctoritati clarissimi Mauriceau, qui 
docuit contrarium, cum damno mulierum et foetuum diu succubuit. Idem 
de partubus et clunibus praeviis et pedibus praeviis dicendum est, quos 
Portal pariter viribus naturae permitti voluit. Haec tamen placita medidi 



O R A T I 0. 201 

Hollandici, minus ii quidem ex auctoritate magistri Mauriceau pendentes, 
amplius persecuti sunt. Hic quoque chirurgi artem nostram administrabant 
et obstetrices iam dudum a chirurgis observabantur , qui adeo publice in- 
stituebantur , ut difficilibus in partubus opitularentur. Ex altero dimidio 
saeculi septimi decimi imprimis scripta Henrici de Roonhuysen Amsteloda- 
mensis et Gornelii Solingen Hagani pluriumque aliorum memoranda sunt, 
qai praecepta Francogallorum prudentia et utilia diligenter pertexebant. 
Huic studio a chirurgis HoUandicis in arte obstetricia coUocato res in 6er- 
mania plane contrariae erant, ubi adhuc fere solae obstetrices partus pro- 
curabant. Illo autem studio ars obstetrica in HoIIandia celeriter ad florem 
summum et certe ad idem fastigium adducta est atque in Francogallia , 
ubi haec ars fundamentis theoreticis suppositis perquam salutaris exstitit, 
posteaquam opinio praeiudicata , qua tempore superiore viri ab arte obste- 
tricia exercenda exclusi erant , prorsus sublata atque obstetrices paene om- 
nino summotae sunt. Splendidissime vero ars nostra ab Henrico de Deventer 
exculta est, qui desiderio aetatis suae bene perspecto opus ratione maxime 
theoretica compositum anno 1701 foras dedit, quod propemodum per unum 
saeculum classicum habebatur et multis partis etiamnunc habendum est. 
Confidenter ratus , nullam scientiam tam firmo veritatis fundamento gaudere 
quam artem obstetriciam ^ nominatim fundamenta nostrae disciplinae ana- 
tomico-physiologica diligentissime corrigere et constituere nisus est. Ad 
quod efficiendum primum magno numero observationum suarum exactarum 
idoneus reddebatur. Deinde tamen praeserttm magnis illis inventionibus 
in idem tempus incidentibus adiutus est, quarum sant auctores Harvey 
ac praecipue eius populares Johannes de Horne, Regnerus de Graaf, 
Johannes Swammerdam, decora eruditionis HoUandicae immortalia. Maxi- 
mum et gravissimum» quod Deventer arti obstetriciae praestitit, eius est 
doctrina de pelvis effectu ad partum, cuius doctrinae aeque ad theoriam 
atque ad praxin permultum valentis auctor est immortalis. In^uper quae 
de effectu pelvis tam normalis quam abnormis, et angustioris^ tradidit, ea 
non sunt abrupta et solitaria, sed bene expensa et disposita, ex exacta 
naturae consideratione oriunda , ita ut generatim perpetuo vera et in immu- 
tabili nostrae disciplinae possessione in aeternum mansum sint. Sic saeculo 
decimo septimo exeunte artemobstetriciam» ut disciplinam peculiarem^ eximiis 

26 



202 A. L. S. GUSSEROW 

laboribiifi nuUius fere pojiuli nisi Francogailoruni et Batavorum valde flo- 
rentem splendideque ex turba et caligine saeculorum antegressorum pro» 
gressam videmus. Etiam ratione practica ars nostra praecipue in HoUandia 
magis magisque fiebat^ namque eam solam viri eminentes plus plusque 
eiercebant, ita ut illa revera non amplius chirurgiae appendix duceretur. 
Itaque iam anno millesimo septingentesimo undevicesimo Lugduni Bata* 
vorum erat coUegium ad negotia artis obstetriciae , constans id quidem ex 
uno professore medicinae , quatuor medicis urbanis et uno medico obstetricio 
pubUco , qui obstetrices erudiebat. Sub finem igitur saeculi septimi decimi 
FrancogalUam et HoUandiam, quod artem nostram locupletandam attinet, 
de praemio concertantes cernimus. Quod in Francogallia a Mauriceau, de 
la Motte aUisque inchoatum et conditum erat, id in HoUandia accurata 
modoque perquam theoretico pertexebatur. 'lam vero ex nationibus aliis 
primum etiam Anglica in arenam desoendit et quidem inventionem secum 
ferens, quae una omnium ad praxin obstetriciam gravissima completam 
conversionem huius discipUnae novamque epocham adduxit. Dicimus in- 
ventionem forcipis obstetriciae. Hoc instrumentum ob usum expeditissi- 
mum omnium medicorum commune factum est, et nescio, an tmitum ex 
eius abusu tam priore quam hodierno explicandam sit quod dignitas hu- 
iusce inventionis non modo circa theoriam artis obstetriciae , verum etiam 
circa hominum salutum parum agnoscitur. Non deerunt forsitan, qui 
gubrideant veritatisque superlationem subesse arbitrentur^ si inventionem 
Ibrcipis obstetriciae in maxifnis numerandum esse censeo, quae in medi« 
oina omnino prolatae sunt, neque minus infitior^ alterum esse instrumen* 
tum, quod pari sit dignitate practica atque hominibus tantumdem pro« 
fuerit, siquidem vitae humanae conservatio semper summus medicinae finis 
iudicatur. Quod assertum quoniam nonnemini primo obtutu modum ex- 
cedens, aut adeo poeticum videri potest, licet sit verissimum, per Vos, 
Auditores Honoratissimi^ denuo accuratius contemplari mihi Uceat, qualis 
fuerit status artis obstetriciae operativae ante forcipis inventionem, quo 
dignitas huius instrumenti magis patescat. Neque historia inventionis for- 
cipis voluptate caret, ut mihi non verendum sit, ne Vos nimis defatigem, 
praesertim quum postea in argumento meo persequendo patientia Vestra 
non abusurus longus esse noUm. 



O R & T I O. 203 

Temporibus antiqttissimia ad partum absolvendam , si mater in vitae 
diacrimine versaretur, medicis obstetriciis nihii nisi foetus condrionem re- 
stitisse iam supra exposuimus. Itaque saeculo sexto decimo maximeque 
«eptimo decimo, quum foetus versio in pedes cum extractione sequente 
introdttceretur , ars obstetricia permultttm proficiebat, nam tali modo fieri 
poterat» ut, ubi foetus propter situm suum uasci nequibat» aut ubi res 
periculosae partum requirebant^ non solum matris, sed etiam infantis vita 
servaretur, quem finem duplicem ars obstetricia semper habet. Tametsi 
jnedid iHins aetatis illam foetus versionem soUertissime exsequebantur ac 
sine dubio etiam ibi suscipiebant , ubi nos eam non iam fieri posse puta*- 
mus, hanc tamen alteram operationem persaepe et foetus mortiferam et 
matri capitalem existere utique necesse erat. Praecipue iis in casibus, ubi 
praecedens caput infantile iam in pelvim vel pelvis exitum firmiter^ ut ita 
dicam, incuneatum erat, foetus nullo pacto in pedes converti poterat et 
his in casibtts , qui sunt frequentissimi , ubi partus accelerandus est , vita 
infantis semper perdebatur^ neque mater sine summo periculo a foetu 
liberari poterat^ et ob artem imperfectam creberrime animam efflabat 
Omnibus illis in casibus nobis nunc forceps suppetit, aeque simplex ac 
periottli expera instrumentum , ut matrem infantemque servemus , primarium 
medici obstetricii officium , quo medicis ceteris antecellit , duorum hominum 
vitam una servandi exsequentes. Quantopere saeculo septimo decimo 
exeunte instrumentum , quo illi partus difficillimi feliciter finiri possenti 
iam desideratum sit, verbis probatur, quibus de la Motte usus est, tale 
instrumentum iam arcano exstare memorans. Si quis, ait, tale instru- 
mentom prosperum possederit et eo non divulgato mortuas sit» eom poena 
aetema dignum esse, aliter agentem omnia saecula omni praedicatione 
camulatura fuisse. Ipsa verba haec sunt: //11 meriteroit qu'un ver lui 
devorast ses entrailles pendant r^rnite, par raport au crime qu'il fercut 
d« ne pas donner un mojen de sauver la vie a un nombre infini de pau- 
vres enfants^ qui la perdent par le defaut d'un tel secours; tonte la scienoe 
n'ayant pu le trouver jusqu'a present." 

Dolendum est, quod forcipis inventores gloria magnifice praedicta se ipsi 
privarunt; etenim lucri studio inducti hoc instrumentum diu ut arcanum 
in rem suam verterunt et Inhoneste vendiderunt , ut iis gratia nalla ha« 

26» 



204 A. L. S. GUSSEROW 

benda Bit Sub finem sciiicet saecoli septimi decimi medicufi quidam 
Chamberlen cam tribus filiis Londini vivebat, qui omnes artem obstetri- 
ciam diligenter factitabant. Horum trium filiorum unus, Hugo Chamber- 
len, anno 1670 Parisios profectus academiae regiae instrumentum emen- 
dum obtulit , quo partus difiiciles cum pommodo matris infantisque tempore 
brevissimo conficerentur. Mauriceau illi feminam parturientem tradidit, 
quam putabat non enixam interituram esse, dum Chamberlen se eam onere 
suo feliciter liberaturum esse poUicebatur. Sine dubio hic sectio caesarea 
indicata erat , neqlie ex nostra scientia usus forcipis , nam post conatus a 
Chamberlen frustra captos parturiens periit. Hoc infausto specimine ex- 
hibito academia oblatum arcanum emere non potuit, et Chamberlen re 
infecta Londinum rediit. Fosterius idem in translatione operis a Mauri- 
ceau editi instrumentum commemorat, quod ipse suusque pater et fratres 
habeant, idoneum id quidem ad partus difficiles prospere finiendos, ac 
magna industria famiiia Chamberlen ex hoc arcano sibi grandem pecuniam 
comparavit. Quum Hugo lacobi secundi assecla esset, anno 1688 ex 
Anglia aufugdre coactus Amstelodamum migravit, ubi de arte obstetricia 
scholas habens arcanum suum Henrico de Roonhuysen pretio magno ven- 
didit. Exinde usque in medium saeculum duodevicesimum hoc arcano 
medici obstetricii HoUandici inter se perpetuo negotiabantur , et vix ac ne 
vix quidem perspici potest^ quemadmorum hocce instrumentum , quum 
permultis innotesceret « tam diu occultari potuerit. Anno quadragesimo 
sexto saeculi praeteriti a collegio medico-pharmaceutico Amstelodamensi 
adeo lex lata est, ex qua nulli medico artem obstetriciam exercere licebat, 
qui arcanum examinatorum non possedebat , a quibus id pretio magno emi 
poterat. Hac autem violenta pecuniarum exactione animi vehementissime 
commoti sunt tandemque duo medici HoIIandici^ lacobus de Visscher et 
Hugo van de FoII eo bene meriti sunt, quod vitia antecessorum emen- 
daturi arcanum nostrum divulgabant. Unde etiam cognitum est, emtores 
eius longo ex tempore valde deceptos esse, quippe quibus tantummodo 
alterum instrumenti dimidium^ quod vectis vocabatur RoonhuysenianuSi 
venditum esset. Rectum tamen instrumeatum paullo post ab Anglis et 
studio medici Gandavensis notum factum est, ita ut ex medio saaculo 
praeterito forceps omnibus medicis obstetriciis communis esset. Ab in- 



R A T I 0. 205 

ventione igitnr osuque commnni huius instrumenti principium novae artis 
obstetridae summo iure repetere possumus, nam quantumcunque perfec- 
tionis adhuc deerat, quantumcunque regularum usus instrumenti adhuc 
desiderabat^ tamen ex momento^ quo iliud publicatum est, perpetuus in 
disdplina nostra progressus originem cepit nihilque pari gravitate communi 
rursus inventum est. Dum vero in Francogaliia pars artis obstetriciae 
operativa magis magisque elaborabatur , Angli potius in via exspectativa 
aocuratae observationis naturae progrediebantur , donec Germani commoda 
utriusque scholae paullo angustiores conciliare nitebantur. Finis autem 
httius orationis longe excederem, si processum artis obstetriciae modo levi- 
ter periustrarem , quare mihi tantum res primarias breviter recensere liceat, 
ttt postremo^ quae medicis obstetriciis adhuc praestanda sint, paucis ex« 
ponam. 

Primo saeculi duodevicesimi dimidio in Francogallia maxime auctore 
Levret medici obstetricii imprimis in partem artis nostrae operativam, no- 
minatim in usum et emendationem forcipis cetera fere negligentes incumbe- 
bant, dum in Anglia secundum auctores Smellie et Hunter partus mecha- 
nismus et ante omnia situs infantiles diligentius observabantur et explora- 
bantur, qua ratione fortasse pariter angustiore factum est, ut pleraque 
viribtts naturae permitterentur. Quomodo tamen haec quoque methodus 
cum auxiiio operativo optime coniungi queat , aeque audace atque ingeniosa 
partus praematuri artificialis cogitatione declaratur^ quam iam Denman illo 
tempore concepit et explanavit. Sane eadem altero demum dimidio saeculi 
dttodevicesimi patrata est eamque posterius Germani utiliorem reddiderunt 
et divulgarunt, quod eis honori singulari vertendum. Tunc quidem ars 
obstetricia in Germania , si Francogalliam , Angliam , Hollandiam compara- 
verisy adhuc conditione misera utebatur. Adhuc enim potissimum ab 
obstetricibus ibi exercebatur partemque operativam soli chirurgi exsequeban- 
tur, quorum auxilium ferendum, semper modo in foetu confestim extra- 
hendo constabat, quare tota ars obstetricia in plane mechanicam redacta 
erat. Itaque ea ibidem etiam adhuc diu pars chirurgiae manebat et tum 
demum, quum primum lechodochium anno 1751 Gottingae a Roe- 
derer conditum esset^ status ille melior exstitit, quia nunc demum me* 
dicis et medidnae studiosis partus naturales observandi facultas data 



206 A. L. S. GUSSEROW 

mX , quod in leobodochiis Pariaieasi , LondiDeQsi , Eblanensi , alliis iam da- 
dum fi^ri poterat. Mox illud institutum aliaque utilitatem maximam affera* 
bant et ^ ut probemus , quantum experientiis medicorum obstetriciorum 
Francogallicorum et Anglioorum sapienter conciliatis ars obstetricia in Ger* 
mania profecerit^ nobis solum auctor doctrinae de pelvi angustiore Stein et 
dexteritate sua operativa clarissimus Osiander nominandi sunt. Videmui 
igitur altero dimidio saeculi praeteriti artem obstetriciam apud omnea 
gentes politiores a molestis chirurgiae vinculis liberatam et ubique iocam 
disciplinae peculiaris obtinentem, ex qua pnstinae operationes horribilaa 
exterminatae erant, et quae singulis praeceptis ratione systematica elabo- 
ratis fundamentum tutum et dilucidum acceperat. Ubique in aoademiia 
munera doctorum artis obstetriciae condabantur» et lechodochia ad medicoa 
et obstetrices erudiendos instituebantur. lam artem obstetriciam ab initiia 
suis ad id tempus usque, quo disciplina plane peculiaris &cta est, perse* 
cuti hoc loco subsistere possemus» quum res nobis proposita ad exitnm 
adducta sit , sed aetatis recentioris perbrevem adhuc mentionem nobis hcGse 
liceat, ut cognoscamus^ quae medicis obstetriciis nunc praestanda sint, 
qua data occasione aperiam, quomodo equidem munere meo honorificen- 
tissimo fungens illis postulatis pro viribus satisfacturus sim« 

Quamvis ars obstetricia sub exitum saeculi praeteriti, ut modo expli- 
cuimusj incrementa caperet iaetissima^ tamen ^t metuendum, ne via 
inita procedens omnino in conditionem opificii abiret. Fost misernmom 
statum vix praeteritum naturae rei plane consentaneum erat, quod pars 
huius discipUnae mechanica, cultura modorum operandi maximi aestamaF 
batur, at modus excedebatur. Neque solum operationes, imprimis auc- 
toritate clarissimi Osiander et partem Baudelocque FrancogaUi inducti, 
medici obstetricii omnino nimis frequentabant ibique suscipiebant , ubi iis 
plane non opus erat , verum etiam a naturae eontemplatione prorsus reoe- 
debant, utpote gloriam suam in instrumentis artificialibus novisque me« 
thodis pro fictis difficuitatibus inveniendis quaerentes. Quo in genere alii 
artis obstetriciae praeceptores alios superare kborabant seque hamnlo qoo- 
dam vel cochlea ad forcipem applicanda sibi monumentum aere pereniiiuB 
exigere opinabantur, Hanc quidem perversam agendi rationem studiumque 
lerum minutissimarum partim iam ipse Baudebcque et magis etiam Fetrua 



O R A T I 0. 207 

Oaaiper Batavus et Saxtorph Hafniensis refutabant, natarae potius obser- 
wtionem praeeipientes , sed praecipue exeunte saecnlo duodevicesimo et 
iDeante undevicesimo Locas loannes Boer Vindobonensis omni vi et scien- 
tiae suae et ingenii hanc viam pemiciosam impugnabat atque artem ob- 
stetriciam ad accuratam naturae contemplationem theoreticam revocabat^ 
qua praeclarissime meritus est. In Germania eius vestigia Wiegand et 
Naegele secuti sunt, cui alteri fundamentum nostrae scientiae, doctrinam 
de partus mechanismo prorsus excultam debemus, dum in Francogallia 
auscultatio obstetricia, quae non satis aestimanda est, primum exerceba- 
tor. Initio autem huius saeculi arti obstetriciae illud accidit mirabile, 
qttod ei vindicatio in libertatem adhuc recentissima tempore brevissimo 
incommodum quam maximum parabat. Summus sane progressus nostrae 
disciplinae eo commovebatur , at in hoc probo et utili studib medici obste- 
tricii longius processerant seque penitus separantes , nexum cum tota medi* 
eina, ut videbatur, postremo perdiderant. Itaque periculum imminebat, 
ne ars obstetricia in merum frrtificium mechanicum converteretur ; aut de 
rebus longe latiore ratione physica tractandis in modum angustiorem dis- 
ceptabatur. Huc sane res excellentes , quibus ipso huius saeculi principio 
ars nostra permultum elata est, non minus contulerunt quum vitia» ex 
qoibus tunc medicina omnino laborabat. Quum enim in arte obstetricia 
pugna longa pugnata simplex naturae consideratio , ratio mechanica, for- 
sitan ea quidem nimis mechanica technicaque, tandem superior evasisset, 
BiediciDa in vastis praeceptis somniisque philosophiae naturalis sepulta iace- 
bat, eique ram aeterna nebula superstitionis perplexae rursus o£Pusa esse 
videbatur. Nostrum non est hic enarrare quam splendido modo medicina 
sub lumine litteranim physicarum , anatomiae et physiologiae ex hac cai&- 
mitate fere phoenici non dissimilis emerserit ; attamen illud silentio transire 
nequeo, diu artem obstetriciam medicinae altius escendenti non succedere 
visam esse» quippe quum illa seorsum staret et opificium fieri inciperet. 
Qaum statum artis nostrae medici Vindobonenses et Pragenses primum 
emendare conabantur , cum ea magnos successus chemicos et physicos , in« 
venta microscopica , explorationes physiologicas connectentes. Hic tamen 
aexus initio tantum exteraus erat, quoniam ad artem obstetriciam ea 
tantom adhibebantur , quae ad res respondentes pertinebant. Verumtamen 



208 A. L. S. 6US8ER0W 

non satis est» capita qoaedam histologiae» physiologiae , historiae evolatio- 
nis, anatomiae, cetera, quae ad disoiplinam nostram momento magno esae 
possunt» in eam simpliciter transferre, sed multo est gravins, in praeoepta 
obstetricia et in praxin huius disciplinae eas rationes introducere, ex qui* 
bus in iliis litteris insignis locupletatio scientiae nostrae prodiit, ita ut 
eaedem methodi, quibus iliic multum profecimus, etiam in res obstetricias 
perscrutandas transferantur. Cuius generis initium iamiam factum eat, sed 
multa adhuc restant addenda. Vinculum gravissimum et maximum, quo 
nexus artis obstetriciae et medicinae recentioris restituatur, sicut adiumen» 
tum illius artis primarium ideoque praestantissimum eius augmentum no- 
vissimum gynaecologia exstitit. Doctrina de morbis mulierum usque ad 
postrema decennia perparum aut omnino non^tractabatur, et quantum ea 
ad vitam valeat, non magis agnoscebatur et perspiciebatur , quam nexus 
eius cum arte obstetricia arctissimus. Haec autem sine g}maeoologia non 
magis potest recte concipi et excoli, quam gynaecologia sine .exacta artis 
obstetriciae cognitione proficere aut omnino tantummodo oonstare potest, 
id quod paucis mihi persequi lioeat, quia hanc ipsam rem muneris mihi 
delati cardinem existimo. 

Morbos mulierum generatim eos intelligimus , qui in organis genitalibus 
femineis reperiuntur. Nemini, nec vulgo dubium esse potest, quanto mo- 
mento sint aegrotationes partium genitalium in ipsa femina. Apud feminam 
enim functiones organorum genitalium non tantum ampliores sunt quam 
apud marem, nec tantum apparatus multo plures ad eas adhibentur, sed 
nobiiissimae proprietates muliebres cum his functionibus arctissime cohae- 
rent. Felicitas innumerorum matrimoniorum , imo salus civitatupi inde pen- 
dent, quod femina summum suum finem explens sub laboribus et doloribus 
pariat et infantulum pectori suo apprimens sensu omnium iucundissimo 
perfundatur. Non est, cur gravitatem gynaecologiae hic fusius comprobem, 
quae quidem nunquam ignorabatur^ sed ultimis demum decenniis recte 
aestumari coepta est. Cuius rei causa per saecula haec fuit, quod nec 
anatomia nec physiologia organorum genitaUum muUebrium satis nota erat, 
ut eorum aegrotationes recte cognosci» nedum sanari possent. Fraeterea, 
quominus haec disciplina medica elaboraretur , diu naturalis pndicitia , decos 
mulieris pulcherrimum, prohibebat, donec incresoente sensu morali intel* 



R A T I O. 209 

lectnm est, necessitate explorationis medicae pudorem apud homines bene 
moratos non laedi. Attamen accuratiore demum affectionum cognitione, 
quibus functiones partium genitalium feminearum implicantur, ars obste- 
tricia rectum suum locum in medicina adepta est. Illam in momentis vitae 
genitaiis muliebris gravissimis opitulari oportet, et quamquam iam dudum 
medici obstetricii sibi non solum foetum in lucem proferendum putabant^ 
sed etiam graviditatem et puerperium sibi vindicabant, tamen graviditas, 
partus et puerperium nihi) sunt aliud, nisi omnino organorum genitalium 
femineorum functiones, certo quodam modo excitatae. Summo igitur iure 
ars obstetricia nuperrime tantum pars quaedam gynaecologiae haberi coepta 
est. Quantumvis vero de utriusque loco mutuo disceptetur, hoc certo 
constat, alteram allera carere noh posse, nec in tractatione theoretica, nec 
in traditione et praxi medica. Cognitio et cura morborum muliebrium 
respectu graviditatis , partus et puerperii non habito imperfecta et manca 
ent, neque magis hae res physiologicae cum commodo feminarum sine 
cognitione functionum partium genitalium muliebrium cum omnibus illa- 
rum turbationibus administrari queunt. 

Ex hacce expositione fortasse iam nonnemini appiu*uit^ qua ratione equi- 
dem munere meo honorificentissimo functurus sim^ sed quo magis id-pa- 
tescat, pauca adhuc addere non supersedeam. Me medicinae studiosos 
pro viribus sic erudire oportebit, ut et scientia et praxi obstetricia locum 
huic aetati convenientem occupent et opem illam salutarem ferre possint^ 
quae arti obstetriciae amplissima suppetit. Ad quod assequendum, ut 
mea quidem fert opinio, una dumtaxat via patet: dico exactam naturae 
observationem I quocirca meum erit prope lectos parturientium et puerpe- 
rarum docere, quo quis modo ipse observare ipseque perscrutari possit. 
Non doctis orationibus, non speeioso lusu hypothesium splendidarum ani- 
mos tironum ad disciplinam meam applicabo, sed hi magna eius gravitate 
commoti studio assiduo ipsi iudicare et postremo ipsi agere discent. Tali 
modo mihi continget, ut medici evadant, qui non in eo supremam suam 
superbiam ponant, quod operationes curiose ex libris cognitas secundum 
praecepta auctorum exsequantur, aut ubique temere in verba magistri 
iurent: sed qui omnibus in casibus quamvis difiiciilimis propria medita- 
tione et contemplatione adsueti ex suo ipsorum iudicio agere idque recte ^ 

27 



«10 A. L. 8. 6USSER0W 

ogere poterunt Quem flcopiim aUiorem at oontingamus , tatam arteiD 
pb&tetrieiam Datione vere theoretioa, quiun aemper coniiinctam cum buo- 
oeBaibus litterarum naturalium et medicinae reliquae^ tum mente nimquam 
praeoceupata , qua medicinae partes reliquae egregie promotae sunt, tmo- 
tari necease ert. Tota igitur institutio potissimum e scholis clinicis pendet^ 
quas quidem adire non debent , nisi qui traditionibus thetMretieiB ceteriaque 
ex^itationibug necessariis bene praeparati sunt, ut iam antea oognitum 
habeaftt» quibus de rebujB in schoUs dinicis agatun In his ipsis exacta 
disquisitio mulierum gravidarum docenda est et primum quidem senarum^ 
quod idem de observatione et partuum normalium per totum suum decui^ 
8um et puerperii normalis valet. Omnino illud e^ artis obtfetriciae pto- 
prium, quod in difficilibus rarisque partubus aocurata decursus communis 
edentia magistra est optima. Propterea meum erit in scholis clinidis, ot 
iam res ipaae secum fenint, ante omnia animos tironum ad ea, quae quo- 
tidie ustt veniunt, convertare et eis etiam atque etiam explanandis nou 
defetisci. Casus , qui dicuntur rari , primum in institutis minoribus nobis 
omnino minus offeruntur, et deinde ex illia minimum disoimas. Cuius 
generis exemplis disserendis animos quidem exdtare et tenere possumus, 
sed ita medici non fiunt soUertes. Qui partus et puerperii proeessus quo- 
tidianos oognitos habet, is etiam in difficilibus rariaque partubus recte agere 
potent, dum vice versa commodum est perexiguum. Per se autem intdi- 
ligitur, etiam anomalias et turbationes decuraus partuum et puerpmorum 
vulgaris diligenter respiciendas esse, sed talia nobis non unice notabilia 
oensere licet. Verumtamen ut iUo modo clinicum stationarium singulia 
medicinae studiosis utile existat, complura instituenda sunt» quae por 
angustias nostri nosocomii vix instituere licet. Tanto magis gaudeo , quod 
tempore proximo nosooomium exstruetur fine suo dignissimum, simul qm- 
dem aegrotorum refugium atque artis medicae templum. Insuper, ut 
tirones iu arte obstetricia amplius erudiantur, instituto opus est nondum, 
quod sciam equidem, hic conditum: dico policlinicum obstetricium. Tale 
institutum, a quo parturientibus pauperioribus opem domesticam peteie 
licet, non modo ubique, ubi exstat, perquam salutare et beneficum esae 
praebuit, verum etiam disciplinam clinici stationarii in modum inaignem 
aupplet. Frimum enim sic numerus partuum in conspectum medicinae 



O R A T I 0. 211 

stadiosomtti Teaie&tium permultam augetor, quoniam vulgus, ex falaa^ 
qoadam opinioDe praeiadicata , etiam dubc atque ubique nosoGomla omnino 
plus minuBve . aversatur ac praeBertim partorientea vel pauperrimae domi- 
cilittm auum aoofique cognatos aegetrime relinquunt, auxilium tamen do^ 
mesticum ammis gratissimia accipiunt. Tironibus vicissim hinc id commodi, 
quod in ipsa arta obstetrida maxime &cieadum est, semper evenit^ at 
procesBUs partaum et puerperii eo modo iisque in craditionibus extemia 
iam conspiciant^ ut postmus artem obstetriciam factitantes. Ibi (Mnnibua 
nostris commoditatibas posthabitis in conditionibns saepenumero iniquissi- 
mia patientia exercenda, ibi partorimtium et magia etiam cognatorum 
opinionibus praeiadicatis prudenter repagnandum; ibi operationem efflagi-* 
tftutibus, quod iis status parturientis periculosissimus esse videtur, omni 
illa securitate resistendum^ quam accurata partus praesentis observatio 
praestat. Ad haec vero efficienda iudicio libero ac tuto opus est» quod 
tiro in ipsis iUis conditionibus addiscere et comprobare potest. Ad partus 
tamen pdliclinicos administrandos per se putet eos solum medicinae studio-^ 
S06 adhibere posse^ qui iam in clinico stationario &oultatem neceBsariam 
ostasderint. Ceteram ut tale institutom et partorientibas et discentibuii 
revera utile existat, medicus assistens utique requiritur. lam bonum cM- 
nicam sollerti medico asBistente, qui in eo habitans omnea res cMnicaa 
diKgenter observet notetque et qaovis tempore medicinae studiosos emdiatj 
vix carere potest, sed ad policlinicum regundum opera medici assistentid 
pernecessaria est. Praeceptor nequit simul ubique adesse» attamen nec 
parturientes nec medicinae studiosos sibimet ipsis permitti ficet. Ipsum 
etiam munus medici assistentis. eo atiUssimum est, qaod hic studiis ab-> 
solutis quam accuratissime et suapte ingenio artem obstetriciam pertractare 
potest, quo flt, experientia copiosiore ornatus ad praxin medicam aggre- 
diatur^ aut sese ad docendum convertat, id quod in Germania persaepe 
asa venit. Idcirco tote spero, ut a Curatoribus huius academiae maxime . 
SpectabiUbus benevde adiutus illa institata cum commodo academiae om- 
mnoque litterarum, sieuti ad salutem huius urbis pnbUcam tempore pro« 
cedente condere queam. 

Quod pono ad gjnaecologiam spectat, magnam eius gravitatem iam 
supra exposni. Itaque meum etiam erit , hanc ittscipfinam non tantum 

27* 



212 A. L. S. GUSSEROW 

ratione theoretica, sed etiam practica» praecipere. Quem ad finem non 
solum consultationes de pauperibua feminis aegrotis in nosocomio coram 
medicinae studiosis habebo, verum etiam tales aegrotas, quae operationem 
requirunt, aut longiorem desiderant observationem « nosocomio ipso red- 
piam , quo modo spero me magis magisque totam gynaecologiam medicinae 
studiosis patefacturum esse, etiamsi pudore mulierum necessarie respecto 
nobis multa inferantur impedimenta, quae sensim sensimque demum sa- 
perari poterunt^ quum cognitio magis percrebuerit, quantam exacta dis- 
quisitio localis atque cura eiusmodi prosint. Omnino de docendo solum 
nunc loquens clare edicam, nosocomium prae ceteris euoi esse locum, ubi 
medico tironi discendum sit, medicum modo aegrotorum gratia adesse^ 
neque vice versa aegrotos] ipsius gratia. Nosocomium ante omnia semina- 
rium praestantissimae humanitatis esse debet, qua carens medicina doctrina 
et ars est tristissima. Salus aegrorum semper locum teneat principem, ne- 
cesse est et finis docendi supremus eo semper et plane spectare debet. 
Hae normae tanto sanctiores habendae sunt, quod medicus tiro in noso- 
comio plerumque pauperes tantum aegros tractat, neque satis tenere po- 
test^ unumquemque aegrotum miserum esse, pauperem vero aegrotum 
dupliciter miserum , omnemque nostram artem , nisi humanitate vere liberali 
exerceatur, leviculam esse atque nos hac mente etiam tum aliis hominibua 
magna praestare posse^ quando dira necessitas artem nostram subaistere 
iubeat. Sed haec hactenus, 

Nunc ad vos me converto, Curatores huius litlerarum universitatis peril- 
lustres. Pauca illa, quae, quod mihi summo duco honori, cum nonnullis 
Vestrum partim coram , partim per litteras transegi , mihi satis ostenderunt , 
Vos commodo huius academiae insigniter prospicere semperque- studio in- 
defesso id agere, ut ad litteras studiosae iuventuti aditum patefaciatis. Si 
igitur me omnem meam scientiam omnemque ingenii facultatem in finem 
eundem insumturum esse bacce hora solenni religiosissime promitto, vobis 
promissum meum sanctissimum^ tam acceptum fore, ut suo tempore studia 
mea huic almae musarum sedi dicata liberaliter sublevetis, non spero so- 
lum , sed confido etiam. Quid , quod Vobis , Viri amplissimi , auctoribus 
a Rege Clementissimo iam huc vocatus sum ; Vobis ergo hunc locum per- 



O R A T I 0. 213 

quam honorificum , Vobis munus mihi optatissimum debeo , pro qua excel- 
lentissima erga me coilata benevolentia Vobis me eo gratiam optimam reia- 
turum existimo, quod Vestrae voluntati convenienter cunctas meas vires 
in oommodum huius academiae quacunque ratione impendam. 

Quod enixe intendens Vos, Viri Iliustrissimi ^ quos nunc coUegas meos 
primum appello, mecum» ut scio certissime» plane consentientes habebo. 
Imo Vos mihi facem praeferetis et si forte initio, quae est humana imbe- 
cillitas» Vestrae contentioni non omnino respondeam, me^ quaeso^ consiiio 
benigno prosequamini. Quod imprimis Vos coUegae medici, IUustrissimi , 
decentissime rogaverim. Unumquemque Vestrum summopere reverens in 
ordinem Vestrum praeclarissimum ingredior. Faxit Deus Optimus Maxi- 
mu8, ut tali ordine sat dignus iiam, cuius quisque socius me scientia et 
experientia adeo superior .est, ut ferme omnes mei praeceptores esse pos« 
sint. Ac profecto ingratissimus dici haberique deberem, nisi hoc ioco 
candide profiterer, Te, IUustrissime Donders, scriptis Tuis immortalibus 
dudum magistrum meum eximium exstitisse^ antiquam mihi contigerit, ut 
Te ipsum adire raraeque Tuae liberalitatis particeps fieri possem. 

Aeque Tu^ Illustrissime van Goudoever^ noli mihi impense petenti in 
ea disciplina docenda egregio Tua et consilio et auxilio deesse , in qua Tibi 
succedo, Tibi, inquam, recondita scientia et copiosa experientia ibi non 
regnanti, sed dominanti. Equidem maximopere contendam, ut illud fas- 
tigium^ in quod Tu artem obstetriciam in hac litterarum universitate extu- 
listi , semper obtineam. Fraeter Vos vero , collegae lilustrissimi Donders 
et van Goudoever, etiam Vos collegae Illustrissimi Loncq et Koster, me 
per breve tempus nostri commercii tanto amore tantaque comitate amplexi 
estis, ut me peregre Vos adiisse paene prorsus oblitus sim. Pergatis^ quaeso» 
eadem mente erga me affecti esse, per quam solam mihi sperare licet^ me 
societate Vestra in labore communi haud indignum fore. 

Fostremo Vos, medicinae studiosi honoratissimi , ex animo intimo saluto. 
Fari, quod a Vobis omnibus peto, fiducia parique animi propensione me 
accipiatis, qua ego Vos complectar in modum amplissimum, quo facto 
opera mea successus laetissimos et prosperrimos habebit. Equidem Vobis 
eam viam munire assidue studebo^ quam hominum saluti ac felicitati con- 
ducturi ingressi estis; equidem Vobiscum optima communicabo, quae mihi 



%U A. L. 8. GUSSEROW ORATIO. 

comparavi et posaideo, meam scientiam et ezperieDtiam. Aetate a Vobia 
nondam tam remotus sum , ut iam omne vestigium divini ardoria iuvenilia 
in me extinctum sit^ quamobrem Vos a me in penetralia discipltnae mihi 
praecipiendae tanto facilius introductum iri spero. lUud temptts, quod in 
labore communi» consumemus^ cum voluptate discendi transigamos, ut 
hinc subsidia ad studia ampliora et vitam medici practici crdxro molestia^ 
simam apta petere possitis. Ad quem scopum oontingendum mihi Veatra 
opus esse perpetua assiduitate et constante voiuntate , « sane non ignoro , 
sed certo etiam scio , Vos illas virtutes mihi exhibituros esse , quia meum 
erga Vos studium nunquam refrigescet. Quod Vobis candtde promittens 
simul etiam Vos rogatos volo, ut me benevole excusetis, quod non statim 
sermone vernaculo scholas habere potero. Ut ideo cuipiam specie extema 
peregrinus videar, tamen non nescio^ vincula nostra arctiasima et intima 
ea esse, quae communi litterarum studio nectantur» atque omnium virium 
nostrarum contentionem salutis humanae gratia terminos inter divQrsas 
nationes constitutos longe longeque superare. 



8EEIES LECTIONEM, 

IN ACADEMIA RHENO-TRAIECTINA 



IIIDI AB BXAGTIS FBRnS AISTIVIS ANNI GDI3GGCLIYI DSQDB AD FBRIAS ABSTIVAS ANNI Gi3l9GGGLXVII 



A PR0FSSSORIBUS £T LECTORIBUS HABBNDARUM , 



BBCTOBB 



HENRICO CHRISTIANO MILLIES. 



IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET 

LITBRARUM HUMANIORUM. 

Logicam dooebit c. g. opzoomer ^ diebus lovis ^ Venens et Saturni , hora II , 
ad librum suum, cui titulus: het wezen der kennia^ editum Amstelodami 
a bibliopola I. H. Gebhard, anno 1863. 

Metaphysicam docebit c. g. ofzoomer, diebus lovis, Veneris et Satumi, 

hora I. 

Historiam Phiiosophiae veterie explicabit c. g. opzoomer, die Lunae, 
hora II et III aliave eommodicNre. 

Antifuitaies Bamanas exponet i. a. c. rovers ^ die Martis , hora X et I , 
diebus Mercurii et lovis, hora X, die Veneris, hora IX. 

JBietoriam Oentium enarrabit i. a. c. rovers, diebus Martis, Mer- 
curii et lovis» hora XI, die Veneris, hora X. 

Hiatoriographiam veierem tradet i. a. c. rovers, hora auditoribus 
commoda. 



216 SERIES LEGTIONUM. 

Literas Hebraicaa docebit h. c. millies, tum Grammatica explicanda, 
tum parte I libri Samuelis legenda , die Martis , hora XII , die lovis et Ve- 
neris, hora I. 

Literarum Jrahicarum initia tradet h. c. millies, diebus Mercuni et 
Saturni^ hora XII. 

Jntiquitates laraelitarum explicabit h. c. millies, diebus Martis, Mer- 
curii et lovis, hora IX. 

L0CO8 selectos Scriptorum Arahicorum^ Chaldaeorum et Syriacorum cum 
provectiorihus leget h. c. millies^ die Mercurii, hora V. 

lAterarum Orientalium Jtistoriam enarrabit h. c. millies^ horis audito- 
ribus commodis. 

Bationem Linguae Patriae et Literarum Patriarum tradet g. o. brill, 
die Lunae, hora I, die Martis^ hora II, die Satumi, hora XI. 

HiatoAam Patriae enarrabit o. o. brill, die Lunae, hora X, die Mar- 
tis, hora IX, die Mercurii, hora X. 

Lectiones de Literis Graecis habebit h. yan herwerden , die Lunae , 
hora XII, die Mercurii, hora II, die Veneris, hora XI, interpretaturus 
Oedipum Beffem Sophoclis et Herodoti atque Homeri locos selectos. 

Literas Latinas docebit h. van herwerden, die Lunae, hora XI, die 
Mercurii , hora I , die lovis , hora XII , legendo Ciceronis orationem pro 
S. Roscio Amerino et Horatii Odas selectas. 

Antiquitates Graecas tradet Scholasque Paedagogicojs habebit h. van 
herwerden, horis auditoribus commodis. 

IN FACULTATE MEDICA. 

Materiem medicam et praecipua Therapiae generalis capita exponet o* i. 
LONCQ, die Lunae, hora II, diebus Mercurii et Veneris, hora IX. 

Pathologiam et Therapiam specialem tradet o. i. loncq, diebus Martis 
et lovis, hora IX, die Veneris, hora VII vespertina. 

Exerdtationes clinicas in arte medica quotidie moderabitnr g. i. riONCQ, 
hora XI, in Nosocomio Academico. 

Physiologiam docebit f. c. donders , diebus Lunae , - Mercurii et lovis , 
hora X, die Martis, hora IX. 



SERIES LEGTIONUM. 217 

Histohgiam exponet p. c. dondebs, die Martis, hora XI» die lovis, 
hora IX. 

Ewperimentis et indoffotionibw phyeiologicia et microacopicis in Laboratorio 
physiologico quotidie praeerit f. g. donders. 

Ophthalmologiam docebit et ewercitationes cUnicaa in ophthalmiatria mo- 
derabitur p. c. donders» diebas Mercurii, lovis et VeneriSf hora II, die 
Saturni, hora XI. 

Theoriam artis chirurgicae tradet l. c. van goudobvsb, diebus Martis, 
Mercurii et Veneris, hora VIIL 

JEwercitationee polyclinicas in arte chirur^ica, diebus Lunae, Mercurii, 
Veneris et Satumi, hora IX; clinicaa, diebus Martis, lovis et Satumi, 
hora X, moderabitur l. c. van ooudoeveb, in Nosocomio Academico* 

Operationibus chirurjficis , in cadavere instituendis , qualibet oblata occa- 
sione, praeerit l. c. van ooudoevsb. 

Deliffandi ewercitationes moderabitur l. c. van goudoeveb , die Satumi , 
hora VIII. 

Jrtis obstetrieiae theoriam exponet l. c. van ooudoeveb , diebus Martis , 
Mercuni et lovis, hora I; morbos mulieram et neonatorum, die lovis, 
hora VIII. 

jEwerdtationibus obstetriciis practicis praeerit l. c. van goudobveb , die 
Lunae, hora I — II, die Veneris, hora I, et ad parturientium lectulos 
qualibet oblata occasione. 

Anatomen tum systematicam , tum topoffraphicam docebit g. kostbb, die« 
bus Lunae, Martis et lovis, hora I, die Mercurii, hora X. 

Fatholoffiam ffeneralem docebit g. kosteb, die Lunae, hora X, die 
Veneris, hora X et XI. 

Medidnam forensem exponet g. kosteb , diebus Lunae et Martis , hora II. 

Exercitationes anatomicas practicas moderabitur g. kosteb, quotidie 
hiberno tempore. 

Sectionibus cadaverum praeerit g. kosteb, qualibet oblata occasione. 

Jrtem diaffnosticam physicam tradet p. q. bbondgbest, Medicinae Lector, 
diebus Mercurii et Veneris, hora VI dimidiata. 

Artis diaffnosticae prqpaedeuticam exponet p. q. bbondgbbst, diebus Mer- 
curii et Veneris, hora I. 

28 



918 SERIB8 LBCTIONUM. 

IN PACULTATB MATHESBOS BT PHIL080PHIAB 

NATURALIS. 

Physicam ewpenmentalem exponet r. van ribs, diebnfi Lanae, Martis« 
Mercarii, lovis et YeQeris, hora I. 

Mechamcam a$udyiicam tradet r. van rbbs, diebas Lanae, Martis et 
lovis, hora XI. 

Chemiam anorganMom docebit o. i. mxLDBR, dieboa Lonae, Martis et 
Mercurii, hora XII. 

Chemiam orgamcam ffenerakm docebit G. i. muldib » die lovis , hora XTI. 

Historiam corporum organiomm tradet o. i. mvlbbr , die Veneris, hora XII. 

CoUoquia chemiea habebit o. i. injLDBR, die Satami» hora X — XII. 

Zaologiam exponet p. hartino, diebas Lunaey Mercarii et lovis , hora XI, 
die Martis, hora X. 

Anatomiam, Phyiriologiam et IKstoloffiam con^aratam tradet p. hartino, 
diebus Martis et lovis, hora IL 

JEwercitatioMibus zootomids et ndcroacopicis quotidie praeerit p. hartino. 

Meteorologiam et Moffnetimum terrestrem docebit o. h« d. buts ballot, 
bis per dierum hebdomadem. 

Algebram , Stereometriam et IVigonometriam sphaericam explicabit c. h. d. 
BVTS ballot , diebus Lunae , Martis , Mercurii et lovis , hora VIII. 

Calculum differentialem et integralem in usum provectiorum exponet 
c. H. D. BUTs BALLOT, diebus Msrtis, Mercurii, lovis et Ven^eris, hora IX. 

JBlementa Mathe^oe et Algehrae docebit m. hobk, diebus Lunae et 
Satumi , hora IX , diebus Merourii et lovis , hora VIII. 

Calculum differentialem et Geometriam analgticam exponet m. hobk, 
diebus Martis , lovis et Veneris , hora IX. 

Astronomiam popularem exponet m. hobk , die Mercurii , hora IX , diebus 
Veneris et Saturni, hora X. 

Astronomiam tkeoreticam tradet m. hobk, diebus Martis et lovis, hora X. 

Astronomiam pracHcam tradet m. hobk, die Veneris» hora XII et I. 

Artis observandi exercitiis quotidie praeerit m. hobk. 

Botamcam generalem dooebit f. a. o. MiauBL, diebus Lunaeet Mercurii, 
hora X, die Martis, hora XI. 



SERIIS LECTIONUH. tl9 

ThjfWjJogiam pianianm tradet f. ▲. o. MiauiL, die loviB, hont X. 

Oecanomiam ruralem doceie paratus eet f. a. g. loauxL, horis auditori« 
biiB oommodis. 

Geokgiam tndet f. k. o. miqusl, diebos Lunae et Mercurii, hoia II. 

JUineraloffiae primas lineas ezponet f. a« g. niQuUk , die Lonae , hora IIL 

Chemiam pracHcam quotidie in Laboratorio diemico exponet x. muldxb» 
Frof. Extraord. 

Ciemiam aaudytkam docebit x. hulbxe, die MartiB, hora IX. 

ChenAam Umcologieam tiadet x. muldxr, die Veneris» hora IX. 



\ 



IN PACULTATB THEOLOGICA. 

Historiam librorum Novi Foederis sive Introitum in Novum Foedua tradet 
B. TXB HAAB, diebns Lunae, MartiB et Meicurii, hora X. 

Bistoriam Ecdesiae ChrisHanae enarrabit b. txb haab, diebue Lunae 
et MartiSy hora XL 

Historiam doffmatum exponet b. txb haab, die lovis» hora X. 

Mhicen Christianam docebit b. txb haab, diebuB Meicuru et lovis, hora XI* 

Fxercitationes oraiorias moderabitur b. tbb haab, horia et sibi et 
auditoribuB commodis. 

Fncyclopaediam Theologiae Christianae exponere perget i« i. doxdxs» 
hora postea indicanda. 

Doctrinam de Deo {Theologiam naturalem) exponere perget i. i. dokdxs , 
diebus Lunae et Martis, hora IX, Mercurii, hora IL 

Criticen textus Ubrorum N. F. tractaUit i. i. doxdxs , die Mercurii , 
hora VIIL 

Fxeffesin librorum Novi Foederis tradet i. i. doxdxs, cum lesu dicta et 
sermones interpretando j tum Paulinarum epistohrum arffumentum exponendo, 
diebus Lunae , Martk et Mercurii , h(«a I. 

CoUoquia de rehus Theolofficis et JScdesiastieis habebit i. i. doxdxs» 
horis vespertinis et sibi et commilitonibus eommodis. • 

Fwercitationes catecheticas moderabitur 1. 1. doxdxs , die Veneris , hora IIL 

Theologiam Hblicam Nom Foederie tradttbit i. i. vah oostxbzbx, die 
Martis, hora XII. 

28* 



8S0 SERIES LEGTIONUM. 

Theologiae dqgmaticae partem materialem exponere perget i. i. van 
008TSRZEK, diebus Mercurii, hora IX, lovis, hora VIII, et Veneris, 
hora IX. 

Theolqgiam practicam tradet i. i. van oosterzes, diebos Mercurii, 
hora Xn, lovis, hora IX, et Veneris, hora X. 

Ewegeein Feteris Foederis tradet h. c. milliss , interpretando lobi librum , 
die lovis, hora XII, die Veneris, hora XI. 

Commilitonibas , orationes sacras habentibus, praesides aderunt, atque 
publicis disputandi exercitationibus praeesse parati sunt Theologiae Pro- 
fessores. 

IN FACULTATE lURIDICA. 

Disciplinae luris naturalis fata et praecipua placita tradet o. g. vreede , 
diebus Lunae, Mercurii et Veneris, hora IX. 

lus publicum Batavum exponet, dein lurisdictionis administrativae ^ quae 
dicitur, caussas selectas tractabit g. g. vreedb, die Lunae, hora X, die 
Martis, hora VIII, die Mercurii, hora I. 

lus Gentium Europaeum tradet g. g. veebde, diebus Martis et Satumi, 
hora X. 

lus criminale docebit g. g. vresde, diebus Mercurii, lovis et Veneris, 
hora VIII. 

Codicem Quaestionum criminalium explicabit g. g. vreede, die lons, 
hora XI, die Veneris, hora I, die Satumi, hora VIII. 

lus Pandectarum enarrabit b. i. l. de geer, diebus Lunae, Martis, 
Mercurii et Veneris, hora XI. 

Htstoriam luris Bomani tradet b. i. l. db gbsr, diebus Lunae et Ve- 
neris, hora I, die lovis, hora X. 

Institutiones Ittstiniani intrepretabitur b. i. l. db gbbr, diebus Lunae, 
Martis, Mercurii, lovis et Veneris, hora VIII. 

Bncyclopaediam luris exponet b. i. l. db gebr , diebus Martis , Mercurii 
et lovis, hora I. 

lus civile Nederlandicum dooebit i. a. muin, diebus Martis, Mercurii, 
lovis, et Veneris hora IX. 



SERIES LEGTIONUM. 221 

Iu8 mercatorium et maritimum exponet i. a. fruin, diebus Mercurii, 
lovis et Veneris, hora X. 

Lej/em ludiciorum privatorum explicabit i. a. pruin , die Veneris , hora XII , 
die Satumi» hora XII et I. 

Exerdtiis forensihus praeerit i. a. fruin, hora deinde indicanda. 

Oecanomiam politicam docebit o. van rebs, die Lunae, hora XI, die 
Martis, hora X, die Mercurii, hora XL 

Eam Statisticae patriae partem , quae publicos reditus et sumtus spectat 
{de Nederlandache Staxitebegrooting) ^ explicabit o. van rees, diebus Martis, 
Mercurii et lovis, hora XIL 

Hietoriam Buropae politicam enarrabit o. van rees , die Lupae , hora XII , 
diebus Martis et lovis, hora I. 

Publicis disputandi exercitiis praeesse parati sunt luris Professores. 



i. H. HisoEN, literarum Germanicarum Lector, diebus et horis postea 
indicandis, e Literie Germanicis tum Goethii tragoediam, quae Faust in- 
scribitur» tum etiam aliorum scriptorum selecta carmina interpretabitur ; 
Literarum Germanicarum histariam inprimis inde a saeculo XVIII exponet. 

i. VBNNiNO, literarum Anglicarum Lector, Literas Anglicas docebit, 
hora auditoribus commoda. 

M. A. B. ROBERTi, literarum Francicarum Lector, praecipuorum acripto- 
rum saeculi XVII selecta opera enarrabit , et Literarum Francicarum Ais- 
toriam saeculorum XVII et XVIII tractabit, diebus et horis auditoribus, 
commodis. 



BibUotheca Jcademica diebus Lunae , Martis , Mercurii , loms , Veneris 
et Satumi , ab hora XI ad IV, /eriarum autem tempore iisdem diebus , 
ab hora I ad III, unicuigue patebit. Museum zoologicum , mineralogicum 
et botanicum , nec non Hortus Academicus quotidie patebunt. 



NUMERUS STUDIOSORUM 

IN ACADEMIA RHENO-TKAIECTINA, 



DI£ XXXI M. DECSMBRIS A. CIOIOGCOLXTI. 



fn Facoltate Phil. Theor. et liter. Ham. 10. 

# n Medica 58. 

» 9 Mathes. et Phil. Natur. ... 55. 

» if Theologica 174. 

9 » luridica 182. 

"479. 

Praeterea in Album Academicum nomina Studiosomm in Athenaeifl 
studiis opwam vacantiumi relata sunt, eo tantum consilio« ut hic pubfioe 
progressus probent et Doctores creentur, quorum 

In Facultate Phil. Theor. et liter. Hum. 2. 

» V Medica 8. 

n 19 Mathes. et Phil. Natur. ... 8. 

n u Theologica 9. 

, if n luridica 14. 



DOCTORES CREATI 



IN AGADEMIA RHENO-TRAIEGTINA, 



A, D. XX7I M. MABXn A. CIOIOCCCLXVI AD D. XXVI M. MABTII A. CIOlOCCCLXVn. 



IN PACULTATB PHILOSOPHIAB THBORETICAB BT 

LITBRARUM HUMANIORUM. 

D. 25 lonii. Bebnabdus albxbtus lasondeb , GroUenBis , privatim defenso 
specimine exhibente: JHsquisHioms de linguae Paulinae idiomate 
lom. I, Phil. Theor. Magister, Lit. Hnm. Doctor, cum laude. 

D. liB Octobris. Amtonius qebabdus cobnelius dodt, Rheno-Traiecti- 
nus, privatim defenso specimine : De Philopaemene eiusque in Achaeo- 
rum rempublicam meritis, Phil. Theor. Magister, Lit. Hmn. Doctor, 
eum laude. 

IN FACULTATE MEDICA. 

D. 26 Martii. Henbigus gbeve^ ZwoUanus, pubUce defenso specimine, 
cui titulus: Over gezweUen in het oog , Medicinae Doctor, cum laude. 

D. 9 Maii. Anne bebnabdus iustus lulofs , Lugduno-Batavus , pu- 
bUce defenso specimine cui titulus : lete over projectielen en vreemde 
lichamen in toonden, Medicinae Doctor, cum laude. 

D. 16 lunu. Cabolus eebdinandus gustavus van woebden , . Rheno- 
Traiectinus^ Medicinae Doctor^ privatim defensis thesibus, Chirur- 
giae Doctor, cum laude. 



224 DOGTORES GREATI. 

D. 26 lunii. Matthias van thisl, Harlemensis ^ publice defenso spe- 

cimine cui titulus : Over de normale menstrmtie der vrouw en de 

decidua menstrualis, Medicinae Doctor^ cum laude. 
D. 26 lunii. Iohannbs iacobus obrarbus martinus van dieren, Gra- 

vensis, privatim defenso specimine^ cui titulus: De mtetehinff mn 

den voorhoofdsboezem en de eecundaire aandoening van het oog \ Me- 

dicinae Doctor^ magna cum laude. 
D. 28 lunii. Iohannbs iacobus maats, e pago Schagerbrug, Medicinae 

Doctor, privatim defensis thesibus, Chirurgiae Doctor, cum laude. 
D. 29 lunii. Fbtrus adrianus van dbr laan, Medicinae Doctor, e pago 

Spanbroek, privatim defensis thesibus, Chirurgiae Doctor, cumlaude. 
D. 30 lunii. Guiijelmus rive, Amstelodamensis , privatim* defenso spe- 

cimine cui tituius : De sphggmograa/ en de sphygmograjische curve , 

Medicinae Doctor, magna cum laude. 
D. 21 Novembris. Iohannes iacominus cornblius van woerdbn, Rheno- 

Traiectinus, Medicinae Doctor, privatim defensis thesibus, Artis 

Obstetriciae Doctor. 
Eodem die. Carolus ferdinandus gustavus van wobrdbn^ Rheno-Tra- 

iectinus, Medicinae et Chirurgiae Doctor, privatim defensis the- 

sibus^ Artis Obstetriciae Doctor. 
D. 3 Decembris. Ianus petrus kloos, . Amstelodamensis , publice de- 

fenso specimine cui titulus: De cholera onder het gamizoen te 

Utrecht, Medicinae Doctor, cum laude. 
D. 16 lanuarii. Hermanus iohannes prangiscus oibsbbrs , e pago Heumen, 

Medicinae et Artis Obstetriciae Doctor, privatim defensis thesibus, 

Chirurgiae Doctor^ cum laude. 
D. 17 lanuarii. Carolus snellen, e page Zeist, Medicinae Doctor, pri- 

vatim defensis thesibus, Chirurgiae Doctor, magna cum laude. 

IN FACULTATE MATHESEOS ET PHILOSOPHIAB 

NATURALIS. 

D. 11 Maii. Albertus brbstbr, Haganus, privatim defenso specimine 
cui titulus: Electrolytische onderzoekingen , Matheseos Magister, 
Philosophiae Naturalis Doctor, magna cum laude. 



D0CT0RE8 GREATI. 225 

D. 27 IimiL Carolus bisdebicus schonfeld, e pago Nitago, privatim 
defenao specimine coi titolus: De omgekeerde kegelsneden, Mathe- 
seos Magister^ Philosophiae Natoralis Doctor, magna cum laude. 

D. 28 Novembris. Fstrus dh bosr^ e pago Holwerd^ privatim defenso 
specimiiie , cui titalus : De coniferie Jrckipelagi Indici , Matheseos 
Magister, Philosophiae Natoralis Doctor, cum laude. 

D. 8 Deoembris. Carolus hbnricus thisbout, ZwoUanus, privatim 
defenso spedmine , cai titulas : De waterstqf in etatu nascenti , Ma- 
theseos Magister, Philosophiae Naturalis Doctor, cum laude. 

D. 4 Februarii. Fbbdbricus hbnricus iulius, Rheno-Traiectinus , pri- 
vatim defenso specimine , cui titulus : Bereieninff van den loopbaan der 
Komeet 1863, VI, Matheseos Magister, Phibsophiae Naturalis 
Doctor, mayna cum laude. 

D. 20 Martii. Rudolphus hbrmanus christianus oarolus schbffbr, 
e pago Spaamdam, privatim defenso specimine, cni titulus: de 
Myreinaceis Jrchipelagi Indici, Matheseos Magister, Phiiosophiae 
Naturalis Doctor, moffna cum laude. 

IN FACULTATE THBOLOGICA. 

D. 16 Aprilis. Samubl crambr, Medioburgensis , publice defenso speci- 
mine, cui titultis: ZwingWs leer van het godsdienstig geloof , Theolo- 
giae Doctor, magna cum laude. 

D. 28 Maii. Christophorus martinus tos, Amstelodamensb , publice 
defenso specimine, cui titulus: De leer der mef uitersten, Theolo- 
giae*Doctor, magna cum laude. 

D. 19 Tunii. Gbrardus iacobus van dbr blibb, ex oppido Nijkerk, 
privatim defenso specimine , cui titulus : HistoriscA kritisch onderzoek 
naar de ecitheid van Bom. XV en XVI, Theologiae Doctor, 
magna cum laude. 

D. 25 lunii. Bbrnardus albbrtus lasondbr, GroUensis, privatim de- 
fenso specimine, exhibent: Disguisitionis de linguae PauUnae idio- 
mate Tom. II, Theologiae Doctor, magna cum laude. 

20 



% 



226 DOGTORES QREATI. 



IN FACULTATB lURIDICA. 

D. 4 Maii. Iohannbs arinus hofkss» ex urbe Almelo, privatim de* 
fensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor^ cum laude. 

D. 16 Maii. Abnoldus guilielhus van beeck oalkoen, Rbeno-Traiec- 
tinus, privatim defensis tbesibus» lur. Rom. et Hod. Doctor. 

D. 1 lunii. Henricus van maanen, e pago Noordeloos, privatim de- 
fensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor» magna cum laude. 

Eodem die. Guilielmus henricus iohannes van heemstra, e pago 
Irnsum» privatim defensis tbesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. 

D. 6 lunii. Iacobus mauritius van halmael, Amstelodamensis , pri« 
vatim defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 

D. 13 lunii. Gisbertus van tienhoven^ e pago de Werken, publice 
defenso specimine, cui titulus: Beschoutoingen over regteperaoon^ 
lifMeid, lur. Rom. et Hod. Doctor^ magna cum laude. 

D. 16 lunii. Guilielmus van citters, Haganus, privatim defensis the- 
sibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. 

D. 20 lunii. Elisa cornelius unico de balbian van doorn, e pago 
Jutfaas, privatim defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. 

D. 26 lunii. Carolus theodorus van boetzelaar» e pago de Bilt, 
privatim defenso specimine, cui tituius: Schets der handelingen vcai 
de Londensche Couferentie , ter vereffening der geschillen, tusschen 
Nederland en Belgie, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 

D. 27 lunii. Didericus de fetfer, e pago Steenderen, privatim defenso 
specimine, cni titulus: Verhandeling over den kindermoord, lur. 
Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. 

Eodem die. Eduardus quilielmus van raaltb, Amstelodamensis, pri- 
vatim defenso specimine, cui titulus: Over de magt van den pre^ 
sident van het Hof in Slrafzaken, volgens het Fransche en Neder^* 
landsche Begt, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 

D. 28 lunii. Fredericus henricus van notten^ Amstelodamensis , pu- 
blice defenso specimine , cui titulus : Be eerste kamer in het licht 
der geschiedenis , lur. Rom et Hod. Doctor, magna cum laude. 



DOGTORES GREATI. 227 

D. 29 lunii. Alexamder constantinus wessnhagbn, Sarinamensis , pri- 

vatim defenso specimine , cui titulus : De gehuvode vrauw in eiraf^ 

eaien, lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. 
D. 80 lunii. Adrianus ionathan rethaan MACARii, Medioburgensis, 

publice defenso specimine, cui titulus: De leer der Jssignatien. 

Eerste gedeelte , lur. Rom» et Hod. Doctor , magna cum laude. 
D. 2 Octobris. Iacobus ouiliblmus van dbr biesbn , Amstelodamensis , 

publice defenso specimine, cui titulus.: Beschoumng over artikel 

2014^ Burgerl. Wetb., lur. Rom. et Hod. Doctor. 
D. 28 Novembris. Ioannes RoeLL, Harlemensis, publice defenso speci- 

mine, cui tituius: Onderzoek naar het bestuur van den waterstaat 

in Nederland, 1795—1848, lur. Rom. et Hod. Doctor, magna 

cum laude. 
D. 11 Decembris. Theodorus iacobus van everdingbn, Tielensis, pri- 

vatim defensis thesibus^ lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 
Eodem die. Gustavus guiliblmus mollerus , e pago 't Zand , privatim 

defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 
D. 18 Decerobris. Carolus anne van der leeuWi Amisfurtensis , pri- 

vatim defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 
D. 21 Decembris. Arnoldus db iong, Rheno-Traiectinus , privatim de- 

fensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 
D. 22 Decembris. Iohannes doornik, natus in freto Caletano, privatim 

defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor. 
D. 12 Februarii. Fredericus xosephus maria anton reekers, Amste- 

lodamensis» publice defenso specimine, cui titulus: Bet accoard, 

volgens het Nederlandsch Begt, lur. Rom. et Hod. Doctor. 
D. 18 Februarii. Hbnricus dbutz, Amstelodamensis , publice defenso 

specimine, cui titulus: Beschoumngen over art. 1919 Burgerl. 
Wetb., lur. Rom. et Hod. Doctor. 
D. 16 Februarii. Guiliblmus rtnhardus van ltndbn, Noviomagensis ^ 

privatim defensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 
D. 19 Februarii. Theodorus schibp, Arnhemiensis, publice defenso spe- 

cimine, cui (itulus: De strafbepalingen in de Nederl. Bpoorvoegvoet , 

lur. Rom. et Hod. Doctor. 

29» 



228 DOGTORES GREATL 

D. 20 Febraarii. Ianvs ouiLisiJfos henbious db xoulin, Bredanos, 
publice defenso specimine» coi tituius: leta aoer artikel \B der 
wet van 29 Juni 1S64 , lur. Rom. et Hod. Doctor. 

D. 26 Martii. Christianus sohbhbbing rbblvs, ex orbe Paramaribo, 
publice defenso specimine , cui tituluB : Het ShnrinaamMche BefferinffS" 
reffkmeni van 1866 , lur. Rom. et Hod. Doctor. 



ACADEMIA 



GR0NIN6ANA. 



NOMINA PROFESSORUM. 

INDE A D. XI OCTOBHIS CIOIOCCCLXVl AD D. X OCTOBEIS CIOIOCCCLXVII 

IN ACADEMIA GRONINGANA 

DOGENDI MUNUS OBIERUNT. 



RECTOR MAGNIFICUS 

lANUS GUILIELMUS ERMERINS. 

SENATUS AGADEHICI AGTUARIUS 

GUILIELMUS ADRIANUS ENSCHEDfi 



IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM 

ET PHYSICARUM. 

H. C. TAN HALL. 6. A. ENSCHED]^. 

L G. ERMERINS. P. L tan KEKCKHOFF. 

N. HULDEB (rude donatus, obiit M. SALVERDA (munus anspicatus 

d. 4 Maii 1867). d. 6 Deo. 1866). 

IN FACULTATE THEOLOGICA. 

P. HOFSTEDE si GROOT. G, MUURLING. 

L. G. PAREAU (obiitd. 26 Oct. 1866). E. L DIEST LORGION. 

IN FACULTATB PHILOSOPHIAE THEORBTICAB 
ET LITERARUM HUMANIORUM. 

L L P. VALETON. B. H. C. K. tan der WUCK. 

G. UECKER. H. E. MOLTZER. 

C. M. FBANCKEN. 



282 NOMINA PROFESSORUM. 

IN FACULTATE lURlDICA. 

L H. PHnjPSE (rade donatus m. Fe- B. D. H. TELLEOBN. 

bruario 1867). W. IIODUEBMAN (niiiiuis auspicatos 

B. I. GBATAMA. d. 6 luiiii 1S67). 

G. OIEPHUIS. 

IN FACULTATE MEDICA. 

L BAABT OK LA PAHiLE (rude donatus, L H. lANSEN. 

obiitd.l9Maii I- ^an DEEN. 

1867). S. S. ROSENSTEIN. 

P. Z. EBMEBINS. T. H.\LBEBTSMA. 



lANI GUILIELMl ERMERINS 



ORATIO 



QUA COLLEGARUM, PROXIMO ANNO DEPUNCTORUM 



LUDOVICI GERLACHI PAREAU, 

NICOLAI MULDEB, 

lACOBI BAART DE LA FAILLE, 



MBMORIAM Ri:aoL.inT, 



HABITA 



D. X OCTOBBia CIOIOCCCLXVn, 



QUUM MAGISTRATUM ACADEMICUM SOLEMNI BITU DEFONEBET. 



80 



ACADEMIAE GRONINGANAE CDKATORES, PR0FE8S0RES, CIVE8, 
QUOTQUOT AD SOLEMNIA CELEBRANDA CONVENISTIS, AUDI- 
TORES HUMANISSIMI ! 



Qnam solemnis hic anni mei dies appropinquaret, quo magistratum aca- 
demicum depositurus ad Vos verba facerem, orationis argumentum elege- 
ram, ex naturae quam profiteor doctrina petitum, quod uti a populari 
tractatione haud alienum arbitrabar, ita perdignum mihi videbatur in quo 
explicando coram hac doctorum corona virium periculum facerem. Quum 
vero in coUigenda disponendaque eius materia aliquamdiu versor, ecce in 
ea incidimus Academiae nostrae tempora acerba et luctuosa, quae utrum 
plus detrimenti intulerint civitati literatae^ an iusti doloris inusserint col- 
legis ex optimorum virorum morte, haud facile dixeris. Atque ea quidem 
res ad omnes pertinet qui Academiae Groninganae bene cupiunt, in me 
tamen ex hoc communi doloris fonte inprimis in hunc diem quasi proxi- 
mum confluxisse curarum atque sollicitudinum vim non est quod diffitear. 
Publicam quippe Rectoris personam gerens, intelligebam iure quodam 
vestra Vos a me postulaturos , non ^t in amoenis doctrinae meae hortulis 
vobiscum exspatiarer, verum animos revocarem ad temporis acti, quae 
recenti omnium memoriae inhaerent insignes, quas Academia nostra ex- 
perta est calamitates^ ne ingrati in defunctos, eorum merita ac laudes in 
oblivionem misisse arguamur. Accedebat legis, impiam istam tacitumi- 
tatem prohibentis auctoritas. Quare cum persuasum esset illa praecipue 
referentem, si vel breviter in alio argumento commoratus essem» horas ad 
dicendum concedi solitas me longe multumque superaturum, consilium 
mihi mutandum esse existimavi, ab incepto itinere desistendum, et velis 
contractis alio mihi cursum esse dirigendum. Itaque comprimam me, et 
tristi necessitate coactus, me ad necessaria huius diei munerisque officia 
revocabo. 

80* 



S36 I. G. E R H E R I N S 

Ne vel sic tamen existimetis A.A.I mihi leve impositum esse oniis. 
Nam dicendum mihi est de triumviris, qui de Academia nostra, de do- 
ctriiiarum studiis, atque uuiversa societate optime meruerunt; quorum 
mortem, etsi ad provectam aetatem pervenerint, plurimi lugent. De his 
mihi dicendum est coram propinquis. amicis^ coUegis, discipulis: ita vero 
dicendum, ut virorum praestantissimorum , quae menti adhuc plurimorum 
inhaeret, imago ob oculos auditorum sistatur, et quasi reviviscat; ut.ea 
afferam, quae commemoranda esse illi puteut, et contra silentio premam^ 
quae huius loci et sermonis non esse videantur; verbo, ut more maiorum 
eos celebrasse» iisque rite parentasse dicar. Neque minorem mihi euram 
attolit orationis forma et stili grata quaedam varietas^ qoa praedpue dicam 
an unice huiusmodi sermones commendari solent. 

Quid vero addam de moerore et tristitia^ quae oratoris mentem oocupant 
totam et paene confundunt. CoUegae aestumatissimi , quorum vitam mo- 
lesque recolere c^ortet^ mihi fuerunt carissimi; eorum famiiiaritate et ami- 
dtia per longam annorum seriem frui mihi contigit. Gum Muidero vel 
a prima inde iuventute, per quinquaginta annos intimo amioitiae vincab 
iunctoB vixi; primum Leidae^ deinde Franequerae, tandem hic Groningae. 
Numerum sic crevisse video aequaUum meorum, qui paucis admodom 
Buperstitibus , eo abierunt quo equidem fortasse brevi eos sequar. Num 
miremini AA.HH. me, vultu parum hilari animoque in sericMti oonverao, 
ad Vos produsse , cum tristia huius diei solemnia in memoriam mihi reYO- 
cent oarissima illa capita, quibus a latere meo divulsis vitae quam in 
terris d^imus iucunditates fere evanuerunt, cognatoe, uxorem, affines, 
amicos, quorum mortem nunquam lugere desinam. — Sed finis sit que« 
rimoniarum, neque instantis senectutis fortunam recusare veUm, aut acca* 
sare. Qui ad septuagesimum fere aetatis annum pervenit, non hao con* 
ditione se natuw esse arbitretur, ut quibuscum vitae cursum inchoaverit, 
quive Divinitus ipsi accesserint vitae comites et fidissimi sodalesi eoadem 
ad metam usque secum habeat et saivos adspiciat. Omnium versatur uma 
serius ocius sors exitura. Sortem vero humanam moderari scio et admi- 
nistrare Deum .0. M. , cuius sapienti arbitrio quidem meam meoramque 
salutem placide submittam: quidni benignitatem eius et gratiam ex intimo 
pectore laudem, qui tot et tanta mihi reliquerit bonaP Dum aequalea 



V 



O R A T I 0. 237 

fere omnes amisi, iuniores mihi snpersuDt» qui tanta me beDivoleutia et 
caritate prosequuntur, ut vitam amici iDstaDte seDectute exhilarent, quoe 
indulgeDtia atque amicitiae officiis id agere dixerim , ut obliviscar , nie ad 
provectiorem perveuisse aetatem. , 

Ad hauc tamen et vitae adeo fiDem uti dod iDvitus accedo, ita me re 
vera appropioquare admonet cogitatio, quod vixdum huins Academiae regi*- 
miue iD successorem trauslato, post brevem aliquot mensium decursum, 
mihi ipsi munus erit deponendum , quod per duos et quadraginta annos 
pro virili, utinam probabiliter , administrare conatus sum. Sed reprimam 
me; non enim est, ut hic animi mei sensum aperiam; aliorum intueri 
oportet vitam ac mores. Itaque proximum est, ut ad Paravii vitam deli- 
neandum accedamus. 

Ludovicus Gerlachus Pareau natus est die 10 Aagusti anni 1800, Da-* 
ventriae, ubi pater eius, lohannes Henricus Pareau, id temporis munere 
fungebatur Professoris Linguarum Orientalium ; sacri item codicis interpres 
erat in Coetu Wallonico. Qui cum anno huius secuh quarto eandem vitae 
stationem commutasset cura Academia Harderovicena , tandem earundem 
maxime disciplinarum tradendarum causa Uitraicctum vocatus est. Hio 
vero anno 1833 diem supremum obiit. 

Noster igitur Paravius anno aetatis decimo cum parentibus Uitraiectum 
venit. Ibi cursu in celebri Gymnasio absoluto, anno 1816 albo civium 
academicorum inscriptus est, studiis Theologiae destinatus. Per decem 
annos civis Academiae Traiectinae fuit, et laurea doctorali ornatus est die 
29 Septembris anni 1826. Anno proxime insequenti V. D. M. munus 
suscepit in pago Neerlangbroek ; ubi matrinionium iniit cum virgine ho- 
nestissima Cornelia Catharina Susanna vaii Staveren, quae cum duobus 
liberis adhuc superstitibus optimi mariti mortem iam luget. Ad obeunda 
et vero ornanda eadeni officia deinde in pagum Vorburg discessit. Tan- 
dem GroniDgam vocatus, Professoris iu OrdiDe Theologico muuus suscepit 
habita oratio ue inaugurali, die 16 Novembrisanni 1831. Per 35 annos hic 
ia Academiae omameutum et civium academicorum commodum monere 
suo fuiictus erat, cum die 26 Octobris anni praecedentis inopinata morte 
nobis eripitur. 



238 I. G. E R M E R I N S 

En A. A. I quasi numeroa , sive vitae a Paravio bene honesteqae actae 
brevem conspectam. Multum vero abest, ut haec prima lineamenta nos 
doceant, qualem quantumque virum amiserimus. Imago quippe ob oculos 
versatur viri in paucis egregii , in Literis ac Theologia celeberrimi , cuius 
nomen , ut augurari licet , ad seram usque posteritatem propagabitur. Uti- 
nam eam digne referam, neque huic Academiae nostrae lumini ingenii 
culpa quicquam oflSciam. 

Vel me tacente intelligitis , A. A. ! me in congerendis iis quae de viro 
desideratissimo dicam, usum 6s8e sermonibus quos coUegae aestumatissimi 
de Groot et Muurling de Paravio habuerunt, quibns ex omnium sententia 
ipsos Paravii indolem et merita egregie et ex veritate expressisse oonstat. 
Neque id graviter molesteque feretis Viri amicissimil quos honoris causa 
saluto, quod hac solemni opportunitate in celebranda amici nostri me- 
moria praestare mihi visum sit» Vestra legere vestigia, iisque polissimum 
tutum insistere. lis autem quaedam adiungere licuit ab aliis defuncti 
amicis mecum communicata : pauca praeterea ex mea cum viro eximio con- 
tracta consuetudine succurrunt. Quae quidem omnia veluti in compendium 
redigere conatus sum, ut certe, si in aliis deficiat, brevitatis laude com- 
mendetur oratio. 

Per decem annos, ut vidimus^ Paravius Academiae Traiectinae civis 
fuit. Vita autem academica inprimis respicienda est; nam haec praebet 
imaginem vitae universae: quare illa probe cognita et perspecta, facile 
intelligimus quis postea fuerit. 

Academiae Traiectinae id temporis insignem exstitisse fiorem inter omnes 
constat; utpote quam multi in vario doctrinarum genere Professores cele- 
berrimi ornarent. Quod ut pateat in memoriam revocare nobis sufficiet 
nomina eorum^ quorum scholas frequentavit. — Primum patrem appello, 
lohannem Henricum Pareau , tum vero Viros Clarissimos van Groudoever, 
van Heusde, Simons, Schroder, Heringa, Royaards patrem et filium, 
Boumao, MoII. — Quo modo vero horum virorum institutione usus est? 

Quamquam egregiis mentis dotibus praeditus, non ea tamen erat ingenii 
celeritate ut, quae accepisset a praeceptoribus , tamquam satis intellecta 
mox sua faceret^ eaque probaret. Maturitate ei opus erat in doctrinarum 
studiis , atque nimiam adeo festinationem semper aversatus est. Quo factum 



O R A T I a 239 

(qaod pleraiDqae aDimadvertimas) at accurjate omnia perscrataretor , neqae 
in stadiis sabsisteret et pedem figeret, donec omnia rite intellexisset. As- 
sidaitate igitar ac diligentia sapplevit qaod fortasse alacritate ei deesse 
nonnallis videretar. 

Tbeologiae destinatus primum in Literas et Philosophiam incubuit, quae 
ipsi viam ad Theologiam pararent. Cum vero maxime ingenii cultum 
spectaret, etiam Mathesi se applicuit, neque altiores eius disciplinae partes 
aversatus est ; semper autem his ita delectatus est , ut vel provectiori aetate 
saepius de Mathesi cum quadam animi oblectatione loqueretur. 

Lectionibus omnibus diligens interfuit auditor; atque uno ore testantur 
eius c^mmilitones , . neminem audita accuratius adnotasse. Ita materiem 
sibi coUegit ulterius elaborandam. Nam, ut superiora declaraDt, praece- 
ptorum opinionibus non annuit , nisi eas ad iudicii sui lancem exactas , omni- 
busque veluti perpensis veras comperisset; neque se facilem praebebat ad 
assentiendum , quod a viris fide dignis aut rerum peritis eas acceperat» 
sed quoniam inita subductaque ratione veras esse intima mentis persuasione 
sentiret. Perspecta autem veritate eorum quae audiverat, aut in doctorum 
scriptis legerat, illa coniunxit et tamdiu pertractavit , donec ea susciperet 
ipse^ et in succum ac sanguinem converteret. Aliorum igitur quae fuerant 
opiniones sic demum suas reddidit , sibique , ut medici dicere amant , 
assimilavit. 

Ex hac autem veri investigandi religione intelligimus quare Paravius de 
sententia, -quam semel 6ibi informasset, non facile discesserit. Universe 
quidem in iuvene miram animi constantiam animadvertebant sodales^ et 
qualis in iuventute fuit, talem nos provectiori aetate ipsi cognovimus. 

Paravius principem praeceptorem et ducem habuit patrem» virum accu- 
rata doctrina^ studii ardore et labore indefesso conspicuum. Praeside et 
patre auspice, ut tunc temporis mos erat, scripsit et defendit specimen 
de Tograii Carmine; quod testibus idoneis iudicibus adolescentis peritiam 
in Literia Orientalibus abunde probavit. 

Ex ceteris praeceptoribus duorum potissimum institutione usus est; 
Sehroderi innuo et Heusdii scholas. 

Schroderus initio Mathesin solam tradiderat, eiusqus lectionibus etiam 
de Mathesi subUmiori interfuit Paravius. Quum autem dein PhUosophiae 



240 I. 6. E R H E R I N S 

quoque ei institatio mandaretur, ParaTius etiam has Viii Glarisaimi lectioii69 
frequentavit, Ueet antea iam Haismannum et Roasynium de Philoaophia 
audivisset. Psychoiogiae et Pbilosophiae morali inprimia operam navavii. 

Schroderus, vir magna eruditione et ingenio philosopho oonspicaus« cum 
Faravio ooUoquia saepe et privatas scholas habuit de argumentis philoso- 
phis, praesertim de Philosophia Eantiana. Hac itEttioBe Philosophiae co« 
gnitione imbotus iuvenis, eam cum Literis humanioribos ixmiungere mox 
didicit ab Heusdio , e cuius institutione de Literis Graecis et Latinis atque 
de Historia uberrimos fructus percepit. Platonis quippe aublunia principia 
ab Heusdio ipsi tradita , et Platonis lectione illustrata , toto animo amplexus 
est, iisque superstruxit illa quae deinceps in quovis dootrinarum geneie 
praestitit. Sic ingenium Paravii, natura sua philosophum, ab his viris 
cultum adolevit. 

Ne tamen existimetis eum reliquarum doctrinarum studia levius traotaase. 
Hos praeceptores prae aliis memoravi, quia plurimum valuerunt ad exoi- 
landum in iuvene doctrinarum amorem, quo per omnem vitae curanm 
ad altiora semper incitaretur. Omnibus adeo disciplinis strenue se ap^- 
cuit quae ad liberale Theologiae studium ducere possint, omnes eodem 
numero ac pretio habuit, pef se quidem expetendas, sed et hoc nomine 
utiles quin et ipsi necessarias, quod ad ingenium acuendum excolendum- 
que eas facere mature perspexerat, viamque patefacere, qua demum in 
aliarum doctrinarum recessus penetraret. 

Ex iis quae hactenus memoravimus satis apparet, Paravium rectam in 
disciplinaruro studio viam secutum esse. Maxima JEisfiiduitate sibi doctrinae 
copiam comparavit, et praestantissimorum praeceptorum methodum secutus 
^st: optimorum adeo magistrorum optimus discipulus dioendus est. Hoc 
enim tenendum est; eum tantum germani discipuli nomen mereri qui 
praeceptoris mentem perspiciat, eaque utatur ipse tamquam sibi propria. 
Qui praeceptoris exemplum sequitur, non ut eum imitetur, sed ut opti- 
mam doctrinae virtutumque effigiem perpetuo intueatur^ in huius demum 
vitam et mores ex magistri praeceptis vera redundabit fructuum ubertas. 
Hoc summum sit in praeceptore ut discipulos informet, qui suam ipsi ha- 
beant opinionem, neque in verba magistri iuretit: discipuli vero ad eun- 
dem tendant finem. Ex Paravii autem vita plura afierre posaem quibas 



O R A T I 0. 241 

ad mentem praeceptoram ipsam se accommodasse probarem, multam vero 
abesse ut eos simiaram instar imitatam dixeris. Sic Heasdii principia 
facile agnovimas in iis qaae de interiore conianctione et commani adeo 
origine doctrinaram saepe referebat; et in Dissertatione inaugarali procul 
dabio principia deprehenduntar et veluti emicant exegetica Cl. Heringa; 
sed Paravium tamen aadivimus et legimus, non vero eius praeceptores. 

Hac ratione sola iam iuveuis eam adeptus est ingenii firmitatem, quae 
maturioris demum aetatis propria censetur^ et haec demum illum ad sum- 
mum in doctrinis fastigium perduxit Anno 1818, cum vix per biennium 
inter cive^ academicos eius nomen relatum esset, Commentationem scripsit 
ad quaestionem ab Ordine Literarum humaniorum Groningae propositam, 
de Migrationibus Hebraeorum , quam honorifica mentione dignam censeri, 
satis sibi honorificum ipse existimabat. Anno vero 1820 tam egregie 
respondit ad quaestionem Traiectinam instituta Cofnparaiione inter Vonde^ 
lium et Tra^icos Graecos, ut summus ei honor tribueretur. Quibus haec 
Paravii commentatio, ut par est, tam mirifice placuit, vix opinati fuerant 
conscriptam esse a iuvene vixdum viginti annorum; tanta in auctore eminet 
tragicorum Graecorum et nostratium cognitio, stili elegantia et dictionis 
vere latinae bonitas. Adhibuit formam Dialogi; hanc vero a Ciceronis vel 
Erasmi CoIIoquiis non multum abesse iudicarunt harum rerum periti. 

Studiis academicis peractis Dissertationem scripsit de Epiatolae prioris ad 
Corinthioa Capite 18, ubi de amore christiano agitur. Primum sibi sum- 
serat Dissertationis argumentum: de amore fraterno secundum Euangelium; 
sed quum hoc argamentum nimis late patere comperisset, a proposito de- 
stitit. Dissertatio ab eo edita ad optima eius generis scripta refertur. 

Quum defensa Dissertatione Theologiae Doctor creatus esset, eodem die 
Senatus Academicus Traiectinus, ad celebrandos eius in Literis progressus 
eum honoris causa titulo Literarum humaniorum Doctoris condecoravit. 

Brevi post Urbi Traiectinae valedixit, ut in pago Neerlangbroek Concio- 
natoris sacri et Pastoris euangelici munus obiret. Huias officia religiose 
explevit: id enim egit, ut in vitae commercio cum coetus sociis, in in- 
stituenda iuventute et in sermonibus se, quantum fieri posset, ad captam 
omnium accommodaret. Itaque hoc potissimum nomine dignum est quod 
afferatur integritatis documentum, qaod oborto dubio si sibi ipsi in hac 

81 



242 I. G. ER SrER IN S 

re Don satis confideret^ alios expertiofreS' sibi visos, oonsnlere solitus erat, 
iDprimis ooliegam, aetate ac prodentia proyectiorem , caius adeo experi- 
entiae iudioioque magis subacto, sermones quos babere in animo esset, 
aut iam babuisset, submitteret. Orationes autem ipsae plerisque valde 
placuerunt. Nam etsi externae quae dicitur eloquentiae dotibus non ex- 
celluerit Paravius, in concionatore tamen omnes facile agnoscebant virum 
de gravitate argumenti penitus sibi conscium atque unide auditorum salu- 
tem spectantem^ neque suam existimationem , ne dicam inanem boni ora- 
toris gloriam, sanctis illis officiis anteponentem. Has viri boni et probi 
virtutes nunquam non animadverterunt quicumque in coetibus Christiano- 
rum Paravium graviter verba facientem audiverunt. 

Cum per tres fere annos in prima hac statione elaborasset / in pagum 
Vorburgum vocatus est ad idem illud Euangelii interpretandi * munus. 
Vorburgenses tamen, quod vehementer doluerunt^ non diu eo vitae ma- 
gistro atque amico usi sunt. Quum enim in Academiae nostrae Ordine 
Theologico» mortuo V. CI. A. Ypey, cathedra vacaret, Paravius brevi post 
Theologiae Professor huc vocatus est. Itaque in id meritis sibi paratum 
pervenit honoris fastigium, quo eum aliquando perventumm esse commi- 
litones ab ineunte iam adolescentia augurati erant. Nec sine causa multos 
tantam de Paravio exspectationem tenuisse ex ante dictis facile consiabit. 
Profecto, si quis alius, hic certe cathedram academicam ornaturus erat. 

Orationem habuit inauguralem, de animo non minua Tkeologorum quam 
ingenio academica institutione informando. Si cui fortasse dubium videri 
potuisset, num, qui ad Academiam accederet Doctor, muneri ipsi imposito 
plene satisfacturus esset, nae is, audita hac Oratione, non tantum omne 
dubium ita seposuisset, ut virum integrum, doctum, probum eundemque 
vere amabilem venerari sponte et amare incepisset. Etenim descripto 
sublimi et sancto Theologi munere et commonstrata academica institutione 
qua ad illud perveniret, his verbis concludit: ^Quales reddere discipulos 
volumus, tales necesse est ut simus ipsi, veri amore ardentes, boni san- 
ctique amantes, vere liberales ingenioque et animo ad Divina intento." 

Hoc sibi proposuerat vir eximius, cum munus suum inter nos auspi- 
oaretur; nos vero experientia 85 annorum edocti sumus, eum a proposita 
sibi via nunquam deflexisse; nam donec corporis vires patiebantur talem 



O R A T I O. 243 

86 prafettitit Doctorem, :«t tales informavit diacipulos oomplnres, qnales in 
oratione descrtpserat. 

Duas haboit Orationes cam magistratom aoademicam deponeret: priorem 
'anno 1843 de religiania ckristianae ni in doctrinia diaeiplinisque iumania, 
alteram anno 1868, de perfectionia ckristioMae in antigua phUoeophia prae- 
eensumibua et deeideriis. 

Compendia edidit de Hermeneutica Codicis sacri et Theologia morali, 
atque cum CoUega auo de Groot, de Doymatica et Apoloyetica christiana 
^t de JSncydopaedia Theologi christiani, qaibus uterque in lectionibus suis 
disserendi fundamento uteretur. Mirum quantum inter hos disciplinae 
Tbedogicae Doctores fuit opinionum sententiarumque consensus; quod 
profecto eoram discipulis ad studiorum fructum noD potuit iioo admodum 
prodesse. Hi enim a praeceptoribus non ad diversa vocati et veluti dis- 
tracti, sed recta via ad certiora» quae iis plurimum arridebant» doctrinae 
fitudiorumque placita adducebantur. Quicumque . porro merita Paravii in 
Theologia ex eius scriptis numero quidem multis sed argumento tameo 
gravioribus cognoscere gestit^ is meo praeconio atque indicio non indige- 
bit; quid enim enumerare adtinet volumina a Theologis Groninganis edita, 
omnibus notissima, quibus continentur commentationes , quae deinceps a 
Paravio conscriplae sunt. De praestantia vero operum deque dlus meritis 
in Theologiam universam praestat nihil quam pauca dicere: et vero quae- 
nam quaeso mea sit in iis aestimandis auctoritaa? Idonei iudices haec 
acripta praeclara pronunciant et Paravium de Theologia adeo meruisse 
eensent, ut principibus aetatis nostrae Theologis iure meritoque adnume- 
retur. Cui quidem sententiae libens equidem adsentior; de ouius enim 
virtutibus, ingenii animique dotibus tam praeclara praedicari possunt, qua- 
rum splendorem quum nobis Paravii vita literata det intuendum, eum de 
numero praestantissimorum disciplinarum cultorum esse oportet. — Quid 
mirum eum a Rege ornatum fuisse ordine equestri Leonis Bel^ici, et 
ptures Societates literatas eum socium adsumsissel — Pcaeterea novimas 
omnes , eum f uisse • virum probum et iategrum , id uniee spectantem ut 
officiam, qood a Deo omniam rerum Moderatore sibi iinpoaitum persentiret^ 
pro virili expleret; neque anxie quaereret utrum inter nosbene aotorum 
eompribatiooem , an vero vituperatores sibi pararet iniquos. 

31* 



244 I. G. E R H E R I N S 

Quemadmodum in studiis suis semper ipse perseverabat , donec argu- 
mentum quod tractaret satis ab omni parte ponderasset, sic etiam in in- 
stituenda iuventute academica nunquam cessabat, nisi omnia probe ab 
auditoribus intellecta esse animadvertisset. Denique in docendo methodo 
utebatur quae vulgo dicitur socratica, ut rogitando respondendoque audito- 
rum sententiam de argumento proposito eliceret, sibique bene cognitam 
perspectamque comprobaret. 

Ceterum vitam placidam domesticam cum uxore et liberis inter nos 
degit, doctrinarum studiis occupatus et quantum poterat amicorum disci- 
pulorumque commodis inserviens. Quid vero pluraP Stabilem et ad 
senectutem perpetuam ei adprecabamur collegae, vitae multis tam fru- 
ctuosae felicitatem , cum ante sex fere annos subito morbo affectae corporis 
vires animo quoque aegritudinem parerent^ quae mentis quidem aciem 
non obtunderet prorsus, at ingenii tamen alacritatem et vigorem ita saepe 
impediret, ut partim tantum gravissimi muneris officiis sufficere sibi vide- 
retur. Ipse enim huius mali probe sibi conscius erat^ at submisso tamen 
in Deum animo hanc tulit vitae calamitatem^ qua baud scio an nuUa gra- 
vior viro docto possit accidere; tulit fide vere christiana in Dei O. M. 
sapientia et caritate spem omnem et salutem reponens. 

Sic igitur vere vixit, id est vitae suae munus explevit vir eximius, 
qualem Vobis in mentem revocare conatus sum. lam animus, qui dum 
in corpore vivebat mortali, saepe ad excelsiora enitebatur, ad coelestia 
adspirabat, certo confidimus, e corporis vinculis evolavit in domus Patris 
aethereas, ubi adspirante Divino afflatu, Christo duce ad omnem quam 
adsequi iicebit virtutis excellentiam informetur atque perveniat. 

Ad Mulderi mei celebrandam memoriam cum pergo, in alia omnia se 
convertit oratio. Quod sane non in hanc sententiam accipietis A. A.l 
quasi me solum latuissent praeclarae ingenii animique dotes^ quibus om- 
nibus comprobantibus et vero suspicientibus vitam ipse suam vel maxime 
ornavit, quasi levior ex integerrimi amici, pectoris illius candidi meique 
amantissimi decessu in me redundasset calamitas! Vitam universam cogito 
vitaeque varias vicissitudines ^ eiusque praesidia et opportunitates ad sus- 
dtanda, alenda perficiendaque artium doctrinarumque studia. Quae a 



O R A T 1 0. 245 

pueritia inde Paravio arriserunt, iis orbatus Mulderus infaustam ne dicam 
infestam vitae sortem expertus est; quae studiorum impedimenta, nisi 
mens indita intrepida molem profligasset aerumnarum et superasset, nun- 
quam sane ab aequalibus eas impetrasset praestantiae laudes, quas iure 
meritoque consecutum novimus. 

Ex brevi vitae conspectu de his, nisi fallor, Vobis facile constabit. 

Natus est Nicolaus Mulder Leovardiae» die 6 mensis Octobris, anni 

1796. Pater eius lohannes Mulder, Chirurgus dexterrimus et nuUius non 

Medicinae partis peritissimus^ eo tempore Leovardiae erat Lector Anato- 

miae, Chirurgiae et Artis obstetriciae, quo munere olim in urbibus qui- 

busdam honorari meminimus viros de arte Medica bene meritos. Cum 

vero sequenti anno in Academia Franequerana Professor crearetur, eo 

migrans cum uxore, Nicolaum nostrum^ vixdum anniculum secum tulit. 

Anno 1807 Mulderus Professor Anatomiae, Chirurgiae, Artis obstetriciae 

et Physiologiae in nostra Academia creatus est, hac autem provincia per 

triennium egregie administrata ^ die 18 Novembris anni 1810 Groningae 

diem supremum obiit. Itaque Mulderus noster a primo inde ad decimum 

aetatis annum Franequerae vixit, quod supererat pueritiae tempus exegit 

Groningae; hinc vero patre mortuo et amissa iam ante carissima matre 

Hyke Sophia Saagmans, Franequeram revocatus est puer quatuordecim 

annorum^ utroque parente orbatus. Etenim propinquorum decreto Mul- 

deri, fratrisque eius ac sororis, aetate ipsi paulo minorum / educatio per- 

missa fuit affini Cornelio Ekama Viro CI., Logicae Metaphysicae et Astro- 

nomiae Professori Franequerano , qui ibi cum matre sua ac sorore coelibem 

degebat vitam. Huius igitur domo receptus brevi post, i. e. mense lanuario 

anni 1811 inter Academiae Franequeranae cives nomen dedit quindecim 

annos natus. Brevissima tamen fuit commoratio, nam cum anno 1812 

tiranni iussu atque imperio perimeretur Franequerana literarum sedes, et 

Cl. Ekama Leidam abiret Professor Matheseos et Astronomiae, Mulderus 

quoque Leidam se contulit, atque albo civium academicorum inscriptus 

est, studio medicinae destinatus. 

Per septem annos Academiae Leidensis civis lectionibus interfuit Viro- 
rum Cl. Medicinae Professorum^ Oosterdyk, du Pui, Brugmans, Sandi- 
fort, Erauss et Ypey. Nondum ab initio curriculi Academici norma erat 



346 L G. E R » E R I N S 

descripta, qua Edietum regium 2 Augusti anni 1815 cursum stadiomm 
ordinavit. Diseiplinam quam nunc vocamus propaedeuticam nondum se- 
gregare visum erat ab ipsa Medicina. Quam ob rem Mulderus immunis 
disquisitione propaedeutica virium periculum fieicere non coactus est in do- 
ctrinis Mathematicis Physicis et Cbemicis. Has tamen Mulderus , qua erat 
ingenii perspicacitate summo mox studio appetivit: lectiones potissimum 
de Botania, Chemia et Historia naturali frequentavit , iisque merifice de- 
lectatus est. Nec mirum; iis praefectus erat Brugmansius. 

Medicinam tamen universam, quam cum illis coniunxit, non minore 
studio coluisse eum testantur cum commilitones et praeceplores omnes, 
qui optimis eum ordinis medicorum alumnis adnumerare solebant, tum 
vero maxime examina quibus ad finem properans peritiam minime vulga- 
rem adeo probavit, ut si ex huius temporis instituto diiudicentur , summis 
iaudibus comprobata fuissent. 

Absoluto tandem curriculo Academico ad Doctoratum qui dicitur Medi- 
cinae consequendum conscripsit et publice defendit Dissertationem inau- 
guralem de functione hepaiia in disquisiiione anatomica illiuS viseeris niwa. 

Hunc quem delineavi vitae iuvenilis cursum Muldero haud uno nomiae 
in£Eiustum exstitisse, parumque favisse studiis doctrinarum, non est quod 
longa oratione repetam. Ne enim dicam post patris obitum optimo iib 
duce caruisse, cuius exemplo et monitis ad bene instituendum et gnaviter 
persequendum <iter incitaretur, praesertim ea aetate qua iam in puero 
emicuisse feruntur amoris scintillae, quo postea universam naturae em- 
plitudinem amplexus est, quis, quaeso, rerum peritus, non sponte ani- 
madvertit, frequentem istam atque iteratam saepe locorum et magistrorum 
commutationem eius progressibus admodum nocere debuisse. Id vero 
inprimis pertinet ad Literarum humaniorum et doctrinarum claasicarum 
quae dicuntur studia. Hisce leviter tinctum fuisse, et cum iis operam 
navaret, Mulderum nunquam delectatum esse , quid diflStear. Id fortasse 
nostris temporibus, multi non adeo curandum esse contenderent , neque 
medico futuro damnosum, utpote cui disciplinarum naturalium «ocurata 
cognitio sufficeret, et facile adeo carituro familiaritate cum veterum scriptis 
contracta. Sed Muldero adolescente neglecta hac institutione literaria, qoa 
in scholis occupari solebant discipuli , optima , quin vel maxime necessaria 



O R A T I 0. 247 

desiderabantor praesidia ad bene informandam iaventatem. Nempe lin- 
guarum. addisoendaram ratio in his scholis non tantum boc spectabat, ut 
discipuii latine loqui et scriptores latinos iegere discerent; imo gramma- 
tices similiumque doctrinarum studia ad ingenii cultum adhibebantur ut- 
que in puerorum animis quasi instillarentur germana cuiuslibet accuratae 
Bcientiae principia, utque iis monstraretur via, qua nixi, qui supra ho« 
minum vulgus sapere vellent» ad altiora procederent. Quis fiutem nescit, 
ceteras fere scholas aut defuisse prorsus aut minore loco ac pretio fuisse 
habitas. 

Sed ad commilitonem in vitae academicae stadiis revertar. Etsi igitur, 
ut vere dicam, vel maxime dolendum arbitror, harum doctrinarum negle» 
ctum in amici mei scriptis ac sermonibus saepe nimis fuisse conspicuum, 
addere tamen iuvat Mulderum dum Leidae commoraretur , quae sibi deesse 
sentiret ipse, improbo labore atque ingenii celeritate adeo supplevisse, ut 
lectionibus latinis non tantum magno cum utilitatis fructu interesset, sed 
et probabilem in disputando Latinae linguae usum ostenderet, commiiito- 
nibus, quod bene memini, non multo inferiorem. 

In vita ipsa academica tam Frauequerana quam Leidensi si non in om- 
nibus fortasse prospera studiorum fortuna aeque arriserit, muita tamen 
compensavit Brugmansii, quo praeceptore ac fautore usus est, summa 
praestantia. 

Brugmansius auditorum suorum animos ad se trahebat mira quadam in 
disserendo pef&picuitate , qua vel difficillimas quaestiones explicare et per- 
tractare aolebat. Incredibili mentis sagacitate vidit adhibuitque leges uni- 
versales ac principia e quibus singularia naturae phaenomena interpretare- 
tur, ad quae varias item et diversas corporum formas exigeret et quasi 
revocaret: contra quoque saepe in disputando a singularium rerum con- 
templatione ad universalia adscendens, utque ea quae naturae arcanis male 
initiatis alia atque longe inter se diversa videntur, ex iisdem naturae 
semper operantis legibus proficisci demonstraret , eaque inter se interiore 
necessitudine iungi, ut eadem admirabili totius artificii compage omnia 
continerl viderentur. Vastos vero eruditionis, qua poUebat thesauros ape- 
riens , et oogitata referens , tam gravi et ad persuasionem adposito sermone 
utebatur^ veria eloquentiae luminibus ornato, ut vel in tardioribus ingeniis 



248 I. 6. E R M E R I N S 

ardorem studiorum excitaret, et plurimos ad disciplinaram suaram cultum 
traduceret. Quis igitur miretur iuvenem, qualem Mulderum fuisse novi- 
mus, totum scientiae naturalis amore incensum, hisce. scholis adeo dele* 
ctatum esse, ut nunquam earum fructum sibi intercidere pateretur. Brug* 
mansius vero iuvenem assiduum et summa diligentia omnia ex ore do« 
centis excipientem et adnotantem inter ceteros auditores animo vultuque 
intentum non potuit non animadvertere , quo factum ut doctorem inter et 
discipulum ea mox intercederet studii et benivolentiae necessitudo, quam 
sibi in omnem reliquam vitam fructuosissimam grato in praeceptorem animo 
semper praedicavit Mulderus. Et profecto ab hoc inde tempore Brug- 
mansium ita suspexit , ut in oculis quasi gereret , et hoc solo fere uteretur 
exemplari ad quod vitam ipse suam et studiorum rationem conformaret, 
Brugmansius vero ipse quantum temporis sibi a laboribus^ quibus impli- 
cabatur gravissimis vacuum relinqueretur, id lubens impenderet, ut Mul- 
derum ope sua et consiliis adiuvaret et progredientem ad maiora impelleret. 
Dolendum vero Brugmansio tot ac tanta vitae munera fuisse imposita^ ut 
viro vere eximio non nisi per lectiones , discipulorum commodis prodesse 
contigerit , quod Muldero quoque non nocere vix potuit. Itaque si Mul- 
derum Brugmansii discipulum vocamus, hoc in hunc sensum accipiatur, 
quod se ipse ex principiis a Brugmansio propositis ad eius exemplum for- 
maverat, similemque studiorum viam ac rationem ita inierat, ut eius ima- 
ginem ultro in se reciperet. 

Ex Commentatione ad quaestionem ab Ordine disciplinarum Mathema- 
ticarum et Pbysicarum Leidensi propositam, qua quaerebatur Catakffus 
plantarum quae prope Leidam in duarum Aararum circuitu crescunt, haud 
vulgaris Botaniae cognitio patuit. Magno labore ac diligentia plantas col- 
legit, perquisivit et secundum systema Linnaeanum disposuit. Unicum 
hoc fuit' opus, quod de systematica dispositione corporum naturalium 
conscripsit. 

Dissertatio inauguralis conspectnm historicum continet eorum , quae de 
hepatis functione in variis animalium classibus tum cognita fuerunt et 
perspecta. In colligendis et diiudicandis diversorum scriptorum opinioni- 
bus, mngnam industriam et accuratum iudicium luculenter probavit. 

Medicinae Doctoris gradum consecutum rationes domesticae mox coege- 



R A T I 0. 249 

runt inlfactitaDda Medicina virium pericalum facere; incertam adeo vitae 
fortunam experturus primum se contulit in pagum Frisiae Makkum» unde 
tamen, post matrimonium contractum, exactumque trium annorum spatium 
in pagum de loure profectus est Hic autem vitae tabernacula ponere in 
animo erat, et sua sorte admodum contentus vixerat, quum haud ita diu 
post in Athenaeo Franequerano Professor crearetur. Iterum igitur eo 
rediit» sed felicioribus iam auspiciis. Hoc enim semper ei in votis fuerat 
ut disciplinarum naturalium studio se totum dare posset. 

Ex decreto regio ipsi mandatum fuit munus tradendae Botaniae, Che- 
miae et Artis pharmaceuticae : atque ex peculiari Athenaei Franequerani 
more institutionis « accedebant Lectiones de Pathologia et Materie medica. 
Quamvis tunc hae disciplinae nondum tam late patuerint quam hodie, opus 
tamen Muldero impositum unius hominis vires multum superavit. Quum 
autem, exiguo quippe constituto Professorum numero, ea res mutari non 
posset, Mulderus cedendum arbitratus est, sperans fore ut ne summa 
virium intentione in exantlando labore deficeret. Neque spem frustra sus- 
cepit; nam non tantum lectiones habuit omnes, cum hisce Medicinae 
partibus coniunctas, sed ne subsecivae quidem defuerunt horae, ut dubia, 
quae in tractandis argumentis lectionum oborta essent, ulterius explicaret. 
Hinc orta sunt scripta illa minora, quae fere omnia composuit dum Frane- 
querae lectionibus habendis totus vacabat. Hac vero in re ita processit, 
ut paratis quae ad lectiones pertinerent, quotidie velut seponeret argu- 
menti partem aliquam difficiliorem, in quo exactius perscrutando , ubi 
otiosus esset, versaretur, quodque experimentis adeo et observationibus , 
privatim factis illustraret. Nonnunquam absolvit quae sibi proposuerat; 
sed saepe nimia laboris varietate distractus, ab incepto desistere coactus 
est. Fere semper tamen annotavit quae invenerat, annotationesque ser- 
vavit, ut iis data postea opportunitate uteretur « easque perficeret: nonnullas 
in diariis pubUci iuris fecit^ alias separatim edidit. 

Hunc eius morem tenentibus ratio nobis erit in promtu cur in hisce 
scriptiunoolis ad diversa argumenta animum adplicuerit, neque in universa 
aliqua doctrinae parte elaboraverit Mtdta agere debuit^ nec muUum suis 
numeris perficere ei licuit. Quamvis igitur lectiones quas Franequerae 
habuit, auditoribus (quod uno ore grati profitentur) insignem utilitatia 

82 



i50 L6. IKMSRINS 

fraokum adtulimnt» ipnut Mokteri studiis fere noiiM dioendae eunt, eerte 
haee virium diYiaio prohibuit ne Bcientiea prodettet. 

Neque tamen haec aoripta singularia, ai ad amnnnim dootrinae eiigan- 
tor , nemo non gravisaima ac laude digna cenauerit. Monographiam (qnam 
vocant) pleraque exhibent, sive pecttliaris naturae phaenomeni» ab auctore 
aoUicite expiorati atque ingenioae iUustrati» deacriptionem. In arctiori vero 
nexu deprehendendo cum aUis argumentia, in odorandia quaai ac dete- 
gendis naturae legibus generaUoribus Mulderi aagacitatem cecnimna, tum 
vero magnam viri eruditionem in exponendis celebrium natuiae enltorum 
<^inionibu8 admiramur, tandem et praeclaram inveatigandi methodnm ean* 
damque perseverantiae fructus testem locupletem. 

Ab his scriptis probe distinguenda aunt Ula» quae Mukferas vel aponte 
8ua vel ab aUis rogatua conoinnavit» ut naturae phaenomena etiam iis ez* 
poneret» quos huic studiorum generi multum operae impendere prohibebat 
vitae ratio. In his mentis alacritas ek ingenii lumina maiime emicuerunt. 
in iis quippe vel maxime abseonditas naturae leges mira ttmpUcatate expli- 
eare aolebat anditoribua et commonstrare. Quid memorem haa pubUcas 
lectiones et scripta popularia omnibus mirifice placuisse: Usque hiadibas 
incitatum Mulderum saepe plurimorum votis obtemperaturum cnm audito- 
rom inaigai nomero in immensis naturae campis exspatiatum esse. Quas 
tamen obambubtionea etsi iucundas» nimium diquando ei praeripoise tem- 
poris querebantur amici» bene qui{^ gnari^ quantas ingenii virea m na- 
twa dedisset» quantaque in eo vis inesaet ad promoveodam naturaUum 
rerom scientiam. 

Lectiones Franequerae iam inchoavit die 21 Mau 1882, aed menaa de^ 
mom Octobria eiusdem anni munus suum auspicatus est aolemni hahita 
ocatione de meriH^ Davidia Meeae eum BQtamcie tnm aliis. 

loitio tempus a lectiQnibua vacuum atudus botaaids dedit» ot varias 
observationes instituit, quarum plurimae in Cmpendio boUmeo Miekardi 
hsguntur: ita etiam quaedam edidit de Solam tuieroeQ, de aecreeoentia 
nofmuUorum Jhrum etfoliorum et aUa« 

In usum eorum , qui kctiones ChemiGas et Fharmaeeutieas frequenta* 
bant» Qomposuit Jntroduetionem in CAemiam, opus daoboa voLaminiboa, 
quom institotionia normam Fraoequerae ia scboUs pubUce habikis asquebatttf • 



O R A T I 0. * 251 

Privata veio etiam mstitatione permultoe pharmaoeutas docere solebat ^ 
Ad operam quam in Chemicis et Pharmaoeaticis posait^ referendum qoo- 
qoo eat, qaod post mortem Viri Glarissimi Voamaer haius Lemcom Phar-' 
maceuHeum continuavit. 

Anatomen Gomparatam aemper in deliciis habuit, quare hanc Historiae 
Nataralis partem quantum posset non tantum Franequerae tractavit ha- 
bendis lectionibos, sed ab indagationibua in eam privatis, dam ibi com- 
morabatur, nunquum cessavit Inter capita maxime dubia cum esse soiret 
Anatomen et Phyaiologiam Cetaceorum , ad haeo inprimis animum advertere 
secum constituerat arrepta» ut diligentem naturae expbratorem decebat, 
singulari plane sibique propria in haec studia opportunitate. Contracta 
enim necessitudine cum mercatoribus vicinis Harlingensibus » iis maxime 
qui naves exercebant Harlinga quotannis in Groenlandiam emissas, facile 
ab iis impetravit, ut varia a nautis despectui habita organa Balaenarum 
aliorumque Mammalium, maria septentrionalia inhabitantium , in patriam 
afferri iuberent, ipsique integra adservari Hoc igitur studiorum suorum 
pabulo ut mirifice se delectatum praedicare solebat^ ita diligentissime usus 
est, et in dissecandis oompluribus Balaenae» Delphinorum varii generis, uti 
et Phocarum marinarum organis incredibiU labore id egit^ ut accuraticNrem 
cognitionem anabomicam viscwum habitus et structurae sibi oompararet: 
plurima se invenisse etiamtum incognita quaeque ad quaestiones inter His* 
toriae NaturaUs cultores iUustrandas faoerent, Mulderum mihi ceterisque 
amicis enarrare bene memini. Sed proh dolorl ea publici iuris non fecit. 
Dum in iis oolUgendis et in ordinem redigendis oocupatas erat» neque 
satia temporis huic operi impendere poterat, aUi nisi prorsos eadem, 
limilia oerte observaverant et cum eruditis communicaverunt. Unicum 
qood de Cetaceis edidit opus agit de deniibua MonodimHe. In hoc autem 
eomplura memorat antea incognita. 

Manoscriptorom oopiam Mulderus reUquit de hoc argumento , sed valde 
hSc quoqae doleadam^ eam iis non adscripstsse tempus, quo anatomiea 
haeo perieula fecerit; alioquin facile ccmstaret, quaenam eius inventa aUo* 
rum explomtiones antecessissmt Id de nonnullis fidenter adseverare mihi 
Ueet, Mulderom plas semel anunadvertiaBse , observatiQnes , quae tamquaai 
novae prodirent sibi iamdia repertas ac probe Qognila& fuisse, Neque 

82» 



252 ' I. 6. ERMER INS 

dubito quin in scriptis superstitibas harum rerum periti plura £Bcile depre- 
henderent Virorum Doctorum attentione ac studiis perdigna. 

Mense lunio anni 1826 cum Athenaei Franequerani regimen successori 
traderet, habuit orationem de emolumentis quae ew rerum creaiarum eopia 
et varietate scientiae naturali acceaserunt, et etiam nunc accedunt. 

Quum per undeviginti annoB Franequerae munere suo functus esset, 
in Academia Groningana, mortuo viro Cl. Sibrando Stratingh, cathedra 
vacavit. Curatores autem Mulderum dignissimum iudicarunt quem Stra- 
tinghio ad Chemiam tradendam darent successorem. Num honorificae voca- 
tioni obsecundaret , mentem plura in diversa trahebant; inter alia hoc 
potissimum placebat, quod nimia hactenus muneris amplitudine ac varie* 
tate obrutum uni in posterum disciplinarum naturalium parti totum se 
deberi cernebat. At quomodo se totum arti chemicae traderet qua adhuc 
minus delectatus fuerat, et in qua, quippe Botaniae et Historiae Natu- 
ralis amore captus, nequaquam satis elaborasse sibi videbatur? Omnibus 
tamen rite perpensis^ cum tandem decrevrsset satisfacere Virorum Amplis- 
simorum bene ipsi cupientium votis, munus non recusavit, idque die 
80 lunii anni 1841 auspicatus est, habita oratione de Chemiae usu in 
illustrandis vitae phaenomenis. 

Hoc fere tempore a Rege creatus est Ordinis Leonis Belgici Eques. 
Flurimis etiam Societatibus socius erat adscriptus. 

Lectiones hic habuit de singulis Chemiae capitibus, atque studiis che- 
micis nunc solum occupatus fuit. 

Novam docendi provinoiam pro viribus diligenter administravit ad annum 
usque 1853, quum Theodorus van Swinderen V. CI. Historiae Naturalis 
htc Professor diem supremum obiret. Defuncti partes haud ita multopost 
lubens in se transferri passus est. Nempe 12 quidem in hac vitae suae 
statione annos sorte sua contentus peregerat, neque laboris sui fructu in 
discipulorum progressibus caruerat : at vero oblatam sibi occasionem ad stu- 
dium redeundi Historiae Naturalis, quo a parvulis inde adeo deiecfa- 
retur, quo pacto quaeso non laetus arripuissetP luvenili igitur ardore 
(pervenerat autem ad aetatem septem et quinquaginta annorum) ad primos 
amores reversus, in naturae arcanis et miraculis investigandis reliquum 
vitae tempus consumsit. In lectionibus et privatis disquisitionibus more 



O R A T I 0. 258 

• 

sno progressum esse Mulderum memorasse nil attinet. LectioDes de Zoo- 
logia et Auatome comparata habuit. In lucubrationibus privatis maxime 
entomologiae operam navavit: vitae genus insectorum eorumque anatomiam 
potissimum spectavit. In anatomia insectorum, quam usque ad ultimum 
vitae tempus magna dexteritate instituit^ testibus idoneis iudicibus, piuri- 
mos superavit et cum Lyoneto fere comparari potuit. De insectis quae 
dicuntur nocivis plura edidit cum prorsus animadvertenda tum laude intel- 
ligentium haud destituta. 

Anno superiori die sezto Octobris, cum septuagesimum explevisset an- 
num, pubiici muderis vacatio ei tributa est. Quietem^ cuius fructum in 
studia privata redundaturum speravit, adhibere gestiebat ad prosequenda 
et repetenda quam plurima, quae variis de causis antea absoivere ei non 
contigerat. Quod vero in votis erat perficere, ei denegavit vitae qui in- 
stabat finis. Mente iuvenis corpore iam senex erat. Post brevissimum 
morbum die 4 Maii huius anni obiit, lugentibus altera uxore filioque 
unico et magno numero amicorum, ex quorum animis nunquam excidet 
viri desideratissimi memoria. 

Me quidem, AA. Exopt. cum virum optimum recordor, quem 50 an* 
norum constanti amicitia cognitum habui mihique familiarem, verba prope 
deficiunt, quibus animi eius praestantiam Vobis declarem. 

Praeciaris ingenii dotibus ornatus, doctrinarumque amore mature captus, 
haec vitae eruditae quae vocare solemus praesidia incredibili laboris assi- 
duitate ac perseverantia acuit et amplificavit. Quae virtutes, nisi in eo 
coniunctae exstitissent , neutiquam sane tot et tanta laude digna peregisset, 
quanta revera Mulderum peregisse novimus. Hinc sibi ipse quasi princeps 
studiorum dux et auctor esse potuit; hinc in lectionibus etiam et scriptis 
diiucido sermone vel maxime obscuras et latentes naturae leges explicare 
soiebat, atque id efficere ut/ principiis rite positis plerasque rerum formas 
ac naturae phaenomena tamquam iilorum consectaria necessariosque veiuti 
effectus atque sequelas ad vivum quasi depingeret; hinc inter maximas 
quas expertus est clades semper in disciplinis colendis eadem diligentia 
animique fortitudine perseveravit. Hoc loco referre nolim, nec si cuperem 
mihi fortasse liceret, quam adversam saepe vitae sortem passus sit^ ab 
eo inde tempore quo parentibus orbatus fuit usque ad aetatis terminos 



»ii I. G. E R M E R I N S 

• 

quo$ 10 bac civitate inter nos vivens attigit. Hoc unam addere iavat, 
laetum ipsi tandem vitae consortium cum uzore ac filio contigiiae , in quam 
domesticam felicitatem aeque et sua doctrinarum stndia tamquam in por* 
tum reoiperet. Quamvia vero ne ultima quidem vitae etatio , quae aeptaa* 
genario obtigit honorifica , soliicitudine et frustratione prorsus vacaret (quod 
familiaribus tantum atque amicid intimis aignificavit), neque hanc, nec superi* 
ores quas mortalium esse noverat aerumnaa , animo tam debili et afflicto 
tulit ut dolori succumbere videretur. Res quippe aibi, non se rebus sub* 
mittere Mulderum docuerat vitae difiiciiioris neque prono ut aiunt alveo 
fluentis experientia. Denique quod summum est, cum curriculi bene de- 
cursi conscientia solatium afferebat intimo pectori inhaerens persuasio, has 
sibi vitae partes non sine Numine fuisse impositas. Deum venerabatur; 
a religionis quidem simulatione atque omni ostentatione virtutis animus 
erat alienus, sed optimum sibi perfugium quaesivisse in Dei O. M. beni- 
volentia et caritate saepe ex eius ore accepi, et facile credidi. Haee ilfi 
vitae sic demum vitalis initia, hic fiuis. Sanctam illam religionis fidem, 
nulla mortalium superbia debilitatam, nunquam ipse revocavit. Uti autMi 
in naturae legibus^ corporumque originibus» progressione ac structun, in 
huiuB universi admirabili conoentu divina Auotoris ubivis intuebator et 
suspiciebat vestigia, ita nunquam ex pectore excidit penitus insita per- 
suasio, praeatabiliorem hominum naturam ad praeclara quaevis educari, 
vitae, quam in terris degimus, sive prosperae sive adversae cursum mo- 
derante Dei sapientia et benignitate. 

Satisne ergo doloris A. A. ex collegarum aestumatissimoram decessu 
percepimusP Cumulum accedere novistis» neque sic me tristia explevisse 
parentandi officia. Die enim 19 lunii vir aeque praestans laoobus 
Baart de la Faille morte nobis ereptus est. Quanto autem luctu dilectis- 
simi viri obitus omnes perculerit civium ordines, dici vix potest. Neque 
enim soli lugebant, quibus Academiae nostrae res curae sunt, sed aKi 
permulti et, ut vere dicam, universa civitas Groningana vicinaeque palriae 
regionea. Cum igitur communem istam cladem in huius funeris aoerbitate 
intueremur, subiit quaerere, quae tandem aobis essent iustae lugendi 
rationes , et num in moerore omnium communi nobis praecipua esset ddioria 



O R A T 1 O. 259 

ao desiderii caasa. Academiae sane noetrae primas gravissimaaqae in eo 
partes tribaimoa: baec Doctorem amisit qoi institatione saa futaros infar'* 
maret mediooi , eandemqae medicam expertissimum qui illoB exemplo suo 
atque aoctoritate anteiret longa vitae experientia; ceteri vero omnes medi*' 
emm aibi ereptam esse dolebant morbos curantem et aegrotos singulari ha- 
manitate et prudentia sublevantem et consolantem. Haec tamen dubia, et 
si qua alia mentem in diversa trazerint^ sustulit cogitatio vix aut ne vix 
quidem fieri potuisse^ ut unius viri casu adeo commoverentur omnes, nisi 
illi inditae fuissent facaltates eximiae et perfecti medici virtutes, quibus 
omnes aegrotos et laborantium lectos circumstantes ita semper in sui amo'- 
xem raperet et fiduciam, ut ab omnibus dilectus omnium se amicum re 
et animo praestare videretur. — Difficile medici, quem practicum voca-* 
mus» munus est. Postquam complures vitae annos in comparanda sibi 
magna doctrinae cbpia consumsit, ad lectos aegrolantium accedens, mor*^ 
bum ibi curandum videt, sed simul ad aegrum ipsum attendat necesse 
est. Sunt enim qui haec a se invicem distinguere, et quasi avellere vide* 
antur: prorsus tamen inter se coniuncta, nisi potius eadem, sunt dicenda* 
Morbo opponit medicamenta sibi idonea visa: at quanta mentis intentione 
saepe opus est, ot primum morbi naturam et vim cognoscat, et deinde ea 
seligat quae inpraesentiarum morbi vim frangere, mox depellere et aegrum 
ad sanitatem revocare queant. Sed mens intus est. Et haec saepe mor- 
bosa medici cura indiget, neque medicamentis , sed dulci coUoquio vultu* 
que saoatur. Quis vero hic regnasse nostrum de la Faille, et facile prin- 
cipem exstitisse negaverit? Plures recordabuntur virum amabilem lecto 
a^rotantium quiete, ut videbatur, adsidentem et vultu hilari, certe co- 
miter rogantem et audientem. Aegrotantes iuxta et sani aeque confide-* 
bant; et tantam saepe vel sola eius praesentia afferebat auxilii fidaciam^ 
at aegri se prope a sanitate abesse putarent, et lecto adstantes laetissima 
spe erigerentur. 

Praeclanun quidem hanc esse dotem fateor, verum ne primarias medici 
practici virtutes hac in re positas existimetis A. A. I Scio equidem ad hano 
fisre iadicii normam conformari vulgi opiniones^ sed quis ex eorum nu«* 
mero, penes quos in re difiidli soffragium^ hominem probare posset, qui 
aif e ad rem laciendam , sive ot omnium in se convertat oculos , pulcro hoc 



256 I. 6. ERMERINS 

morum subsidio abutatur tamquam paupertatis tegumento, neglectis longe 
gravioribus, quibus vera artis salutaris praestantia unice censeatur. Erro- 
nem dixeris an circulatorem , in magno non erit mihi discrimine; medici 
practici nomine indignum iudico. Quorsum vero haec in enarranda vita 
Viri vere praestabilis P Ut declarem scilicet^ amicum nostrum non 9ala 
virtute^ quam a natura quasi arripuerat, adeo excelluisse ut ingens sui 
desiderium relinqueret, sed ea potissimum usum esse ad ornandas et vero 
perficiendas boni medici, quas susceperat^ partes graviores. Quis vero 
nostrum nescit amica bac humanitatis cum artis peritia consociatione opti- 
mum quoque discipulis praebuisse exemplum Clarissimum de la FaillpP 

De medico artem suam factitante eiusque praestantia ex vero pronunciare 
cum tantum sit virorum neque doctrina neque experientia atque longo 
rerum usu inferiorum, dolendum sane tam severa quin et iniqua saepius 
iudicia de medicis inter se in vulgus emanare. Sunt tamen quaedam in 
medico vitae opportunitates et quasi felicioris fortunae dona, ex quibus^ si 
accesserit acumen ingenii ac studiorum ardor, artis medicae imperitis etiam 
augurari licet, ad quantam artis excellentiam pervenire potuerit, quantam 
revera adsecutus sit. Has igitur medici vere practici notas cum in viro 
desideratissimo facile deprehendamus^ age in eius vitam ac merita oculos 
convertamus. Itaque pro virium mearum tenuitate Vobis probare conabor, 
virum inter aequales celeberrimum ingenii animique dotibus excelluisse, 
ad studia medica ab optimis praeceptoribus institutum esse, in medicina 
exercenda duces habuisse expertissimos ; quibus tandem accessit haud vul- 
garis vitae laboriodssimae experientia. 

Antequam tamen eo accedo , afferre iuvat aliorum , non dico auctorita- 
tem, sed certe virtutum quibus excelluit comprobationem , quibus lubenter 
deferre solemus insignem iudicii partem. 

In iis qui maxime de obitu viri praestantissimi doluerint eius discipulos 
fuisse novimus. Hi quavis data opportunitate dum vivebat non tantum 
frequenti benivolentiae et caritatis testimonio ipsum prosecuti sunt; sed ad 
unum quoque omnes praeceptorem suum in consilium vocarunt^ quoties 
aegrotantis periculum deprehendere sibi videbantur; imo, cum ipsi graviori 
morbo aflScerentur, eius unius opem implorare solebant. Neque id miruml 
Quem toties oculo acerrimo atque exercitato morbos maxime difficiles ao 



O R A T I 0. 257 

latentes dignoscentem et debellantem feliciter viderant, eiosdem adventantis 
prudentiam sibi salutem afferre existimabant. Si aactoritas in his quidqoam 
valeat, certe ad fidem a talibus viris, ipsis medicinae sacerdotibos , caris- 
simo qaondam praeceptori habitam provocare nobis licebit. 

Natus est lacobus Baart de la Eaille die 26 lunii anni 1795, Patre 
lacobo Baart de la Faille Frofessore Groningano, quem ob ingenii soUer- 
tiam et accuratam doctrinam maxime laudarunt. Mater erat lohanna 
Aritia Adriani. Uterque parens magnam in educandis et instituendis 
liberis curam adhibuit. Ac primum quidem filium, optimae spei puerum 
in disciplinam tradiderunt Viri Doctissimi lacobi Yenhuisen Feerlkamp, ut 
linguarum veterum studiis erudiretur; cum vero eo pervenisset ut e lectio- 
nibus academicis utilitatis fructum percipere posset, inter Academiae huius 
cives receptus est, m^nse lulio 1808, vixdum 13 annos natus. Ingenio 
licet felicissimo praeditum eum acceperimus, vix tamen credibile, lectiones 
academicas tam mature audivisse, nisi inter primos praeceptores patrem 
habuisset, Matheseos principia quoque docentem, ne dicam, eo tempore 
Academiarum et universae institutionis normam multum diversam ab ho« 
dierna fuisse. Fer quatuor annos in disciplinas incubuit quae ei aditum 
ad Medicinam pararent , et lectionibus interfuit de linguis Graeca et Latina 
y. y. CI. Ruardi, de Historia CI. van Eerde, de Chemia et Botania, de 
Logica et Metaphysica^ denique de lure naturae CI. Driessen, de Waal et 
Seerpii Gratama. In scholas medicorum non transiit ante scriptam atque 
publice defensam dissertationem , in gua Hutcheaonii germana sententia de 
aensu morali summatim et strictim eofplicatur. Hac Disputatione A. L. M. 
et Fhil. Doctoris titulum meruit et consecutus est. 

In Disciplina Medica praeceptores et duces habuit y. y. CI. lohannem 
Mulder, Driessen, Stratingh, Bakker et Thomassen a Thuessink. Fost 
mortem Mulderi etiam lectiones audivit clinicas Viri Doct. Wachter, Mul- 
deri Discipuli, postea medici Hagani celeberrimi. 

Medicinae universae sedulam navans operam, potissimum tamen se ad- 
plicuit ad yiros in arte medica celeberrimos Bakker et Thuessink. Hic 
inter principes aetatis suae medicos censebatur, non tantum in patria 
nostra, sed etiam apud exteros. Eius scripta bene multa ubique sparsa 
sunt et medicis cognita; nonnulla etiam in aliorum populorum linguas 

88 



SS8 L6. BRMBRINS 

tiBDfllBU. Praeclara vero huias viri iostitutioiM in MediciM practum tto 
I18I1B est noeter de la Faille, ut quod ex eius Oratione inaugurali abonde 
patet, quodque ipse sermone inter &iniliarea saepe tesbatus eat, Tbuea- 
Binkium prae ceterii dileotum magni quoque aestiaaretp atque ad eius 
exempluui mediciDam, sola experientia dace nac sjBtematum diversitate 
distractus, exercere eecum decerneret. Quaenam rero Thuessinkii de dis- 
oipulo fuerit senteQtia, vel exinde patet quod eo auctora tres annos ante- 
quam lauiea doctorali ornaretur, medicus pauperibus curandia in hac urbe 
praefectua sit. 

GerbrMidus Bakker Anatomen et Phjsiologiam docebat, atque huiiiB 
quoque viri acutiasimi egregia inatitutione incitatus in harum doctrinarum 
studia ita incubuit, ut egregios ex iis fructus perciperet ipse ac praecepto- 
ribus suis probaret. Itaque cum Bakkerus sibi proponeret Physiologiam 
tractare disputatione publica inter auditores» nostrum de la Eaille inter 
paucos dignum censuit, qui acuminis ac doctrinae bene partae pufalicB 
ederet pericula. Quantum autem Bakkero debuerit, in cuius familiarita- 
tem receptua erat, in oratiofie inaugurali et alibi saepe testatua eat. 

Per novem annos in Academia versatus est, quorum quinque se studio 
Medicinae totum consecravit , aliquando tamen in Academias quasdam Ger- 
soaniae studiorum causa excurrens. Tandem mense Maio anni 1817 gra- 
dum Doctoris Medicinae , et pauUo post Artis obstetridae adeptus est. Dis- 
aertationem acripsit de ABphyxia inpnmis neonatorum. 

Utraque Dissertatio accuratam eius doctrinam probat et industriam phne 
sifigularem in oolligendis iis quae ad argumentum faoeve anknadvertisset 
Praecipue autem Dissertatio medica memoranda est quam traetatum fere 
numeris suis absolutum dixeris de Asphjxia; qua acriptione universe opi- 
niones de vita et praesertim de morte , eo tempore a viria doctia propoaitas 
exposuity et qua signa diagnostica mortis (xnnia incerta esse, aola patre- 
dine excepta, probare studuit. Asphyxiae naturam et causas accunte ooa- 
teinplatnr et ea tandem adhibet ad illuatrandam Jspkymam neomatarum. 

Anno 1821 uxorem dnxit virginem spectatisaiBiam lulianam Ludam 
nan Wageningen , qoae morte ei et liberis erepta fuit anno 1855. 

Medicinam et Artem obstetriciam mox in hec urbe exepcuit; atque pa- 
irono «tiam usns avwiculo DoctiaBimo Baach, iam brevi tempore ita astiB 



R A T I 0. 25» 

8086 peritiam ac dezteritotem probarit, nt ingenft aegiotcMrum et partorieo* 
tium Dumenis eiaa opem et aaxiUam imploraret: atqae ita vel paucis aoiiia 
poat primarios haias Urbis et RegioDis Medicos civiom suoram existima- 
tiooe haberetur. Itaqoe cum Cl. P. Hendricksz hine in HoUandiam mi« 
graret, Curatores huius Academiae eum prae aliis dignum iudicarunt qui 
oathedmm omaret iam vacantem. His rogantibus Rex augustisaimus eum 
in Ordine Medioorum Professorem creavit ordinarium. Munus suum adiit 
die 21 Decembris anni 1832 habita oratione de noais juas recentiori prae^ 
8ertim tempere varia syatemata medicinae fecerunt. 

Sub exameo revooatis pluribus quae dicuntor systematibus quae et olim 
et potissimum nostra patrumque memoria a medicis excogitata fueroot» 
ooocludit, illa etsi fortasse singola veri quid contiDeant, neque ab inge- 
nois adeo artis eoltoribus negligenda sint, ad veram tamen Medicinae 
practicae progressionem fere nihil quicquam contulisse. Sola experientia 
medicnm ducat, et liberale studium, quo scholae alicuius placitis seae 
totum dare recuset, neque adeo se solum theoreticom medicum dici amet, 
neque solum empirici nomine delectetur, sed theoriam oum pmxi perpetuo 
coniungat. 

Quale universum Medici munus animo sibi proponeret, his verbis io 
fine orationis significavit: ierNon profecto Medicus vitae peraotae rationem 
reddens, interrogabitur, quodnam in praxi aecutus fuerit syatema, et num 
illi manserit fideKs; verom num mirandas virea naturae illiusque productia 
insitaa, in hominum salutem adhibuerit et direxerit» vel in proprii nominia 
hoDorem et emolumentum,'' In hisce verbia nostrum de ia FaiUe agno« 
scimus. 

Ad cathedram Medicinae practicae et Artis obstetriciae hac mente ac- 
oesait, ductus iis prineipiis, et fretus experientia octodecim annorum, qui- 
bus incredibilem aegrotantium numerum visemt, neo aane remiaaiua tra« 
ctaverat , quantum vix ulli medico obaervare conoeaaum ait Bxempb igitur 
et praeceptia futuria medicia viam monatrare potuit, quam ipae per lon-» 
gum tempua neque infelici auoceaau aeoutua erat; et quem fiructum iode 
discipuli perceperint facile intelligimua omnea, et ipsi teatantur. Hi de 
meritia viri acutiaaimi iudicent atque de inatitutione iuventutia academicae 
ad leotoa aegrotantiom 1 lodicarant et vero maxime ooilaadaront, oti oo- 

83* 



860 I. G. E R M K R 1 N S 

vimas, omnes. Raro nubem pro lunone ampleias^ se decipi patiebator 
imagine morbi, et fere semper statim perspicere solebat, qao curatio diri- 
genda, quomodo esset adhibenda. Velati tactu quodam practico duceba- 
tur: atque in curandis quibusdam ut tjrpbo et morbis chronicis pectoria, 
maximam laudem habuit et commendationem. Prophylactica iuventuti ad- 
hibita, plnra mala postea forte oritura averruncavit. Arti obstetriciae cum 
theoreticae tum practicae plurimam operam navavit^ eiusque peritiam in 
his aeque omnes comprobarunt. 

Lectiones academicas habuit de Arte obstetricia theoretica et practica, 
de Therapia speciali, de Medicina forensi, et in nosocomio academico 
Clinicis exercitationibus quotidie vacabat. 

Suscepto munere Professoris in animum quidem induxerat a praxi me- 
dica desistere; sed huic proposito plene obtemperare non potuit, undique 
quippe in eum impetus et medicorum et aegrotantium eius opem implo- 
rantium. Permultos proinde domi atque alibi visit aegros» quos ipse 
adiret, aut humanissime apud se reciperet; quam observandi experiendique 
frequentem opportunitatem , singulari plane erga pauperes liberalitate au- 
ctam semper adhibuit ad discipulorum commoda adiuvanda; quid igitur 
mirum eius docendi rationem omni exemplorum genere facile abundasse? 
In lectionibus autem et studiis nihilo segnius quotidie perrexit et si diei 
horae non su£Scerent , noctis lucubratione quod deesset supplere adnitebatur. 
His omnibus vero ita occupatus fait, ut nisi corpus ei fuisset firmum ac 
vigoris plenum, huius non minus debilitati quam mentis nimiae intentioni 
succubuisset. Haec autem quae de agili prorsus et laboriosa viri vita retu- 
limus, qui secum reputat, quo quaeso iure postularetj ut nunquam quid 
humani passus esset, utque semper ipsi in promptu fuisset Medicinae in 
partibus theoreticis perpetua fere progressioP Ei sane hoc fateri praestitis- 
set, et omnem iudicii iniquioris ansam praecipere. 

Anno 1842 cum Magistratum academicum deponeret Orationem habuit, 
gua diaguifitur num ffeneri humano ntaior viiae cuUua sit cauaa perpetuo 
increacentis debilitatie et deyenerationis , tam corporis quam mentis; an vero 
humahum genue per ipsum illum cultum hucusque ptogressum fuerU et m 
posterum ulterius sit proffressurum. 

Pauca scripta minora edidit de Hygiene et Diaetetica, quorum nonaulla 



R A T 1 O. 261 

omisao nomine in diarilB. Neqae hic praetermittere licet ea qoae scripsit 
de Politia medica et de iis qoae ad Regem retulerunt viri Docti designati 
at de institutione medica agerent. In hoc opusculo institutionem medicam 
in patiia receptam et comprobatam strenue defendit ab adversariorum arga" 
mentis, et simul vera principia ac fundamenta exposuit, quibus liberale 
demum atadium superstrui possit. Ad hoc vero studium, medico supra 
hominum vulgos erudito unice dignum, solas tendere Universitates scien- 
tiarum, viamque aperire Academiarum institutionem ; contra vero admo- 
dum nocere scholas quas vocamus singulares, probare conatus est. Haec 
scriptio lectu dignissima est, utpote quae mentem arguit medici practici 
egregiam^ omnibus doctrinarum quoque Theoreticarum cultoribus imitan- 
dam, quaeque sola ducere queat ad Medicinae praestantiam suo honore ac 
pretio aestimandam. Haec scriptio opportunitatem dedisse videtur ut anno 
1848 a Rege designaretur ^ qui cum aliis viris doctis de legibus medicis 
et institutione medicorum ad se referret. Ordini Leonis Belgici adscriptus 
est anno 1841. 

Dissertationes quoqoe a discipulis conscriptae observationes exhibent a 
Fraeceptore cum iis communicatas, eaeque viri docti experientiam et in 
rebus medicis perspicacitatem clara in luce collocarunt. Plura sane aflPerre 
possem in defuncti Collegae laudem, sed ut finem imponam orationi tem- 
poris monent angustiae; et vel ipsa benevola, qua me hactenus dicentem 
audivistis patientia. Itaque prudens taceo eius merita in societates erudi- 
torum diversissimi generis, quibus non tantum nomen suum dedit ac- 
ceptum pariter et honorificum, sed quibus saepe scientiae multiplicis ac 
variae specimina impertivit. Quid vero coram huius urbis civibus de eius 
vita ao moribus ad humanitatem et benevolentiam , qua omnes complecte- 
batur, plane compositis referam. Non in angulum haec conclusit vir om- 
nibus gratus et acceptus, quem in media hominum luce vixisse scimus, 
et cuius imago omnium mentibus inhaeret, cuiusque memoriam ob eximia 
in se merita grato in defunctum animo cives maxime Groningani diutis- 
sime conservabunt. 

Ne igitur quantum temporis ad bene de eo dicendum concessi mihi 
ademerit horae ruentis brevitas, tantilm viri aestumatissimi virtutibus de- 
traxisse videarl reliqua silentio praetermittere cogor; ut quae praeterea 



S62 I. G. E R H E R f N S 

muneris mei hodierni rBtio postulal^ qooad etuB fieri poeaii, bie?iter 
eoanem. 

Qaod in yita hominom tristia plerumqoe laetia mixta sont, et mo im 
loctum incidimus, quin plurima animum reficiant, id Academiae qnoque 
nostrae hodie usu venire laetamur. Dum ftummo inre viroa, qttorum me* 
moriam oelebravi, nobia ^eptoB dolemus, grato tamen animo simiil leoor*- 
damur eos tamdiu eruditione sua et fructuosissima institutione nohis adfuis86, 
neque ante a nobis discessisse qoam ad supreraani fere aetaftem pervenia- 
sent: et praeterea eorum locos iam oocupatos esae videmua a viria hoc 
munere dignissimis. — Hoc Yobis debemus Viri Ampiissimi Academiae 
Curatores ! Honorificum sed et difiicillimum Vobia munua mandatum esse 
novimus, neque enim extema tantum studiorum praesidia administranda , 
idque agendum ut quae adsint prudenter conserventur , et a fieri possit 
numero et praeatantia crescant; verum et doctrinarum cultui oonsafendum 
Vobis est, atque institutioni iuventutis. Nec sane . levissimae huiua ofiicii 
partes positae sunt in eligendis et huc invitandis viris cum docendi facul- 
tate tum eruditione quoque et scientarum amore conspicuis. Qiatalamiur 
Vobis de felici quem obtinuistis successu: gratiasque Vobia agimas da 
vestro in Academiam nostram studio. 

Admodum vero dolemus Virum Amptissimum van Royen, ~ qui p« 
plures annos sagacitate ingenii, consiliornmque pradentia, Vobis adfait in 
Academiae rebus curandis, — graviori oorporis afiectione commotam esse, 
ut a Rege huius quoque muneris vacationem impetraret» Utinam qoieta» 
quam sil» expetiit, atqoe ab omni cura et solIicitttdiDe vacans msticatio 
pristinam ei sanitatem restituat , atque senectutis quoque oblectamento sit 
laboria recordatio, quem in huius Academiae emolumentum impendisae 
eum grati reminiscimar. 

Hic autem est, quod denuo mentem nostram recreet Nempe augiistis- 
aimo Regi placuit in locum , qoem Royenus vacuam reliquit , aoflkere No- 
bilissimum van Heiden. Non opus esset ut« si hic adfuisset, ei raa 
noetras commendarem, nam arctissimum vinculum iUum iungit oun Aca- 
demia nostra, quam Mam vocare ei Ucebit, quippe ouius civia ipse fuartt. 
NuUi igitur dubitamus, quin in excelso looo positus, quem ex Regis de- 



O R A T I 0. m 

croto in hao jregione oocapat , quantum in eo est benef olentiae erga oos , 
tantam etiam auctoritatem adhibitarofl sit ad Aoademiae Groninganae com- 
moda floremque adiuvanda, Diu cum GoUegis^ Viris amplissimis rea 
Dofitras curee oobisque faveat. 

Ad Profesfiorum ordinem ubi me eonverto, nec hodie mihi deesee video 
laetandi eauaas. £t primum quidem te compello V. CL Diest Lorgion, 
ctti tandem Profassoris ordinarii munus decretum esse gaudemus. Huno 
igitar omnium nomine ex animo tibi gratulor honorem, eruditioni tuae 
debitiim. Te quidem eiusmodi stimulo non indigere ut religiose provinciam 
tibi mandatam administres , satis ipse probasti , at nobis visum , qui mur 
neris officiis tanta com Jaude fungeretur^ eundem quoque in ampliore di- 
gnitatis gradu ooUocari opoitere^ Pecgas igitur Vir amiciraime I nobis esse , 
qualis diu fuisti, et multi adeo ex tua praeceptoris schola prodeant disci* 
puli qui Academiae Groainganae nomini et tuo decori sint et ornamento. 

Vobis quoque Viri praestantissimi 1 Salverda et Modderman, animo qui- 
dem ex amieorum desiderio non plane ad laetitiam oomposito, aed meo 
tamea et CoUegarum nomine, impense gratulor, quod sedes in nostfo 
ordioe vacautes, auetoribus Viris ampiissimis oocupavistis , et felici iam 
augurio eatis au8|»cati. Spes enim nobis laetissima affulget ex iagenii 
quod natura vobis indidit, soUertia atudiorumque , quae iuvenile amore 
amplexi estis, eomprobatione. Has igitur dotes in Aeademiae nostrae 
utiiitates eoBvertefe si perrexeritis (oerto enim ecmfidimus) cresoet quoque 
ac xnagis magisque celebrahitur ReipubUoae Uteratae, quae Groningae 
floret, nomen atque existimatio. FeUcem hic Vobis Vestrisque vitam 
apprecamur. 

Cum Viria aestamatiatimis Rosenstein et van Een^hoff, iit amieos 
CoU^as decet, Jugemiis. lUe filwm aibi uxorique carissintam, hic sooe- 
rum quem venerabatur amisH. 

Dolemas etiam CJariasioMim fialbertsma honorificae vooationi Ultraieeti- 
nae obseoutam esae. Breviori eoim qoam spes fnerat, at non tam brevi 
tempore Dobis interf uut , qnin in eo agnosoereoms ^egias mentis aoimi^ 
qM candidi dotes, quibiia CoUegis ceteriaqoe Academiae oivUMia se valde 
comBiendaret. 

Deaique ad :te 3ne oonverto mi PUiipaai Duo et quadraginta anni 



S64 I. 6. E R H E R I N S 

praeterierunt, inde ab eo tempore qao, te Rectore, Franeqaerae munas 
meum adirem et a te saiutarer; nunc mihi Rectori incumbit offidum te 
compellandi, cum ad finem curricuU academici tui penrenisti, et otium 
tibi ob aetatem concessum est. Ne dies quidem mihi sufficeret, si verbis 
significare veliem*, quae nunc animum meum commovent. Sed quorsum 
haecP Pro famiiiaritate quae inter nos per 50 annos fuit, meam erga te 
mentem nosti; quare nihil attinet de hac re publice dicere. Itaque missis 
iis, hoc unum agam, ut tibi omnium nomine gratuler otium tibi datum. 
Gratias tibi agimus quam maximas quod tanto ardore et animi intentione 
res nostras egeris et in Academiae et Civium academicorum salutem labo- 
rasti: tuum nomen Collegis et discipulis maximopere laudabitur, et me- 
moria tui permanebit. Gaudemus te tantp adhuc esse mentis corporisque 
vigore, ut augurari liceat te, Deo favente, diu otio tno fruiturum esse, 
ita ut sine interruptione studiis tuis dilectissimis te dare tibi liceat. 

Ne tamen arctum quod te tamdiu cum Academia nostra iunxit vincu- 
lum dissolvas. Tuum exemplum , tua eruditio plurimis etiam nunc pro- 
derit. Quidquid mutetur, principia quibus tu semper doctrinarum studium 
superstruxisti perdurabunt. Utilitatis studium, ex disciplinis naturalibus» 
ut aiunt, oriundum, hodie quidem in omnibus dominari videtur: sed 
sunt adhuc, iique non pauci, qui liberali doctrinarum studio faveant, et 
disciplinas propter se ipsas excolendas esse putent. Itaque si qui forte 
hoc tempore in unam partem peccent, tempus veniet quo mens humana 
in alteram rursus se convertat. Tandem tamen ad reqtam viam et veri- 
tatem redibit. 

lam ad Vos me converto luvenes ornatissimi Academiae Groninganae 
Civesl Palam profiteor Vos magistratus mei functionem levem reddidisse 
imo iucundissimam ; quod certe mihi contingere non potuisset, nisi huius 
anni academici spatium Vestra morum humauitate studiorumque assiduitate 
fuisset conspicuum. Hac velim via pergatis, neque vitae honestae iucun- 
daeque fructu carebitis , atque sic saluti Vestrae et Academiae honori profu- 
turi estis. Annus vero hic Vobis non sine gravi luctu abiit. Duos enim 
commilitiones valde dilectos mors abstulit: Wicherum Woldringh van der 
Hoop et Popkonem Hermannum Swaagman. Ille lenta tabe confectus, 
matris viduae curae et cognatorum exspectationi praereptusi eodem fere 



^ 



O R A T I 0. 265 

quo eiu8 frater Yaletudinis causa profectus in Franciae tractus 
meridionaleB « diem obibat supremum. Gum matre lugent propinqui et 
amici iuvenem placidum, modestum, vere pium^ vixdum studia iurispru- 
dentiae aggressum^ de quo probabilem spem multi susceperant. 

Alterum, omatissimum Swaagman, subita morbi vis parentibus oomr 
militonibus nobisque uno quasi ictu abripuit. Studiorum amore mature 
captus, omnibus quos a prima inde aetate habuit praeceptoribus se com- 
mendavit propter assiduitatem et singularem alacritatem ingenii. Perpetua 
quadam comitate ac benivolentiae significatione omnibus erat acceptissimus ; 
et aegroti inprimis, quos saeviente epidemia cholerica visitaverat, ad unum 
omnes eum diligebant. Summo profecto iure meritoque lugetis amicum , 
neque aegre nos quoque in communionem recipietis tanti doloris. Si vero 
Parentes cogitamus tali filio orbatos, quibus ego verbis ac tanta domestica 
clade digno sermone, animi nostri sensus et commiserationem significem. 
Filium hi unicum amiserunt, ad praedara quaevis natura et institutione 
egregia informatum, quem patri medico successorem et iaudum heredem 
futurum augurabamur, et in quo, uti iam nunc ipse amicum iUum con- 
templabatur intimum cui plurimum confideret, ita se aliquando prorsus 
revicturum^ eique omnia commissurum sperabat. Quis talia fando tem- 
peret a lacrimis. D. O. M. precamur ut afflictis acerbitatem doloris leniat , 
eosque ita consoletur atque sustentet, ut ne taedio afficiantur officiorum, 
quae in prolis superstitis salutem, atque civium suorum utilitates per re- 
liquos qui supersunt vitae anuos iis imposita sint. 

Vos vero iuvenes optimi! iuventutis summam brevem aiiquando morta- 
libus impertiri cogitantes, hac opportunitate ad omnem virtutem, sed et 
vitiorum seminario, ita utamini» ut spem inire possitis longam^ utque vita 
bene atque laudabiliter peracta non lugubrem memoriam sed spem sem- 
pitemam &miiiaribus iniiciatis. 

De supellectiii academica hodie non aiia dicenda essent, quam quae 
quotannis referuntur, nisi splendidum iliud Laboratorium physiologicum 
nuper surrexisset. Magnopere laetamur tondem idoneum concessum esse 
locum experimentis phjsiologicis instituendis ; et eo magis laetamur, quo 
maior iam nobis spes est, fore ut brevi etiam reliqua studii mediciprae- 
sidia amplificentur et locupletentur: et quo maioribus sumtibus laboratorium 

84 



S66 I. 6. ERMERIN8 ORATIO. 

boc exstmctum ease oonstat, eo probabUior nos tenet eupeotatio, feliqiut 
quoque qaamquam non eadem liberalitate, perfectam iri. Tibi vero inpci- 
0118 , Amicissime CoUega van Deen 1 gratulamor , polchnim hoc aedificuim 
te, iterum iterumque petentem, obtinuisse. Speramus aiitem te per lott- 
gam tempus ad doctrinarum progrefisufl et iuventutia academicae emolu- 
menta hio ^se laboraturum. Vix tamen, (quod pace toa Yir clariflsime! 
dixerim), nobia temperamus a votis qaae nuncupasse perhibentar lenioris 
naturae cives, ut bic quoque in aolo Groningano radices agat Societas 
tuendia et defendendis animalibus: ne physiologiae cultores nimio atadii 
ardore in miserorum animalium domesticorum internecionem ooDBpirrat! 



Tandem hoc mihi saperest ut magistratum deponam. Ez Decreto Begio 
in annum aequentem Rector designatus est V. 01. Guilidmtts Muarling, 
Theologiae Doctor in Ordine theoiogico Profesaor ordioariaa. — In te 
igitur amicissime Muurling ! illud onus , quod mihi leve fuit , oonfero. Fdii 
tibi et Academiae sit tempus tui magistratus, floreat et crescat oostra 
respublica Deo favente , cui sit laus Aonos ghria / 



SIXL 



ADWTAMENTUM 1 ORATIONl RECTORIS M. 



SGBIFIl Y. CL LUDOYIGI 6EBLAGHI PA&EAU. 



Jm G. VmBJkp lilt. Cond. oommeDtatio «d qnaefttiontm ab Qtd. Phil. Theov< «t 
Lttt» Hiua. UiiTenitatis qme Oronii^ae esi in certamiiie liteiaiio tP 1817 pro- 
poeitam: Eitftoiia migiaikioiiis Hebraeonim extra patriam, «sqae ad terapora, 
deleta a Bomani» Hieroaolyma proxime anteoedeBtia; et ei^itio cansarBm, qaae 
eas effecenmt; addita leeensioDe legionun et kcornm, in qnae migvaverant He^ 
fataeir Qnao altero a commentatione praemio omata loco digna iodicata eflL 
(In Ann. Acad. Gron. 1817—1818.) 

Ife O. PareaB, litt^ Gasd. et TheoL Stad. Beeponsio ad qaaeatioBem liteiariam ab 
Ord. Phil. Theor. et Litt. Ham. piopositam: j^disqniratar qaaenam aniferse fiierit 
Tragoediae Oraecae rati&i ad eamque eiigatar nobiliseima Yondelii iabola Oij»> 
bceehi ¥aM Aemttei:" qaae pariter ao P. L L. Haefe de hoc argamento^ pmemio 
digna iadicatai sertibQfl iaetii, aoxeam leportavit nammaou (Li Ann. Aead. 
Bhenop-TraL l»19^18S0w) 

Spedmen academicnm continens commentationem de Tograii canmne, qoam praeiide 
patre^ L Q. Paieatt^ L. Ot. ProL d. 4 lonii 1824 ad pablicam disoeptationem 
proposait aactor L. O. Pareau, TheoL Cand. 

CemMitati0 cntica exegeAica ia Tanlinae epifltolae prioriB ad C<»intliioa eapat 
XIII, qnam pablico ac solemni examini sabmittit K O. Pareaa^ d. 29 Sept. 
182«. Tnieeti ad Bhenvm. 

Oratio de animo non minas Theologoram qaam ingeoio academioa iMtitatione in- 
formando. (Aim. Acad. Oron. 1881 — 1832.) 

Encyclopaedia theologi christiani. In scholaram saaram asam breviter delineata a 
P. Hofetede de Oroot et L. O. Paieaa, Theol. Proff. in Acad. Oroningana. Ed. 
prima: Oroningae 1840; tertia aacta et emendata: Oroningae 1861. 

84» 



268 I. 6. ERHERinS . 

Lmeamenta theologiae christiaiiae uniyeisae , rive brevis conapectiu dogmatices 

et apologetices christiaiiae. In acholanun aaaram uaam scripsenmt L. G. P^tieaa 

et P. Ho£stede de Groot, Theol. Pro£F. in Acad. Groningana. Editio piima: 

Groningae 1840; tertia aacta et emendata: Groningae 1848. 
Initia institationis moralis ed. L. G. Pareaa. Groningae 1842» 
Oratio de religionis christianae vi in doctrinis disdplinisqae hamanis, hahita d* 

12 Octobris 1843. Groningae 1848. 
Hermeneatica Codicis Sacri ed. L. G. Pareaa. Groningae 1846. 
Oratio de perfectionis christianae in aniiqaa philosophia praeeenrionibos et deside- 

riis, habita d. 14 Octobris 1858. Groningae 1868. 
Leerrede over 2 Timoth. I: \Q\ Groningen^ 1883. 
Christelijke leerredenen over Elia. Groningen, 1836. 
Tpespraak aan de leden van het godgeleerd geaelschap onder de zinspreak: fGh)ds 

woord is de waarheid'', bij deszelfs vijftigste veigadering den 28 April 1840. 

Groningen. 
Herinnering van de Apostolische leer omtrent de ware Christelijke eenigheid, ait- 
' gelokt door het Adres aan de algemeene Sjnode der Ned. Herv. Eerk over ds 

Formalieren, de akademische opleiding der predikanten, het onderwijs en het 

kerkbestaar. Eene leerrede over Ephese lY: 8 — 7. Groningen^ 1842. 
Leerrede over 1 Chron. XXIX: 6^ 7*. Groningen, 1844. 
Het geloof in Jezas Christas ons licht, onze kracht en onze rast, ook in dezen 

zorgvoDen tijd. Leeawarden, 1848. 
Leerredenen over het leven en het werk van Jezas Christaa onzen Heer. Leeawar- 

den, 1851. 
Leerrede over Mattheas IX: 16, 17. 'sGhravenhage, 1852. 
Yerslag namens het bestaar der afd. Groningen van het Ned. B^belgenootschap 

in de alg. vergadering van 20 October 1858. Groningen, 1853. 
Levensberigt van J. F. van Oordt, Jnz. in de Handelingen der Maata. van Neded. 

Letterkande te Leiden, 1853. 
Evangelisohe preken. Eerste jaargang 1863, n^. 7. Beschoawing van Jezas in zijn 

werk. Groningen, 1853. 
Onze redelijke Godsdienst in hare voorbereiding, haar wezen en hare zegepraaL 

Leerredenen. Groningen, 1856. 
Yerslag van het Bestuar der afd. Groningen des Nederl. Bijbelgenootachapa in de 

alg. vergaderingy 20 Oct. 1869« 



O R A T I 0. 269 

In diario theologioo cni titiilas: Waarheid in Liefde, has commentationes edidit: 
1837« 0?er waarheid in Uefde, bL 11. 

Gedachten. De aaid van het Evangeliei bl. 851. 

In hoe vene volgens Faulus, behalve de Joodsche wet, er nog onder de 
Lnraeliten eene andere voorbereiding bestond voor de verlossing, die er 
door J. C. gekomen is, bl. 562. 

1888. Over de nitstoriing des Heiligen Oeestes onder het Nieuwe Yerbond^ vol- 

gens eenige vooistellingen der onde Profeten, bl. 8^8. 
Beantwoording der vraag: j^Waarin vindt Paalns de verlossende kracht van 

Jezns Christnsr bl. 487. 
Beantwoording der vraag: /^Welk nut heefk de voorstelling van Paulns, vol- 

gens welke de verlossende kracht van Jezus Chiistus in de geheele daad- 

zaak zijner verschijning gelegeu is, voor onS| ter regte kennis, waardee- 

ring en aanwending van het EvangelieP" bl. 655. 

1889. Gedachten over Jezus gezegde^ dat Hij niet gekomen is om vrede te geven 

op aarde, maar veeleer verdeeldheid^ bl. 133. 
De aard der christelijke hemelsgezindheid door de voorst^lling^ dat de 
Christelijke Gemeente is eene Kolonie des hemelschen Vaderlandsi bl. 342. 

1840. Wenken omtrent Jezus wijsheid in de opvoeding zijner Apostelen in het 

algemeen, bl. 64. 
Over de veieeniging van de hier op aarde door Jezus Christus verlosten 
met andere heilige wezens^ nu reeds en hier namaals, volgens Paulus 
voorstellingy bl. 482. 

1841. De verzoening door het kruis van Christus. Naar de leiding van Paulus 

uitspraak, Col. I: 19% 20, bl. 314. 
Oveizigt van de wijze, waarop zich Paulus de ontwikkeling der menschheid 
voorstelt, bl. 697. 

1842. De leer van Paulus omtrent deu aaid van Jezus kerk, bl. 711. 

1848. Wie is God naar de meening des beschuldigenden gewetens, en wie is God 
naar de waarheid des reinen EvangeliesP Eene overdenking van Jezus 
woorden: Lukas XV: 18—24, bL 87. 
Over de waarde en het regt gebruik van de Heilige Schriften des Ouden en 
des Nieuwen Testaments voor ons Christenen, volgens eenige Apostolische 
uitspraken, bl. 554. 

1844. Beantwoording der vraag : irHoe schetst Johannes het wezen van GodP'' bl. 441. 

1845. Gedachte over het geloof in Jezns op anderer getuigenis en het geloof in 

Hem op eigene ondervinding gegrond, bl. 123. 
Over de rigting tot het catholieke in Evangelische Godgeleerdheid onzer 
dagen, bl. 656. 



870 I. G. E R li E R I N S 

184<^ QT«r h$t v<orbaAd der Cbnrt^jb» vMrheid mtt: GhnMqk» heilii^cli^ 
bl. 677. 

1847. Het belang van deze daadsaak m het cbriateBdom, dali God cm d» hoogate 

ojtevbadng gegovea heeft in Jeci» Christai, bl» %• 
Gedacbten over de woocdea: Faalin XXII; £% /r>Kgi^ God., mijn God, 

waarom hebt Gij mij verhitenP'' bl. 119k 
Aanwijsing vaii het verschil , dat er beeiaat tAaecheii d» ber en de toeiw^n 

van Jezus bij Johannee en van Jobanne» aeLteSj vooraL in b^m brieven, 

U. 4Z& 

1848. Het Christendom zijne eigene Apologie in zich drageiide, U. 441. 

18^. Hoe^ er bij Cbriatenen van m«er r^tEinnige ea van meer vi^zimigtt b^rip- 

peo overeenstmming i& de waarbeid bestaan kan, ala grondelag hnnner 

onderUnge^ yereeniging in de liefd^, U. 417. 
1861. Een woord over EvangeUsche opbonwiag der keike; of beantwoording der 

vraag: «Waarvan moeten wi} in da Hervormde Kerk utgaanP'' U. 669» 
1858. De leer der Schriften dee Nieawen Yerbonde omtrent Chriatiia VQortdurende 

werkzaamheid ter volmaking van het menachckmif bl. 420« 
1854. De groote verBcbeidenheid der knAgeai vaa menecheDi waaiaan Jezas zich 

wilde mededeelen, U. 118. 
Beantwoording der vraag: fHoe kan en moet onze Frotestastaohe Qodge^ 

leerdbeid zich verder ontwikkdenP^ bL. 716. 
1)857. Over opbouwing van de EvangelisGh-Catbolieke Kerk der toekomat, bl. 16. 
1869. Over het voorgevoel der Christelijke volmaaktheid en het veBkiigeH daamaar 

in de oude W^abegeerte, U. 86« 
1860. Wondergeloof^ wondervrees en wondererkenniiig, bL 240. 
ly&Q4* Eei^ Uik op Jezna peraoonlqkheid vdgena Emest Benan, U. US« 



O R A T I 0. 271 



ADDITAMENTUH II ORATIONI REGTORIS M. 

SCRIPTA EDITA A V. CL. NIOOLAO MULDER. 



1818. Bettchtii plaDtaram^ qtiae prope urbem Leidam nasca&ttit, Praemio orn^ttCB 

aact. II ic. Moldery Med. Cand. in Acad. Lugd. Bat. 

Dissertatio medica inaogaialis: De fnnctione hepatis in disqmsitibne eoSto- 

mica illias visceris nixa, pro grada Doctoiatas in medieiaa, d. 18 loniu 

Lagd. Bat. 

1821. Yoorlezing over de ongelijkmatige ontwikkeling onzer vermogens, eene alge- 

^ meene bron van 'smeaschen ongelak op aarde; en de gelijkmatige ont- 

wikkeling van alle dezelve, het toppunt van aardsch gelids:. fiec. d. £ec« 

xvm, bi. 1. 

/f Proeve eener beschoawing van het menschemk ligchaaam als geschikt ter 

inwoning der ziel, Letteroef. 2® st. bl. 787. 
^ Proeve over de voortreffelykheid der inrigting van 'smenschen ligchaam en 
deszelfe doehnatigheid voor een hooger einde. Letteroef. 2^ st. bl. 441. 
182S. Oratio de meritis Davidis Meese cam botanicis tum aliis, habita Frane- 

querae d. 1 Octobris 1822« 
1824. Handleiding tot de Scheikunde, ten gebruike bij mqne lessen en voor eigen 
oefening van Apothekers leerlingen en liefhebbers der wetenschap. Amst. 
2 dn., 8 st. 
Overzi^ oter de voomaamste gevallen, welke in het Heel- en Yroedkundi^ 
Akademisch Ziekenhais te Chroningen van 1800^1810 asijn waargenomen, 
door Johannes Molder; opgemaakt oit de nagelaten papieren enz. met 
een leven^berigt; door CHaas Mulder. 
1826-1828. Proeven over den invloed van vergiften op tdogenaamde gevbcilige 

planten, n^ 1 en S. Bijdr. tot de Natuurk. Wetensch. dl. 11, 1« st^ 
1627. Over een zoogenaamden zwavelregen in Yriesknd gevallen. Amst. 
1828. Over Eelpstof, lodium. Meyl Biblioth. 

Jacob Ybsmaers Apothekers Woordenboek, na des schrijvete dodd vertolg^ 
door Claas Mulder. Zutphen. 
1881. Over het rood wo^den Van sommige spijzen. 
f Achffle BichaTd, Niettwe B^inselen der krddkunde en der planten natuur- 
leer, vertaald door H. L. van Altenaj met vootredo, aanteekeningen A 
bijvoegsels door CI. Mulder. 



272 L G. ERMERIN8 

1832. Oyer de tanden yan den Narval of Eenhoom^ Manodon Mcnoeerai. Ttjdachr. 

Yoor Nat. Gesch. dl. 11, st. 1. 
ff Nader berigt wegens den DelpAintts Orea aan de Vriesche koat gerangeii. 

Eunst- en Letterb. 18S2, bl. 800. 
jT Nog een woord over Ihlphinui Orea, Ibid. bL 818. 
1888. Een woord over Camper^s Prijsverhandeling yaa 1783. Bepertoriam Tijd- 

Bchrift voor Geneeakande, dl. II, bl. 232. 
1836. Eenige proeven over kristallisatie in gesloten vaten, waargenomen in het 

laboratoriom te Franeker. Meylink^s Nieuwe Bibliotheek, dl. I. 
1836. Over aardappels aan de steng boven iea grond. 

g Eroidkundige aanteekeningen : 

N^. 1. Invloed der zaadlobben op den groeL Bijdr. tot de Nat. WetensdJL, 

di. vn, p. 9. 

if 2. Over warmtegraad in bloemen. Tqdschr. voor Nat. Oesch. dl. UL 
f ff Opwekking tot betere rangschikking en omschrijving der kanst- 

aitdmkkingen. Ibid. dl. III. 
if 3. Over den bijzonderen groei van het loof van eene rammenas en 

van eene radijs. Ibid. dl. III. 
ff 4. Over verschillende misvormingen. Ibid. dl. YI. 
ff if Waaroeming van den groei eener bloemknop van Caetue grandifiorue 

in den kraidtuin van 'sBijks Athenaeam te Franeker. Bijdr. 

tot de Nat. Wetensch., dl. IV, 4. 
Waameming van den groei van een blad van Urania ipeeioia. 

Ibid. dL IV, 3. 

1836. lets over Walvischaardige dieren op de kusten van Nederland van tijd tot 
tijd gestrand of gevangen. Kanst- en Letterb. 
Proeven en opmerkingen over den invloed van de in verschiUende stoffen 
gewikkelde metalen op metaaloplossingen. Kanst- en Letterb. 

1840. Oalvano-polytypie. Kunst- en Letterb. 

Over de kruidkundige verdiensten van Bencker Andreae, achter een stakje 
van J. J. Bruinsma over dat onderwerp, Tijdscbr. voor Nat. Gesch. dL V. 

1841. Over Dodonaeus. Kunst- en Letterb. 

1844« Eenige denkbeelden over de overeenstemming tusschen het scheppingsyerhaal 

en de natuurkundige wetenachap. Amst. Solpke* 
1846. Populaire scheikundige lessen gehouden b^ het Genootschap ter bevordexing 

der natuurkundige wetenschappen te Groningen. Amst. 1, 2 en 3. 
1848. Over den groei van de vrucht van Olaueium luteum. Nat. Tijdschi. Amh. 

5e jaarg. 5 st. 



R A T I 0. 273 

1849. Berigt ▼bb een NoordBcheii Vmmek^ den 8 Noy. 1848 op Boikam gestruid. 
Prov. Oron. Conr. 9 Nov. 1849. 
jT 0?er eene reigiftiging van hoenders dobr rattekmid. Nat. I^jdach. Arnh. 6« jaarg- 

1860. Toespraak gehonden in de bnitengewone vergadering van het Gtenootachap 

ter beTordering der natnnrknndige wetenschappen te Groningen, over de 
Essai-balans, ten geschenke aangeboden aan de Hoogeschool. 
1868. Aanteekeningen over de gemeene SeorpiaeiM)lieg. Panorpa eammmnii. Alg. 

Ennst- en Letterb. 
1866. Aanteekeningen over groote zwermen van Olazemakere, Konstr en Letterb. 
g Koolzaad-insecten. Prov. Ghron. Conr. n^'. 17. 

g Een woord over de Nederlandsche Yereeniging ter bevordering van de kennis 
van Nederlandsche insecten. Prov. Gron. Conr. 6 Dec. 

1866. B^drage tot de kennis der Biinaalden. Landb. Gonr. n^. 46. 

1867. £en woord over het vliegen en de vlengels. Blikken in het leven der Natnnr* 

1861. Handschriften en teekeningen van Pieter Lyonnet. Knnst- en Letterb. 

n^ 26 en 60. 
f Over het SopUa-iaanife , Coluplus Bophiae. Landb. Conr. rfi. 22. 

1862. Onderzoek van een zoogen. Meteoorsteen, gevonden 8 Jnlij 1862 te Wedde,^ 

Prov. Oroningen. Yerslagen en med. dl. XIY. 

1865. Oyer het bnitengewoon nitgroeijen van de snijjtanden bij verschillende knaag- 

dieren. Yersl. en med. dl. XYI. 
if Kleine Aanteekeningen. Klanders. Landb. Conr. n^'. 7. 
if De zijdernps Cfniiia. Alman. voor het Nnt v. HAlgem. 
1864. Een woord over het spinnen en de spintnigen der insecten. 
Heeft Zwammerdam de Kikvorschen onder de insecten gerangschiktP Tijdsch. 

voor Entomologie. 
f Becensie van het werk van Dr. J. Wttewaall, Yolksleesboek over schadel^ke 

en nbttige insecten. Landb. Conr. n^. 17. 
f Bijdrage tot de ontleedknndige kennis van Safumia Cjfntiia. 

1866. Wandelende bladen. Ahnan. tot Nnt v. 'tAlgem. 

g Jan van Geni, of Baaaaner Boiepeliiaan. Prakt. Yolksb. n<>. 6. 

ir Mededeeling over Toxodera detUleulaia. Yersl. en med. 2« reeks, dL 1. 

g Bijdrage tot de kennis van den Veenmol. Ibid d1. YIII. 

f Een Boer en zijne schapen. Yolksonderwijs. Jaarb. van Nat. Art. Mag. 



86 



«H L6. ERHERINS 



AQDiTAMENTUM lU ORATIONl REGTORiS M. 

SGBHfA Ylfil OL lAGOBI BAAtT l^E LA FAILI{E. 



Bifliflrfario philpBophiea in qua Ehitelieflonii gcrmanft ienteutia d» senmi monH snii- 

matim ac strictim explicatov. Groningaa 1812. 
Dissertatio physiologico-medica inaBgaxaUs de ksphpaA, iBprimis neonatonm. Gro* 

ningae 1&17. 
QratiQ de noxia, qaas recentiori praesertiai tempcxre varia syatemata medidnae fbee* 

mnt^ habita Groningae, d. 21 m. Decembris 1882. 
Qratio qaa disqairitur, nam generi humano maior Titae ooHua sit oaaaa perpetoa 

increaceotis debilitatis et degmieialionia tam corporia qaam mentiay an yero ho- 

manam genas per ipsam ilhim caltam hacasqae progressam Iberit et in posteram 

nlterioB sit progressanimi habiia d^ 14 m. Octobmi quam Sectoriii magmfoi 

provinciam deponeret. 
Eenige opmerkingen betreffiende de Bapporten OTer de geneeskandige Staatongeling, 

ingediend door de Commissie, benoemd bij Z. M. Beelait van 20 Nov.^1841. 

Groningen 1842. 
BuUe aan Vtaof; Q. Bakker. Groningen 1828. 
Ter nagedachtenis van M'. H. de Banitz. Groningen 1847; 



DE BETEEKENIS VAN ABISTOTELES VOOB DE ONTWIK- 
KELING DEB NATUUBLIJKE GESCHIEDENIS. 



REDEVOERING, 



lEB AAlTfAASDING YAN HET HOOGLEEBAASSAMBT AAN DE HOOGE- 

8CH00L TE GEONINQEH, 

DEN 6<len DECEMBBB 1866 

UITGBSFaOKEN 



DOOE 



D». M. SALVERDA. 



85» 



,Lob nnd Tadel miUB olme Ruckhalt ftiugespiochen werdeiL Piet&t gegen die 

Yefgangenheit fordert von nnSy for jede gnte LeiBtnng mit nnaerem Banke 

bereit sa sein; eine gleiche Pietat gegen die Jetztceit heiast nns aber« Yor einer 

Uebertreibung nns za huten, welche Lobeserhebnngen der YoranBgegangenea la 

Schmahungen gegen die Lebenden machen wurde." 

L1WB8. 

(Naar de yertaliug van ProC YiciOR Cabub.) 



Ten alleQ tijde heeft -— gelijk het door Whewell teregt is opgemerkt — 
in den mensch de geneigdheid bestaan, in zijn streven naar wetenschap 
sich aantesloiten aan mannen, die, uitmuntende door talent en begaafd 
met meer dan gewone geestkracht, zich vrij wisten te maken van de dwa- 
lingen hunner dagen; m^nnen, die hunnen tijd — gelijk men hetnoemt — 
zijn vooruit geweest. Men volgt hen na ; de denkbeelden , door hen ver- 
kondigd , worden uitgangspunt voor allerlei bespiegeling en met de meest 
ongerijmde overdrijving hunner beteekenis tracht men a. h. w. te vergoelij- 
ken, dat het zclfstandig onderzoek al spoedig voor allerlei deductien heeft 
plaats gemaakt, dat commentaren in de plaats getreden zijn van nieuwe 
waarnemingen 9 dat inductie en zelfstandige kritiek voor belezenheid en 
geleerdheid het veld hebben geruimd. ledere wetenschap heeft hare auto- 
riteiten gehad. 

Maar vroeger of later komt de tijd, dat andere groote geesten de be- 
oefenaars der wetenschap komen wakker schudden uit hunnen droom; dat 
met het herleven der eigen*werkzaamheid de steeds knellender geworden 
banden des gezags worden verbroken. Dan is het, dat de aan zichzelven 
teruggegeven wetenscbappelijke mensch, met ai wat in hem is in opstand 
gekomen, vergeet, dat hijzelf de schuld draagt zijner slavernij, en, in 
nieuwe overdrijving vervailende, de verdiensten van zijnen vroegeren mees- 
ter , zoo veel hij kan , verkieint. Wie is 'er , die niet aanstonds , op welk 
gebied hij zich bewege, voorbeelden dezer dubbele overijling aantewij- 
zen weetl 

Maar niemand ook, wiens geschiedenis (want die van iemands denk- 
beelden is immers zijne geschiedenis) meer de waarheid van het bbven- 
staande bewijst, dan Aristoteles. 



278 M. S A L y E R D A 

Hadden zijne eerste navolgers zich niet bepaald tot de bloote verkiaring 
zijner schriften , maar ook getracht , dwalingen daarin voorkomende te ver- 
beteren en het ontbrekende, zooveel zij konden, aantevuilen; al spoedig 
zien wij de oommentatoren zich vemederen tot maar al te wijdloopige 
verklaringen woord voor woord; er worden aittreksels gemaakt, paraphra- 
sen geleverd; anderen daarentegen stellen zich ten doel, de verwarringen 
optehelderen 9 die in al die verklaringen van lieverlede zich hadden opge- 
hoopt; de commentatoren worden zelven gecommenteerd. En Arabieren 
en Griekeu deelen te zamen den arbeid, telkens wederom nieuwe ttof 
ontleenende aan zichzelven. Moet het ons bevreeaklen , dat , in het laatat 
der twaalfde eeuw^ de 4fCommentator bij nitnemendheid" — ^ gelijk hy 
word genoemd -^ (tiij had trouwens in eene vertaling in het Sjrisch zij-» 
nen text gevonden^ omdat hij het Grieksch niet magtig was) verkhiardi» 
itdat door Aristoteles alle wetenschappen tot den hoogsten trap van voU 
making waren gebragt, dat de gansche gezigtskring van het menschelijk 
weten door hem was overzien, en de grenzen daarvan voor altooa vasfr* 
gesteld" ? 

Van dat standpunt tot dogmatisme is slechts eene schrede« 'tWas niet 
genoeg» zichzelven te hebben tot slaven gemaakt; ook anderen moest het«' 
zelfde juk worden opgelegd. En« waar aan den eenen kant met de meest 
mogelijke spitsvindigheid de woorden van den gevierden wijsgeer naar de 
heerschende denkbeelden moesten worden verwroDgeui werd sijn gezag 
aan elke andere meening met bitterheid ontzegd. Ja zelfs zou de tijd 
aanbreken, waarin het gezag van den godsdienst den heerschenden dwang 
kwam versterken en iedere afwijking worden aou tot kettmj. 

Wel heeft zich nu en dtm cene beweging in tegenov^gestelde rigting 
geopenbaard: wel hebben zich b. v. stemmen doen booren ten gunste van 
Phto vooral; wel hebben de theologen, met reden voor z66 magtigen me* 
dedinger beducht, meer dan ^enmaal zijne werken ten vure gedoemd; 
de plaats echter, door Aristoteles ingenomen^ verloor hij niet, om inte- 
gendeel, door mannen als Albertus Magnus en Thomas Aquinas op nieaw 
gecommenteerd , weldra een standpunt te bereiken, gelijk nog nimmer 
deor hem ingenomen wae. Toen zou het gebeuren^ dat men van de hoog- 
leeraren der wijsbegeerte voor hun optreden de verklaring vergde, sigIi 



REDEVOERING. 27ft 

naauwkeorig te zoUen koudeo aan sijne leer; toen werd bi} koniBkli^k edict 
de overtredef eeB rhom» temevarias, arrogaaa et impodena'' Yerklaanl^ 
wiens werkes bekoorden te worden vernietigd. 

Maar ook toen reeda begonnen -^ eerst van de rijde der mathematici -^ 
stemmen aich te verh^Een , die het waagden , de lang vergode steUingra 
ia twijfelf te trekken en te weSrfeggen , en bereidde de geest des Tijdia, 
langzaam maar zeker, den weg voor hen, die de zeventiende emw htb^ 
hmk goBiaakfc tot eene, beroemd om hare aankanting tegen alle auteriteit. 

VobhigeD: oBftmekeer I De man , zonder wien wetenschap eene onbestaan* 
baarheid werd geacht, wordt op den achtergrond geschoven, slechts spaar^ 
zame uilgaven van den eenmaal onmisbaren vinden nog hun weg; de vei^ 
goding van weleer heeft plaats gemaekt voor vaak bitteren spot: de «rleeaw 
van Stagira" wordt met den inktvisch vergeleken, zich aan naauwkeurige 
beschoQwiiig onttrekkende m eene wolk van inkt. 

Voor het eerst op het einde der achttiende, vooral in het begin der 
negeotieflde eeuw zien we intusschen weer op nieuw de aandacht op Aris* 
toteles gevestigd^ en eene studie naar den eisch des Tijde door nieuwe 
nitgaven mogekjk gemaakt. Stemmen als die van Lessing, van H^el 
vooraii, verheffen zieh vbor den miskende; Hamilton, Macgillavry, Cuvier, 
Geoffrojr St. Hilaire, de BlaiAville, Johannes Miiller, ~ zelven mannen 
van onbetwist gezag — spreken zich op gelijke wijze uit — en, niet te 
vreden met den grooten wijsgeer te waarderen in zijnen tijd en alle na« 
tuuirweteoschap a. h. w. te laten beginnen van hem, wil men zijne waarde 
tot ia onaen tijd hebben uitgestrekt, en laat mea ~ niet zelden met op< 
aettelijke verkteining der verdiensten van latere onderzoekers -^ voor Ariste» 
telest aanspraken geklen op bdangrijke ontdekkinge» der nieuwm we« 
tenschap. 

Doch in onze eeuw. ia evenmin ak in de }7e voor autoriteiteii plaats. 
Reeds is een tegenwigt in de schaal gelegd. Lewes — - de bekende bio" 
graaph vaa Goethe» de schrijver der /rSea-side studies^' en der, vooral in 
Tauchnitz uitgave leA verspreide /irPhysioIogy of common Life" — heefi; 
voor een tweetal jaren Arisiotelea en zijn werk tot het onderwerp gemaakft 
van eea b^ngqjk onderaoek , vooral op de natuurwetenschap gerigt. En ^ 
eene zekere dubbelzinnigheid in sommige zijner uitspraken , waarop reed9 



S80 H. SALYERDA 

elders gewezen werd, buiten rekening gebragt — ^.wordt door dezen achrij* 
yer de gewone bewering, dat Ariatoteles van eenig deel der natuur-weten- 
schap de grondlegger of de wetgever sou zijn geweest, sonder meer, voor 
iTonphiloBophische overdrijving iorverklaard /' die de gansche beteekenb der 
hiatorie ondergraaft" Ja hij gaat zoover, te gelooven, #dat men de ge- 
Bchiedenis van elke deser wetenschappen beginnen kan , zonder Ariatoteles 
leifs te noemen/' 

Heeft hij juist gezien, en is zijne kritiek vrij van dezelfde overijling, 
waarvan hij — in de tegenovergestelde rigting — Guvier en anderen , 
niet zonder bitterheid, betichtP Welke is in der daad de beieelems van 
Jrieioteies voor de oniioiiieiinff der naiuurweteneciap ? Ziedaar eene vraag, 
waarvan de belangrijkheid wel door niemand zal worden bestreden, die 
met mij de groote waarde der historische ontwikkeling eener wetenschap 
erkent , en de vohtrekte onmisbaarheid daarvan gevoelt bij hooger onderwijs. 

Vergunt mij, uit het laatste oogpunt, met de beapreking dezer vraag 
mijnen werkkring aan deze hoogeschool te aanvaarden, en verleent mij 
daarbij Uwe welwillende aandachtl 

Het is eene onbetwistbare waarheid, dat de oude Grieken^ hoe groot 
zij zich ook hebben getoond in hunne voortbrengselen van kunst, van stiji 
en van wijsgeerig onderzoek, in de beoefening der natuurwetenschap met 
oneindig minder geluk hebben gewerkt. De vraag kan niet mtbUjven: 
Wat mag daarvan de reden zijn? 

Er zijn 'er geweest, die gemeend hebben^ de verklaring te kunnen 
leveren met de bewering, dat te weinig aandacht aan de waameming 
geschonken werd» en dat van die gelukkige combinatien van waamemin- 
gen, die /robservations provoquees'^ waaraan wij gewoon rajn, den naam 
van proefnemingen te geven, weinig of geen gebruik werd gemaakt; — 
dat daarentegen te veel werd toegegeven aan de alom heerschende voor- 
liefde voor afgetrokken bespiegeling. 

AI aanstonds zou hier kunnen worden in het midden gebragt, — het- 
geen door Liebig voor weinige jaren uitgesproken werd — dat ^het expe* 
riment, niet minder dan de berekening, slechts een hulpmiddel is voor 
het proces des denkens , — ' vergeeft het germanisme in mijne vertaling 1 — 
en dat, zal het eenige beteekenis hebben, daaraan in elk geval en met 



REDEVOERING. S81 

ooodzakelijkheid de gedachte dient vooraf te gaan/' En in zooverre had 
hij regt, te beweren, //dat een empirisch natuuronderzoek in den vulgairen 
sin eigenlijk niet bestaat/' Zeker zouden, zonder meer, de grootste rijk- 
dom van waarnemingen , de talrijkate esperimenten nimmer tot de ont- 
dekking van ook maar eene enkele natuurwet hebben geleid. Maar met 
rede deed reeds Wheweli opmerken^ dat de Ouden wel degelyk hebben 
waargenomen en geexperimenteerd. En aan ideeen heeft het hun evenmin 
ontbroken: hunne energie is ook in dezen groot geweest! Maar van beide 
hebben zij een onbedachtzaam gebruik gemaakt. £n de beschuldiging 
van Lewes is volkomen waar: «fZij hebben waargenomen en uit hunne 
waameming besluiten afgeleid^ maar hunne waameming was vlugtig, en 
hunne besluiten waren overijld." Dat de val-snelheid van eenig ligchaam 
evenredig wezen zou aan zijn gewigt, had eenen schijn van waarheid; en 
het vallen van eenen steen en eene veder had het immers bewezen P I Aan 
verder onderzoek , aan controle wordt niet gedacht — ten minste de be- 
teekenis daarvan niet begrepen ; Galilei wordt door de aanhangera der 
oude leer bespot, en zijne tegenproeven vinden geen geloof. En 'er 
komt geene verbetering^ voordat veler schipbreuk in die oontrole het 
kompas heeflt leeren kennen^ zonder hetwelk de zee des onderzoeks niet 
dan bij toeval met geluk bevaren wordt. 

Waarom ? 

Omdat de wetenschap zich langzaam haast, en de mensch van nature 
ongeduldig is. 

Gebrek aan genoegzaam materiaal , het gemis van de meest onontbeerlijke 
werktuigen van den nieuweren tijd lieten den Ouden niets overig dan het 
onderzoek van schijnbaar onbeduidende bijzonderheden , of het wagen van 
hypothesen. En, niet tevreden met zoo geringe uitkomsten, hebben zij 
bij de subjectieve methode hulp gezocht. — Is het niet de geschiedenis 
van het /yelectrisch fluidum/' van de isrlevenskracht" — oud, maar eeuwig 
nieuw? — Toen moest de subjectieve methode de overhand verkrijgen. 
Ons voordeel boven hen is, dat wij hebben geleerd — met schade en 
schande hebben geleerd — onzen geest in dezen te mistrouwen; dat wij, 
ons natuurlijk ongeduld temperende en bedacht op onze ligtgeloovigheid , 
de empirische methode hebben op den voorgrond gebragt. 

86 



t8S M.SALVBRDA 

Ik wil «nen £er oode wijsgeerai lelven kteD eprekea. Hij Vffhialt 
OM VBB den ijver , wainnede hij in fijne jengd Bear de oonaken der dinf» 
gen te loeken plagt , zonder , tot rijne bittere telenrateliing , ieta nader te 
komen tot zijn doel. Daar vangt hij nit de achriflen van Anaxagoras de 
verkiaring op, dat de geest de oormk en de veroidineerder ?an alle diB^ 
gen ia. Met gretigbeid neemt hij haar aan, en overlegt bij ziclaelveBi 
hoe die alies ordenende geeit elk ding aoodanig inrtgt , als daarvoor heC 
berte is. Wie de oorzaak van eenig verschijnael wenficht te doorgronden, 
die make uit, wat het beste en nneeet passende ion ziJB. En voortaan 
neemt hij, den grond aanvoerende» dien hij voor den aterksten boudt 
datgene aan ah waarheid, wat met dien grond ichijnt overeen te atem* 
men; wat daarvan afwijkt» is niet waar. 

Wie ooit, al ware 't niet dan oppervhkkig , van de wijabegeerte van 
Plato — want hij waa het , dien ik apreken liet •-* kennia heeft genomen , 
dien is het niet onbekend» tot wat buitensporige bespiegelingen Bijne 
^methode hem -~ bij al zijne onbetwistbare grootheid heeft geleid. 

Zeventien jaren lang is hij, eerrt de leermeester, vervdgens de vrimd 
van Aristoteles geweest. 

Maar de leerling week spoedig van den meestw af. 

Geboren en aanvankelijk opgegroeid in eene rtad, waarvan de l^;ging 
met het zuidelijk gedeelte der golf van Napels vergeleken wordt, kon het 
wei niet anders, of hij moest zich aangetrokken voelen tot de beschou- 
wing der natuur. £n zijne opvoeding als de zoon van eenen Asclepiade 
werkte die rigting grootelijks in de hand. Al zijn de opgaven omtrent de 
anatomische kennis dier tijden en het anatomisch onderwijs, dat bij de 
Asclepiaden een deel der eerste opvoeding reeds schijnt te hebben ui^* 
maakt» ook nog zoo overdreven, er was maar wdnig positieve kennis 
noodig, om de ongerijmdheid van Plato^s physiologische redeneringen te 
doen doorzien ; en de zucht tot onderzoek van den geboren naturalist kon 
op den duur met zulke bespiegelingen geenen vrede hebbeo. Zou ik on* 
regt hebben, indien ik in Aristoteles' voorliefde voor natuurweteBscbap 
eene voorname aanleiding zag tot aijne afwijking van Piato eii diena wijV 
begeerte ? 

Hoe dit zij, tegenover dezen» die aaa de zandBjke waameming alle 



RIDEyOERING. W9 

betoekeniB behriBt, sien wij Aristoteles gew aader punt van uitgaiig er- 
kennen , dan jwst deae. In spijt van mato^e bedeaking , dat in het 8oo« 
genaamde sinsbedng een hew^ harer onwaarde moet worden geziea » 
leert Aristoteles, dat het niet de Bintnigen aijn, die hebben gefiGiald, maar 
dat de fout in de veriDoerde doiding onser gewaarwordingen ia gelegeo. 
Krijgen wij door sintni^elijke waameming krania van het bijxondere» de 
kennis van het algemeene moet hngB den weg dar indoctie worden ge- 
zocht. Wel verre dat, gelijk de meester had beweerd, alle erkenteniB 
eene Uoote herinnering bou wezen, een herleven a. h. w. van reeds voor- 
af bestaande denkbedden ; wel verre dat van eenige idee alle overigen zou- 
den kunnen worden afgeleid, omdat ee logiach zijn verbonden, •— wijgt 
de leeriing ala eenigen grondskg van voUedige erkentonis volledige ervaring 
aan; en het gevaar der PlatoDiBcfae methode, het over het hooCd zien van 
feiten en het afieidm van een overijld besloit oit weinige gegevens, ont« 
gaat hem niet. 

Is het to verwonderen, dat men, bij den inderdaad kolossalen omvang 
zijner kwnis, voor de jittBtheid zijner inaigten a. h. w. het bewijs, Aristo- 
teles den «^vader der inductieve wijsb^^eerte" berft genoemd? 

Todi zou ik , ondanks dit alles , vreeaen , dat men zoo sprekende , schul- 
dig wordt aan groote vooriDgenomenheid. Aristoteles ia geenszins zonder 
voorgangers geweest. Nog daargelaten, dat het onbillijk is, oiet Cuvier 
hen te beachuidigen van onwetendhetd » wior werken voor ons moeten zijn 
verioren gegaan; eit zijn er -^ ik wii slechte wijzen op Socrates — van 
wien wij met zekerheid weten, dat reeds in hunne leer de kiem gevonden 
wordt der methode, later door AristoteleB opgevat met al de kradit van 
zijn genie. 

En dan — bij al de scherpte, waarmeS de eiachen der inductieve me- 
tbode door hem zijn niteengeeet, bij al den nadruk, waarmeS hij heeft 
verlaogd, dat toeh ^rin elk geval aan de waameming zou worden gehoor 
gegeven boven de theorie" -^ hoe vaak biijkt hij de toepassing zijner 
methode te heUmi uit het oog verloienl 

Ib hi} nMt, de ^werkzaamheid van het wetenBdiappelijk BoqyticiBme^' 
ontberande, ala vooigegaan in het veronaohteamen der waameming, die 
h^ floo aangeppezen had; en hedElt hij niet maar al te zelden daaraan de 

86» 



884 M. S A L y E R D A 

Doodige voorzigtigheid besteed en de eenmaal gedane waarnemingeii geve- 
rifieerdP — Is niet^ toegevende aan zijoe zucht tot het opsporen van 
ii^eindoorzaken'' de /ygrondlegger der inductieve methode" in de praktijk 
maar al te dikwijls metaphysicus geweeat? 

Waar wenden wij ons om het antwoord op deze vragen beter dan tot 
de natuurwetenschap ^ en in de eerste plaats tot haar door Aristoteles met 
groote voorliefde beoefend onderdeel, de natuurlijke geBchiedenis der die- 
renwereld ? 

Het is er echter ver van af, dat wij van hare beoefenaars een een- 
stemmig oordeel hebben te verwachten. Zoo zegt ons, in zijne geschie* 
denis der natuurwetenschappen , Cuvier , over het algemeen genomen onuit- 
puttelijk in den lof van Aristoteles, niets minder dan het volgende: 

#Men moet hem houden voor eenen der grootste taaamefners, die im- 
mer hebben bestaan ; even ongetwijfeld is hij het meest buitengewone ffSnie 
clamficateur , dat immer door de natuur is voortgebragt." 

En weinig later volgt: 

/sfDe Hiatoria animalium is niet zoo zeer eene eigenlijk gezegde dier- 
kunde» d. w. z. eene reeks van besehrijvingen der verschillende dieren;" 
(eene trouwens minder gelukkige bepalingl) //zij is veeleer eene soort van 
algemeene anatomie, waarin het algemeene in de organisatie der verschillende 
dieren wordt ter sprake gehragt; waarin hunne overeenkomst en hun ver- 
Bchil, op het vergelijkend onderzoek der organen gegrond, worden uiteen- 
gezet , en waar de grondslagen worden aangenomen voor de meest juiste 
hoofdverdeelingen." 

Ware dit niet overdreven, dan zeker zou aan Aristoteles, naast zijne 
historische, eene groote absolute beteekenis nimmer mogen worden ontzegdl 

Maar hooren we nu Lewes! 

//Streng genomen, is er in de Jffietaria animalium geenerlei weten- 
schap — niet eens eene stelselmatige behandeling, die op wetenschap ge- 
lijkt; niet eeue goede beschrijving is er te vinden. Eene anatomiache 
verhandeling is het boek niet ; eene beschrij vende dierkunde 66k niet ; eene 
philosophia zoologica even min. Eene verzameling is het van opmerkingen 
over dieren, over hunnen bouw^ over hunne gelijkheid en hun verschil, 
over hunne gewoonten; en als verzameling is het werk kolossaal; maar. 



REDEVOERING. 285 

op zijn gunstigst opgevat , is hier eene stelsellooze verzameling van d^tails , 
de laatste bovendien zelden van waarde , vaak onnaauwkeurig." 

Wel is het oordeel gunstiger over de bekende verhandeling over de 
voortplanting , maar ook daar worden de verwijten van slordigheid in de 
aanname van feiten, van onvolledigheid , enz. herhaald. 

En inderdaad^ het kost weinig moeite, uit de talrijke geschriften van 
Aristoteles eene menigte voorbeelden samentelezen , waarop maar te veel 
aftedingen valt. 

Dat — om er ten minste enkelen te noemen — volgens zijn beweren 
voor de bevruchting van het patrijzenwijQe niet meer noodig is, dan dat 
het onder den wind van het mannetje kome, terwijl het qp zekere tijden 
zelfs voldoende blijkt, dat het alleen zijne stem hoort, als het over haar 
henenvliegt; klinkt ons voorzeker vreemd, maar wordt in verband met de 
opvattingen dier tijden zeer verklaarbaar* Maar de bewering, dat de 
leeuw geene halswervels bezit, doch in plaats daarvan slechts een enkel 
halsbeen, is zeker niet gegrond op anatomisch onderzoek. Dat, zoowel 
bij den mensch als bij schapen, geiten en varkens de mannetjes een 
grooter getal tauden dan de wijQes zouden bezitten, //terwijl dit punt bij 
de overige dieren nog niet was onderzocht/' zou door een oppervlakkig 
onderzoek zijn weerlegd. Dat de muizen zouden sterven, als zij water 
drinken gedurende den zomertijd , behoort voorzeker niet tot hunne na- 
tuurlijke geschiedenis. De bewering, dat de dollehondsbeet de bekende 
noodlottige gevolgen heeft bij alle dieren^ met uitzonderinff alleen van den 
menscA is minstens onverklaajrbaar. De verklaring, dat het eene dwaling 
is, aantenemen, dat de longen de oorzaak zijn der kloppingen van het 
bart, omdat dit laatste verschijnsel alleen bij den mensch wordt opge- 
. merkt — ffAij tocA alleen kan in Aoop en verwacAting levetC* — geeft Le- 
wes in der daad het regt, te vragen, of Aristoteles wel ooit een' vogel 
heeft in de hand gehad. Dat de mensch onder alle dieren de meeste 
naden heeft aan den schedel (en de man wederom meer dan de vrouw) 
en wel opdat dit ligchaamsdeel zacht uitwasemend zij, is eene niet weinig 
phantastische deductie uit hoogst onvolkomen waarnemingen. En de theorie, 
dat de mensch noodwendig onder alle dieren het digtst behaarde hoofd be- 
zit, ten gevolge van diezelfde reden en om de vochtigheid der hersenen 



M€ M. SALVBKDA 

(want waar de meeste vochtigheid «n de meeste wannte sijii, moet ook 
de krachtigste wasdom aich openbaren) sluit zich aan die beaehottwing 
waardiglijk aan. Het berigt, dat de menach het eenige dier ia met vleeach 
lan de onderste extremiteiten zal ook den niet-anatoom verbazea. Maar 
Aristoteles kent er de oorzaak van: opdat het bovendeel dea ligchaam ligt 
aij, en de menach dat gemakke(Iijk drage, heeft de nataar de groote 
maesa van het bovendeel weggenomen en naar de benedeaste deelen ver- 
legd : daarom zijn deze vleezig en bovendien tot het^zitten geschikt ; waar- 
aan de mensch — - in tegenstelling van het viervoetig gedierte» dat kan 
blijven staan zonder moede te^ worden ! — behoefte heeft. Maar door 
deze inrigting is dan ook al het beschikbare materiaal opgebraikt eh er 
blijft niets overig voor een' staartl 

Belagchelijk , niet waar? Ik zal het a niet tegenspreken , maar a alleen 
faet oordeel herinneren, dat men na 2260 jaren over een goed deel onzer 
tael geprezen hedendaagsche wetenschap aitspreken zal. 

Voor een deel kon intasscben van Aristoteles wel nirt anders worden 

verwacht. De beoefening der menschelijke ontleedkande , dien grondslag 

van alie verder ontleedkandig onderzoek , werd door de heerschende deuk- 

beekien van den tijd, waarin hij leefde, in hooge mate bemodjelijkt; en 

een voUedig onderzoek schijnt van die zijde tot de onmogelijkheden te 

hebben behoord* En — al zijn de meeningea over dit pant ook thaas 

nog verschillend — het feit, dat hem b. v. de spieren en hare werking 

voistrekt onbekend zijn gebleven, dat hij van de beteekenis der zenuwen, 

waarvan er een paar door hem beschreven zijn , evenmin iets begreep ah 

van het bestaan van een zenawstelsel ^), dat er tusschen alagaderen en 

aderen nimmer door hem wordt onderscheid gemaakt, schijnt het niet de 

meening te bevestigen , dat Aristoteles voor zijne kennis van het menacba- 

lijk ligchaam wel geene andere bronnen heeft gehad, daa de berigtea 

aangaande de inbalsemingen , en het slagveld — dat, in 66n woord, zijne 

ervarmgen meer die vaa iijkopeningen zijn dan die van eigentijkeanatomie? 

Voeg daarbij de waarschijnlijkheid , dat Hippocrates evenmin menscbenlij- 

ken had bestadeerd , en dat het , 450 jarM later , door Oaleims nog niet 

werd gedaan. 

Maar, moge men hierait veei verklaren van hetgeen aan Ariztotelea 



REDEYOERING. 287 

ODb«keiid gablevea ie^ ujiie onjuiste opgaYCtt verdedigt ket eveniniii bIb 
Cttvier'8 vergollijking van dit aelfs door hem erkende feit, dat de meei^ 
derheid zijner navolgers nog slecliter waargenomen heeft. Dat (om abckta 
iets te Doemeii} het bart, hetgeen hij ~ het zij hier ter loops aange- 
merkt *-^ als oortprong der peezen (y8v(fa) aannam , met ligt. «^hooger 
dan de k)ngeA, ter plaatee waar de trachea zich in tweeen vertakt/' koti 
bij toch weten , evenzeer als dat b. v. de menschelijke nier iif>/ /rgeiapt is 
ak die van het rund." 

£n wat kon er woiden van biologiache beschonwingen , waar aan deii 
grondslag der anatomie z66 veel ontbrak. Op dat gebied deed dan ook het 
zoeken naar /reind-oorzaken", niet zelden gevonden in krachten (gelijk 
vooral de warmte)» die men niet kende en waarvoor de hulpmiddelen van 
onderzoek veel later eerst zouden worden verschaft» dwalingen op dwalin^ 
geii hoopen» en resultaten verkrijgen, waarin van de inductieve methode 
geen spoor meer te herkennen was. 

Wil men een enkel voorbeeld? 

Wanneer eene vrouw, lijdende aan zekere ziekte (Lewes maakt er 
acharlakenkoorta van) in eeneo spiegel ziet, zal de oppervlakte van deaen 
met eene zoort van bloedigen wasem beslaan. -— tfDat komt /' zegt Aristo- 
teles» romdat het oog niet alleen indrukken ontvangt van buiten, maar 
ook op de dingen buiten reageert en die in beweging brengt. Het oog 
is vd bloedvaten, en daar het bk)ed gedurende de koorts onatuimig en 
ontstoken is, zoo is ook het oog, al kunnen vnj dit niet aantoonen, koorts- 
achtig en geagiteerd ; de lucbt geraakt daardoor in beweging en brengt de 
bewegiog over op de oppervlakte van den spiegel. De gepolijste opper- 
vlakte nu van het glaa is in hooge mate gevoelig voor aile bewegingen, 
en dtarom worden zij daarop zigtbaar." 

Of is het volgende beter? 

ffDe dieren^ die te vele en te dikke vezelen hebben in het bloed, zijn 
van nature aard-achtiger (jy$ia8iin9Qa) en heftig van karakter en geraken 
ligt van toorn buiten zichzeiven. Want de toom maakt warm, en het 
vaste verwarmt , wanneer het warm geworden is , meer dan het vloeibare : 
de vezels nu zijn hard en aardachtig, zoodat er a. h. w. dampbaden (iwd^i) 
ontstaan in het bloed en in het gemoed eene opwelling doen ontstaan. 



288 M. S A L y E R D A 

Daarom zijn stieren en evers toomiger en geraken zij ligt in woede; want 
het bloed dezer dieren * is het rijkste aan vezelen {iv&diaraTOv) en dat 
van den stier stolt het spoedigste van allen. 

Maar misschien zou Cuvier u er op hebben gewezen, dat deze redene- 
ring toch nog beter is dan van Hehnonfs betoog over de giftigheid van 
het stiervleesch « die — nog in 1660 — schrijven kon: «^Wilt ge wetcD, 
waarom het bloed van een' stier giftig is, maar dat van den os gezond 
en onschadelijk , ofschoon hij de broeder is van den stierP De reden is 
deze : de stier is , als hij wordt geslagt vol heimelijken weerstand en wraak- 
zucht, en deelt het karakter der wraak mede aan zijn eigen bloed. Eeo 
stier sterft met grooteren gloed van wraakzucht dan eenig ander dier/' 

Dezelfde onvolledigheid van waarneming nu, dezelfde overijling in het 
maken van gevolgtrekkingen , waarvan wij zoo even enkele voorbeelden 
hebben bijgebragt, vinden wij bij Aristoteles in zijn ontleedkundig onder- 
zoek van dieren terug. En het is Lewes niet tegen te spreken» dat hoe- 
vele op zichzelve staande bijzonderbeden ook worden vermeld, ook daar 
eene ware ontleedkunde in de meeste gevallen ontbreekt. Het is inderdaad 
onbegrijpelijk , hoe een waarnemer als Cuvier zich kon laten verleiden tot 
overdrijvingen als deze: «^AIIes is verwonderlijk , alles is kolossaal in 
Aristoteles. Slechts twee en zestig. jaren heeft hij geleefd en duizenden 
waarnemingen werden door hem gedaan tot in de kleinste bijzonderheden 
toe: waarnemingen , waarvan de naauwkeurigheid zelfs door de strengste 
kritiek niet kon worden verzwakt." 

Maar veel ook staat hiertegen overl 

Hoeveel afbreuk de gebreken, waarop ik wijzen moest, aan de waarde 
daarvan ook mogen doen — de menigte der bijzonderheden , hier uiteen- 
gezet , is in der daad verbazend , en waar is het , dat //bijna iedere regel 
in Aristoteles' werken een feit bevat, niet zelden eene hoogstbelangrijke 
opmerking, waarin een aantal feiten worden gegeneraliseerd. 

Dat Lewes ongelijk heeft in zijne bewering, uAsX er niet e^ne goede 
beschrijving daarin te vinden zou zijn, mogen die van den CAamaeleoH, 
van den Hippelaphm (onzen Nijlghau) bewijzen. 

£n vinden we niet in dezelfde verhandeling , waaruit de meest zonder- 
linge misgrepen door ons konden worden aangehaald, het bewijs, dat 



J 



REDEV0ERIN6. 289 

Aristoteles de beteekenis der zodtomie als grondslag der biologische weten- 
Bchappen heeft begrepen , en — ^^ al was het op nog zoo onvolkomen wijze — 
naar de algemeene wetten des levens heeft gezocht? — Daarin hebben 
zijne navolgers verre bij hem achtergestaan , en het is nog niet zeer lang 
geleden, dat men op nieaw heeft ingezien, wat Aristoteies voor tweeeu- 
twintig eeuwen niet ontging. 

En worden niet^ onmiddelijk na opgaven over de galblaas — ik beken 
het — sterk pleitende tegen zijne autopsie^ over 't verwaarloozen waarvan 
reeds Vesalius hem heeft aangevallen, naar aanleiding van zijn beweren, 
dat de mensch slechts een achttal ribben bezit; — worden niet onmid- 
delijk daama eenige regelen aangetroffen over de beteekenis der uitschei- 
dingen in het organisme, die zelfs voor eene kritiek als die van Lewes 
ireen tegenwigt" heeten, #tegen de vele formele teleologische verklaringen , 
die in de schriften van Aristoteles worden gevonden/' en a. h. w. een 
begin zijn van philosophische anatomie! 

Vinden we niet in den aanhef van het tweede boek der verhandeling 
i^over de deelen der dieren'' onze weefsela, onze organen op 't duidelijkst 
niteengezet, nadat vooraf op de chemische samenstelling is gewezen? — 
de eerste sporen eener algemeene ontleedkunde en weefselleer, gelijk die 
later door Bichat en anderen tot een' afzonderlijken tak van wetenschap 
zouden worden verheven '). 

En spreekt Aristoteles niet', in de inleiding der HMtoria afdmalium de 
theorie der i/homologe deelen" uit, eerst sedert Goethe en 6eoffroy 
St. Hilaire tot regte waardering gekomen? *). 

Zulke inzigten , bewijzen van z66 ruimen blik , had men » na onze aller- 
eerste kritiek, welligt niet verwachtl Toch zijn ze waarlijk niet de eenige. 
En ook van uitnemende waamemingen en niet minder juiste waarderingen 
van hare beteekenis hebben wlj voorbeelden genoegl Ik zou u van Aristo- 
teles' kennis der Cephalopoden willen verhalen ^); het schijnt, dat zij 
eene soort van /rspecialiteit'' van hem waren — gelijk onze moderne on- 
derzoekers hunne lievelingsstudien (en soms ook wel eens hunne ^nzijdig- 
heden) plegen te noemen — indien ik niet prijs stelde op uw oordeel, 
4rdat ik ten mihste de verdienste had, van kort te zijn geweesfM 

Ik zou u 'er op wijaen, hoeveel voortreffelijks er is in de verhandeling 

37 



SeO H. SALVERDA 

over de toortpkuitiDg voorall Moeten wij niet erkenneni dtt ArirtoteleB 
de ontwikkeling van het koiken in het ei met eeoe voor tijnen tijd en 
lijne holpmiddelen verwonderlijke naauwkeurigheid gadegeslagen heeflP 
Zijn lijne waamemingen omtrent de eigenaardige plaatsing van den dojer 
bij het Cephak>poden-embryo en vooral sijne waardering van het waaige- 
nomen feit niet in der daad verbazend? ^) 

Zijn niet de eoogenoemde /rplaoentale vis8chen"> eerst in 1840 door de 
raderzoekingen van lohannes Miilier nader bekend geworden, door bem 
ontdekt? Had hij niet reeds kennis van de opvolgende ontwikkeling der 
organen , en wordt de bekende leer der epigenese niet reeds door hem nit- 
eengeaet? ^) Bn ook^ al meenen we Lewes ongelijk te moeten geven, 
waar hij in Aristoteies' opvattingen aangaande de werkiDg van het saad- 
vocht de hypotheae van fiisschoff wil blijven terngvinden aangaande het 
tot stand komen van eene katalytische werking ') ; heeft hij daarentegen 
de hoofdzaken van het zoo merkwaardig voedingsverband van moeder eo 
vrncht (bijzonderheden daargelaten, waarvan hij bovendien een deel niet 
waarnemen kra) niet met verwcmderlijke juistheid beschreven ? Zijne overal 
doorschemerende opvattingen aangaande spontane generatie verwijte men 
h^m nietl Ben onnoemelijk aantai waamemingen zijn van noode geweest, 
om die voor de magt der feiten te doen terugwijken , mi oog is het niet 
dan stap voor stap geschiedl Wordt de leer der aatogenese niet thans 
nog verdedigd, en moet het niet — met Leydig b. v. -~ worden erkend, 
dat haar a-priori te verwerpeni g^U^ b^' ^^^^ zeldra wordt gedaan, 
minstens ongeraden schijnt? 

Eene behngrijke vraag» door de u bekende nitspraak van Cuvier ak 
nitgetokt, ia het nog, 6f en in hoevme Aristoteles aanspraak maken kan 
op den naam van grondlegger eener wetenschappelijke verdeeling dea die- 
renrijks. Hare beantwooording ievert niet geringe moeijelijkheden op; vooml, 
omdat de waarde van een goed deel der door bem aangenomen groepen 
niet aal kunnen word«i bepaakl^ v66r men omtrrat de beteekenis zijoer 
benamingcB voldoende zekerheid heeft verkregoi; en hiervaA is het op het 
oogenbiik nog verre af. 

Voor zoover men eehter thans een oordeel iiebben mag, schijnt mij de 
opiMrking vatt Lewes gegraid, dat| indiett 'er tn de werken van Ariato- 



RBDBYOERING. . Ml 

tefes van een bq^mald stelsel Bprake ware, dit ODgetwijfeld door navolgert 
als Albertns Magnus, Geener en anderen niet sou eijn onopgemerkt ge* 
laten. Zij hebben in de gegchriften van hunnen meester geen sjsteem 
gesien; wat aou 6nfl verpligten, daarin een Bysteem te zoekenPI Bn de 
200 uiteenkx^pende gevoelens van verschiUende schrijvers» — ons door 
Bona Meijer in sdjn bekend geschrifl; over de dierkunde van Aristotelea 
uiteengezet — kunnen wel niet nalaten, onzen twijfel grootelijks te ver* 
Bterken. Te meer, waar juist diegenen onder hen, die zich, zonder rhe» 
torische overdrijviQg, lieten leiden door eene zorgvuldige kritiek (wij noe- 
men alechts Whewell en Agassiz) tot het resultaat worden gebragt^ dat 
in de werken van Aristoteles (ik gebruik de eigen woorden van laatstge* 
noemden achrijver) ^reen Bysteem, eenige classificatie , of eenig schema 
(framework) vo(Mr de verdeeling van het dierenrijk in grootere of kleineie 
groepen, ten 6eDemaIe wordt gemist"®). 

In der daad is het geenszins een bewijs , dat Aristoteles zich een systeem 
zou hebben samcDgesteld , indien het ons ook al , in 't bezit onzer tegen- 
woordige kenDis, gelukkeu mag, door het bijeeDverzamelen en tegenover 
elkaoder stelleD vaa de door hem aaDgenomeD groepcD, te geraken tot 
ecDig systeem. Juist dit is al te veel geschied, en mcD heeft hier even<- 
zeer als elders (wij komcD er aaastoDds op terug) ~ om de juiste nit- 
drukking vau Lewes te gebruikeu — iu de schrifteD van Aristoteles de 
keuDia van den nieuweren tijd #ingelezen/' En het vergaat ons^ dat 
doende, niet anders dan i^den alchimist, die met groote verrukking in 
zijoe smeltkroes het edel metaal terugvindt, door hemzelven onbewust 
daarin gebragt." 

Toch mogen wij , naar ik meen , aan Meijer toegeven , dat ten minste 
een negental wel onderscheiden groepen in de geschriftra van Aristotelea 
telkens terugkeeren , die ondanks menige oDDaauwkeurigheid of beter mis- 
schieu oDVoUedigbeid — het doorsIaaDd bewijs levereD voor de ODgemeene 
scherpte van zijncD blik. Maar alleoD door deD laatstea heeft hij bij het 
opstelleD zijoer diergroepen zich laten leiden. In het oog vallende natunr- 
lijke verwantschap ontging bem niet, en hij heeft zich daarvan M &i^n 
doel bediend (op gelijke wijze als hij gebruik maakt van soortgelijke uit- 
drukkingen uit het dagelijksch leven ontleend) gonder eehter cpseUeUfi 

37* 



292 M. S A L y E R D A 

naar dergelijie verwantachappen te zoeken: het laatste ware hem tot het 
vormen van een steUel onontbeerlijk geweest. Kenmerkend is het echter, 
hoe al de . groepen van Aristoteles ten duidelijkste blijken , langa den weg 
der inductie gevormd te zijn (en de allereerste sporen van klassificatie 
hebben immers altoos dat karakter — gelijk Schleiden zoo joist heeft op- 
gemerkt — ) en tegen den eenigen weg om te geraken tot een begin van 
een systeem, reeds getaigende van eene hoogere ontwikkeiing — den 
analytischen — trekt hij te velde. De dichotomie valt hij aan, en wijst 
er op, dat al de moeijelijkheden , waarin zij ons brengen kan^ worden 
vermeden, zoodra men ophoudt, tot grondslag zijner verdeeling zich te 
bedienen van slechts een enkel kenmerk. En mogen 'er al een aantal 
plaatsen zijn te vinden ^), waarin //het niet mogelijk is, het strenge be- 
wustzijn der noodzakelijke beginselen eener klassificatie en de sporen eener 
poging tot verdeeling te miskennen ;" te beweren , dat er bij Aristoteles 
aan eene behoorlijk volgehouden natuurlijke verdeeling kan worden gedacht^ 
zou, bij het hem volkomen ontbreken der daarvoor noodige grondslagen, 
met regt beiagchelijk zijn! 

Maar men vergete niet, dat Aristoteles zelf met het gebruik zijner 
groepen eene gansch andere bedoeling heeft gehad. Met reden heeft reeda 
Cuvier 'er op gewezeu, dat men de Hiatoria animalium met zeker voor- 
oordeel heeft opgevat, meenende, daarin een sjstematisch leerboek aan 
te zullen treffen, van gelijke geaardheid, als die wij thans bezitten; ter- 
wijl, hij een physiologische verdeeling van het onderwerp, van de behan- 
deling van afzonderlijke dieren alleen als voorbeelden voor de uitgesproken 
algemeene stellingen kon sprake zijn. //En onder dat vooroordeel lig- 
gende" — zegt Bona Meijer — «fkon Aristoteles evenmin bevredigen, als 
Bergmann en Leuckart's anatomiach-phyeiologische Uebersicht des Thierreichs 
hem bevredigen zou^ die een boek als van der Hoeven's Handboeh der 
Dierkunde had verwacht." 

In zijne ware beteekenis beschouwd — en waarom niet, gelijk Meijer 
dit doet^ met een werk als het zoo straks genoemde vergeleken — zal de 
Historia animalium in de eerste plaats blijken, in geenen deele Lewes' 
benaming te verdieneu: eene opeenhooping van daadzaken» zonder regel 
bijeengebragt — eene beschouwing, trouwens reeds v66r hem door Artedi 



REDEYOERING. 293 

en B^amar uitgesproken. Want altoos worden in de verschillende hoofd- 
stakken de dieren in zekere, telkens terugkeerende , volgorde doorloopen; 
eene volgorde, nataurlijk gewijzigd naarmate dit tot toeiichting der be- 
handelde physiologische stoffe wordt gevorderd; soms worden de redenen 
aangegeven, waarom aan deze of gene opvolging bij de behandeling de 
voorkeur gegeven werd; en de afwijkingen- van dezen regel zijn, mogelijke 
verminkingen en soms klaarblijkelijke verwarringen in den text nog daar- 
gelaten, in geenen deele talrijk genoeg, om de strekking te doen uit het 
oog verliezen. Ook een oppervlakkig doorloopen van den hoofdinhoud der 
drie meest belangrijke zoologische schriften van Aristoteles kan ons van de 
waarheid van het gezegde overtuigen. 

Maar aan den anderen kant kan diezelfde vergelijking dienstbaar worden 
gemaakt, om te doen uitkomen^ welke waarde aan de door Aristoteles 
aangenomen groepen behoort te worden gehecht. Evenmin als wij aan 
een systeem zouden denken, wanneer (het is een voorbeeld aan Meijer 
ontleend) Johannes Miiller in zijne voorlezing over vergelijkende ontleed- 
kunde, zonder meer , /i^dieren met eenen/' en //dieren met twee gewichts- 
knobbels aan het achterhoofd" tegenover elkander stelt; evenmin behoeven 
wij in Aristoteles' //eijerleggende of levendbarende /' i^Ioopende en zwem- 
mende dieren" de hoofdgroepen te zien van een systeem. En in zijne 
uitdrukkingen mfp^a, no({€VTixd, yevarixa, behoeft in geenen deele hoo- 
gere beteekenis te worden gezocht, dan men in Bergmann en Leuckarfs 
//laufende» gehende, fliegende und flugfahige Thiere" heeft willen zien. 

Indien derhalve van een consequent volgehouden stelsel bij Aristoteles 
geen sprake wezen kan^ — men kan evenmin bij hem de grondslagen 
daarvan vinden , als hij vaste benamingen bezat voor den hoogeren of lage- 
ren rang zijner groepen , aan onze klassen , orden , enz. beantwoordende — 
indien 'er zelfs onder de door hem aangenomen groepen zijn , waarvan het 
voornaamste keumerk aan Aristoteles onbekend is gebleven, terwijl alleen 
veet minder in het wezen der zaak ingrijpende karakters hem ten grondslag 
zijner verdeeling hebben gestrekt , — de behoefte aan een natuurlijk stelsei 
is door hem gevoeld, en de grondslagen daarvoor zijn met juistheid door 
hem aangegeven, de groepen, waarvau hij zich bediende bij de behande- 
ling zijner algemeene physiologie , hedt hij gekozen met zooveel juistheid 



S94 M. S A L V S R D A 

en tact, dat sij geraimeii tijd als grondslagen van klassificatie hebbea ge- 
diend, en nog in onze tegenwoordige atelsels hunne sporen hebben adio 
tergelaten. Welnu^ zou Aristoteles den overdreven 1<^ van aommigen be- 
hoe?en, die ook onze stelsels wilien terugvinden bij hemP 

Niets is in der daad sonderlinger , dan de ijver en het vooioordeel» 
waarmede men voor den onden wijsgeer de prioriteit tracht te verwerven, 
aelfs van de meest verrassende ontdekkingen der nieuwere wetenschap. Ik 
aal de eerate zijn, om te bekennen, dat vaak de uiterste voorzigtigheid 
wordt vereischt, om niet oneindig meer in Aristoteles te lezen, dan hij in 
zijne woorden heeft gelegd : ik heb die zelf gevoeld , en selfe nadat ik voor 
mijzelven was gekomen tot het eindbesluit, hetgeen ik u zoo aanatondB 
uiteenzetten zal, heeft mij vaak de vrees bekropen, dat ik mij toch nog 
in enkele punten misleiden liet. 

Wanneer wij in de verhandeling over de voortplanting iezen — en deae 
plaats slaat terug op eene andere in de Hiatoria animalium — - rdoor de 
aderen nu en de overal voorhanden kanalen dringra de voedende stoffeB 
naar buiten, evenals het water door ruwe (onverglaasde) aarden vaten, en 
worden tot vleesch en hetgeen daaraan beantwoordt /' hebben wij in der 
daad eenige moeite, het denkbeeld, dat hier van onze osmose spmke is, 
van ons te zetten ^®). 

En wat zal men, bij den eersten oogopfilag, seggen van het volgende: 

irZooIang het bloed in het ligchaam is, is het warm en vtoeibaar; bmtea 
het ligcbaam stolt het , uitgenomen dat van het hert en het damhert en van 
eenige soortgelijke dieren" — het laatste eene onjuiste beperking, die 
waarschiJBlijk uit het onderzoek van een gejaagd voorwerp, waarvan het 
bloed in der daad gezegd wordt, niet meer te coaguleren) moet worden 
verklaard. #Het bloed der overige dieren, — zoo vervolgt Aristoteles — 
stolt, tenzij men het van de vezelen (ai 2r$s) ontdoe." Niet zonder 
eenige telearstelling bijkans wordt aan Malpighius en Borelli de eer hnn- 
ner ontdekkingen op nieuw gegund, als het blijkt, dat ook Plato reeds 
spreekt van vezelen in het bk)ed, maar welke dienen tot vomlbeweging 
daarvan ^'). 

Men heeft zich in deze beide gevallen niet laten misleidaB door den 
schijn. In anderen is men intusschen nog vrij wat verder gegaan. 



REDEVOERING. 295 

De woorden : vde beenderen hangen allen met elkander samen en aijn met 
elkander verbonden evenals de vaten: een op zichself btaand been is niet 
voorhanden." (Men weet, dat hierop door het tongbeen eene uitzondering 
wordt gemaakt). #De grondslag bij allen^ die beenderen hebben^ is de 
wervelkolom /' — die woorden heeft men tot eene anticipatie van de wer- 
vel-theorie gemaakt 

Ja, wanneer in die verhandeling //de generatione" het volgende wordt 
gezegd: #De dieren en de plantea ontstaan in de aarde en in de vochtig- 
heid , omdat in de aarde water voorhanden. is , en in het water lucht , terwijl 
in alle locht levenswarmte voorhanden is, zoodat a. h. w. alles vol is van 
leven. Daarom worden weldra ligchamen gevormd , zoodra zij (de lucht nl.) 
in eene enge mimte ingesloten wordt^ en dit geschiedt, doordat zich bij 
de verwarming der vloeistof eene soort van schuim-achtige blaas vormt" — 
wanneer Aabert en Wimmer dit hebben gelezen , geraken zij in opgewon- 
denheid, en schrijven in eene noot onder hunnen text, dat zij onze /fceV* 
in Aristoteles hebben teruggevonden. 

Ware dat zoo, dan zou men welligt ook Ideler gelijk moeten geven, 
die hem houdt voor den schepper der undalatie-theorie , omdat hij de 
licht-voortbrenging met het ontstaan van het geluid vergelijkt. En waarom 
dan niet meteen met Schweigger b. v. in de mythe der Dioscuren de be- 
kendheid met onze beide electriciteiten gezien P 1 

Doch dit zijn oitersten. Niemand, die ze op den duur gelooft. Andere 
dergdijke anticipaties echter worden nog aangenomen, en gaan van het 
eene geschrift over in het andere» totdat ze bijna burgerregt verkregen 
hebben in de wetenschap; toch zijn die voorstellingen niet zelden in den 
groad niet minder valschl 

Nog altoos vinden wij bij de natuurlijke geschiedenis der Cephalopoden 
herhaald (men vergelijke b. v. de opgaven van Keferstein in eene der laatst 
verschenen afleveringen van het handboek van Bronn), dat die in geheel 
het dierearijk op zichzelve staande wijze van bevruchting, waaraan wij 
gewoon aiJD, den naam van ffeetoco^lie te geven, door Aristoteles werd 
gekead. Toch wordt nit de aandachtige lezing zijner geschriften duide- 
hjk, niet alleen, dat de. waarheid van het verhaal der toenmalige vis- 
schers, voor wie de zaak geensnns een geheim was gebleven, door hem 



296 M. 8 A L y E R D A 

werd in twijfel getrokken ; maar zelfs spreekt hij als zijne eigen meening uit , 
dat de paring der Cephalopoden op eene geheel andere wijze geschiedt ^'). 

Ziedaar eene waameming, die, als zoodanig, grootendeels binnen Aris- 
toteles' bereik gelegen heeft. Geheel anders wordt het, wanneer hem de 
leer der zoogenoemde Parthenoffeneae ^ d. w. z. van de ontwikkeUng van 
eijeren zonder voorafgegane bevruchting — eene schijnbare uitzondering 
op de algemeen erkende bevruchtingsleer , waarvan de beteekenis tot dusver 
niet kan worden verklaard — wordt in den mond gelegd. Moge hij mei 
nog zoo vele bijzonderheden van de verwonderlijke huishouding der bijen 
zijn bekend geweest; dat hij zich van de raadselachtige verschijnselen , 
door de zooeven genoemde theorie verklaard , . op geheel andere wijze heeft 
rekenschap gegeven, blijkt uit zijne verklaring: ^op gelijke wijze als bij 
vele (?) visschen jongen worden voortgebragt zonder voorafgegane paring, 
schijnt dit volgens de waarnemingen te gebeuren bij de bijen.'' De be- 
doelde visschen nu zijn uit de berigten van Aristoteles ten deele gebleken, 
hermaphrodieten te zijn; bij de overigen heeft hij aan spontane generatie 
geloofd. Zoodanige poging tot verklaring kan van Aristoteles worden ver- 
wacht; maar het is het wezen dezer groote ontdekking en de zeldzaam 
moeijelijke onderzoekingen van von Siebold, Leuckart e. a. miskennen, 
wanneer men verder gaat dan de uitspraak van eerstgenoemden , met 
welke wij alle reden hebben in te stemmen , «rdat , wanneer door Aristoteles 
had kunnen worden beschikt over de ontdekkingen , waarvan hijzelf ver- 
klaarde, dat ze hem ontbraken tot het geven eener behoorlijke verklaring, 
niet onwaarschijnlijk ook het geheim der parthenogenese door hem zou zijn 
doorzien." 

In de meening van Lewes, dat ook de eerste waarneming der zoo 
even genoemde hermaphroditische visschen, niet voor 1856, door Dufosse, 
zoowel anatomisch als experimenteel tot zekerheid verheven, aan Aristo- 
teles behoort te worden ontzegd, kan ik niet deelen. Zijne uitsprakeD 
daarover zijn niet onduidelijk. Dat hij tot zijn besluit gekomen is, niet 
zoozeer door directe waameming der bevruchting of door de aanwijzing 
ook van de mannelijke sexuele organen, dan wel door eene van die ge- 
lukkige gissingen, waardoor hij ons meer dan eens verbaast, kan aan het 
feit der anticipatie, als zoodanig, geen afbreuk doen. 



REDEYOERING. 297 

Maar wel moet met Lewes worden erkend^ hoe vooral hier het gevaar 
dreigt , waarop reeds boven werd gewezen : dat wij , de waarde van Aristo- 
teles' ontdekkingen afmetende, niet van het standpunt der kennis van 
Kijnen tijd, maar van den onzen^ die waarde in niet geringe mate over- 
drijven. Hiervan voorbeelden aan te halen» zou voorzeker overboJig zijn. 

Ik moet besluiten. Laat mij dat doen met de poging, uit de u voor- 
gelegde beschouwingen te komen tot een eindbesluit. 

1. De waarneminff van Aristoteles is ons gebleken, in vele gevallen te 
getuigen van buitengewoon talent; maar in zeer vele gevallen ook blijkt 
zij oppervlakkig , onnaauwkeurig en zonder kritiek. En de meeste scherp- 
zinnigheid kan de bijna doorgaande overijling in zijne besluiten geenzins 
vergoelijken.^ 

Toch is h\}, meer dan een zijner tijdgenooten — en in dezen zelfs het 
meerendeel zijner navolgers gedurende verscheidene eeuwen vooruit — in 
hooge mate ontvankelijk geweest voor de beteekenis van de methode der 
inductie, die in zijnen tijd voor hare mededingster , de schijnbaar meer 
belovende subjectieve methode heeft moeten onderdoen. Met zijne gewone 
gemakkelijkheid heeft hij de eischen van de methode der inductie uiteen- 
gezet^ en haar aangeprezen, zonder zelf haar in de toepassing getrouw 
te zijn. 

2. Zijne ontleedkunde , zijne vergelijkende ontleedkunde vooral» en niet 
minder zijne biohgieche beachoumngen lijden in hooge mate aan de gewone 
fouten van het onderzoek van zijnen tijd. 

Maar de metfigte dcr waargenomen feiten , de buitengewone juistheid 
van een aantal zijner waarnemingen kunnen geenzins worden ontkend, en 
zijn ruime blik ook op hetgeen voor de ontwikkeling der wetenschap werd 
geeischt, hebben hem gezigtspunten doen openen, waarvan de waarde 
verheven is boven allen lof. 

8. Het is hem , in zijne ons bekende werken , nimmer om het safnen^ 
eteUen van een syeteem te doen geweest, al heeft hij de behoefte daaraan 
gevoeld. 

Maar zijn scherpe blik deed hem niet zelden samenvoegen, wat uit de 
natuurlijke verwantschap bijeenbehoort , en als zoodanig in onze stelsels 
ook thans nog wordt teruggevonden. 

88 



m M. SALYEBDA 

4. Slcehts zelden heeft hij ontdekkingen , tot onssen tijd behoorende, in 
de voUe beteekenis des woords geanticipeerd. 

Maar het is onnoodig , daarin de waarde te aoeken van ecn' man , die 
bij aijne ware grootheid aan dese overschatting zijner verdienaten geenerlsi 
behoefte heeft. 

Wie de waarde van Aristoteles wil voeien, die steile hem, met geene 
andere middelen bijkans^ dan zijne aangeboren acherpzinnigheid en zijn 
genie, naast onze waamemers, en hetgeen deze, toegerost met zoo vol- 
komen hulpmiddelen als wij ze thans bezitten, bouwende op den grond- 
slag, door eeuwen voor ons gelegd» aan de wetenschap hebben toege- 
bragt; of, beter nog, hij worde met Plinius vergeleken. 

Maar men vergete daarbij niet, hoe ook Aristoteles het aan zichzelven 
heeft bewezen, dat de moeijelijke kunst der waarneming moet worden 
aangeleerd en in den loop der tijden slechts langzaam zich ontwikkelt. 
Dan zal men, wel verre van den grooten wijsgeer te rukken uit zijnen 
tijd, om voor hem eene zoogenaamde absolute beteekenis te zoeken, faem 
bij zijne waardeering terugbrengen in dien tijd, en het valsche inzien van 
uitspraken , als b. v. die van Lewes , dat //de Historia animalium evenmin 
een gedeokteeken der natuurwetenschap is, als eene leemen hut eene 
proeve van architectuur." Beide hebben hunoe betrekkelijke waarde ge« 
bad, en alleen als zoodanig historische beteekenis. 

Dan atleen kan tevens een einde komen aan de overdrijving, waardoor 
in de ontwikkeliog der wetenschap na Aristoteles een teruggang scheen te 
zijn ontstaan» z66 groot, dat het altoos onmogelijk zou gebleven zijn, 
daarvoor eene voldoende verklaring te vinden. 



Naar mijne krachten heb ik thans voldaan aan de verpligting, mij op- 
gelegd door het gebruik; laat mij de gelegenheid niet verzuimen» mij 
daardoor tevens gegeven, van deze plaats een enkel woord te rigten, 

Allereerst tot U, Edelgrootachtbare Heeren, Curatoren dezer Hooge- 
schooi! Aristoteles' lievelingsstadie is in den loop der tijden aangegroeid 
tot eene onmetelijke wetenschap. Geen menschenleven , geen genie ala dak 



REDSVOERING. 299 

▼an Aiistotele» zelven, dat haar oog omvat: een klein onderdeel is al, wat 
met inspanning van alle krachten geheel kan worden gekend. Behoef ik, 
mf Uwe vereerende voordragt docnr 'aKonings keuze geroepen, haar aan 
Uwe Academie te onderwijzen , U te verzekeren » dat ik — op een' leeftijd 
als de mijne — opzie tegen mijne zware taakP Vergunt mij liever» U 
<>penUjk te dankmi, dat Gij mij de gelegenheid gegeven hebt, van nu aan 
reeda mijn. leven te wijden aan het oneindig schoone, maar ook in prac« 
tische bezwaren zoo rijke » vak mijner keuze. En ik belove U , d&t zal ik 
doenl — Ik weet het reeds, Gij wilt mij daarbij helpen. Voor Uwe mag- 
tige ondersteuning bij mijn werk — ik zal ze vaak behoeven — beveel ik 
mij dringend aan. Met haar durf ik hopen op eene niet onvruchtbare 
werkzaamheid — voor het Onderwija, voor (ik mag haar nu asoo noemen) 
onae Hoogeachool. 

Hooggeleerde Heeren Professorw! Al zou de groote en mij onvergete- 
fijke welwiUendheid « waarmede de Docenten onzer Polytechnische School 
mij , den tijdelijken keraar , in hun midden opgenomen hebben , mij bij- 
kans tot meerdere vrijmoedigheid hebben verleid — ik kan het mij nog 
maar niet voorsteUeii, dat ik voortaan Uw ambtgenoot zai zijn. En ik 
Mi eenig^ tijd behoeven» om mij gemeenzaam te makra met het denk^ 
beeld, aan mannen van Uwe beteekenis in rang te zijn gelijkgestekl — 
zelfs ondanka de ontvangst, mij van sommigen Uwer reeds ten deel ge- 
mllen. Vergunt mij , dat ik mij dringend aanbevele in U aller welwil* 
lendheid ! 

Gij vooral , Hoogleeraren der Faculteit , waartoe ik de eer sal hebbeo te 
behooren. Raad en stetm zal ik van U moeten vn^n: mag ik vertroa* 
wen, dat Oe mij die nooit onthouden zult? 

En aan wien zou ik daarbij eerder denken dan aan U, Hooggeleerde 
Mulder! Een mijner beste oudere Vrienden — de Man, aan wien ik de 
rigting mi^r studie daak — schreef mij na mijne benoeming : tfWi wensch 
u geluk met de onderscheiding » die u te beurt mogt vallen, den waar- 
digen CL Mulder op te volgen." Toen was ik U persoonlijk onbekend. 
Nu hebt Ge mij de boop gegeven, dat ik in U een' vaderlijken Vriend 
zal m(^[ra viaden. Wil de betuiging van mij aannemen, dat het mijn 
innige wensch is, Uwe vriensdiap altoos te zuUen waardig aijn! 

88* 



300 M. SALVERDA 

Gij hebt ons de toezegging Uwer blijvende werkzaamheid gedaan, en 
ik twijfel niet , of ze zal U mogelijk en aangenaam worden gemaakt. Het 
is mijn hartelijke wensch , dat Oij nog lange jaren voor de Wetenschap 
moogt blijven gespaard, en dat ook de werkzaamheid Uwer welverdiende 
ruste rijke vrucbten dragen magl 

Eene schaduw is 'er over al mijn geluk, als ik bedenk» wat deze dag 
mijn' lieven Vader zou zijn geweest ! Reeds voor acht jaren ontviel mij 
zijn steun; de toen geslagen wonde is sinds nimmer genezen. En zij 
zal het ook niet! 

Maar dat ik dan ten minste hier het woord had mogen rigten tot U, 
Hooggeleerde van der Hoeven» en van deze plaats U mogen danken — 
al zal ik het nimmer genoeg kunnen doen — voor zooveel , wat ik aan 
U ben verpligt. Och^ of ik- de eer, de leerling te zijn van een' Man, 
wiens naam overal, waar de dierkunde hare beoefenaars telt, met groote 
eere wordt genoemd, niet onwaardig blijken mogtl Niet onwaardig ook 
de vriendschap en de ondersteuning Uwer buitengewone kennis, die Gij 
mij altoos geschonken hebt! 

De in dit jaargetijde in der daad verre reize heeft ook U teruggehoudeo , 
hier tegenwoordig te zijn, Hooggeleerde Harting! Oij weet het, indien 
er iets goeds uit mij mogt voortkomen, heb ik het te danken aan van 
der Hoeven en aan U. Wees overtuigd, dat ik Uw uitnemend onderwijs, 
Uwe onuitputtelijke hulpvaardigheid nimmer vergeten zal. En blijf ook 
Oij mijner met belangstelling gedenken ! 

£en hartelijke groet uit de verte en een woord van dank en aanbeve- 
ling ook aan U^ waarde en hoog geachte Oohen Stuart, die mij mijn 
kort verblijf aan de School, waarvoor de zorg aan U is opgedragen, met 
uwe aanmoediging, met uwen raad^ met uwe trouwe vriendschap in waar- 
heid onvergetelijk hebt gemaakt! £n niet minder aan U, waarde Vogel- 
sang! Ik heb in den korten tijd van onzen vriendschappelijken omgang 
uwe buitengewone talenten, uwe gelukkige ontwikkeling , uw helderen 
bliky uw vurigen zin voor waarachtige natuurwetenschap te zeer leeren 
waarderen, dan dat ik mij zou verhelen, hoe ik uwen omgang missen 
zal. Mogen m], elk naar zijoe krachten, werkende in denzelfdeo geest, 
elkander op onzen verderen weg regt vaak ontmoeten! 



REDEVOEKING. 301 

Eo thans een woord tot U^ WelBdele heeren Studenten aan deze Hoo- 
geachool! Of mijne werkzaamheid vruchten zal dragen, een goed deel 
daarvan zal — bij mijne beste pogingen — afhangen van U. Ik weet niet, 
hoe Ge mij ontvangen zult: ik weet het niet, of 'er weliigt onder U wor- 
den gevonden, die mijn werk zullen beschouwen met vooringenomenheid , 
omdat zij — uit welke beweegreden dan ook — aan een' ander de voor- 
keur hadden gegeven boven mij; anderen misschien, geneigd, mij een 
verwijt te maken van mijnen leeftijd , en mijne (waarom U verheeld , wat 
6e allen nagaan kuutP) uog zeer geringe ervaring. Voor zoover ik ecbter 
de studenten ken (en 6e weet, het is nog zoo lang niet, dat ik 66k tot 
hen behoorde) hebben ze ruimer begrippen. Toch verbeid ik met span- 
niug de verhoudiug, die 'er tusscheu ons zal bestaan; want — ik herhaal 
het U — daarvan hangt alles af! Indien ik mij verstouten mogt, U te 
wijzen op mijne voormalige toehoorders, aan wie 6e — ik geloof op grond 
eener tweejarige ervaring waarlijk ten onregte — den naam van //studen- 
ten" hebt ontzegd , ik zou u willen vragen : //Ontvangt mij , en doet met 
mij als zij hebbeu gedaau. Maar doet in een ding beterl" — Valt el- 
kander toch niet hard, wanneer 6e — het wordt, helaas! te veel ver- 
zuimd — ook buiten de voorgeschreven lessen en op vrijer wijze dan daar 
mogelijk is, tot mij komt om te raadplegen, om samen te werken. Ziet, 
dat wil ik met U komen doen ! Ik voel — aan het begin mijner acade- 
mische loopbaan — hoe onze Pruys van der Hoeven (wiens laatste boek 
in U aller handen behoorde te zijn!) aan het einde daarvan kon schrijven: 
iflk moet het^ helaas! bekennen, ik ben met de rol van docent zoo wei- 
nig ingenomen, dat ik zooveel mogelijk getracbt heb, de rol van student 
voort te spelen en ik mij in mijn emeritaat vooral daarom behagelijk voel, 
omdat ik nu wederom eenvoudig student kan zijn, zonder te moeten do« 
ceren." Het is aan U, te zorgen, dat ik student blijven kan! Spreekt 
vrij Uwe meening tegen mij uit^ en vooral, laat mij weten , wat 6ij an- 
ders wenschen zoudt. Uit dat oogpunt heb ik reeds in der tijd de ver- 
schijning van Uwen //Vox" met belangstelling begroet; maar 6ij kunt 
ook van mond tot mond met mij spreken. Wat mij betreft, ik zai het 
U toonen, dat ik de leuze van Uw orgaan overgenomen heb: Tua res 
agiturr* Te samen willen wij genieten van de aanbiddelijke schoonheid 



a08 n. SALVERDA REOEVOERING. 

der Natuur, te samen haar onderssoeken en ons verblijden in haren onoit- 
puttelijkeu rijkdom, te samen haar liefhebben, soo als ze dat verdient 
En — want ook dat zullen wij te samen ondervinden — waar de Tijd 
en de reuaachtige vooruitgang onzer Wetenschap hoe langer hoe meer vaa 
onze krachten komen vergen, zuUen onze vereende krachten doen, wat 
zonder deze samenwerking meer en meer onmogelijk wordt. 

Dat niemand Uwer — dat niemand van ons allen — vertrage, maar 
werke, zoolang het dag is. Want om te werken zijn Vij hier. 

//Wel hem^ die niet moede wordtl" 



IK HEB GEZBGD. 



AANTEEKENIN6. 



>) F^g. 18. Terwijl bij de schrijvers v66r Aristoteles de zenawen als zoodanig 
echiJDen onbekend geweest te zijn^ vinden wij door dezen in der daad van die 
deelen gewag gemaakt. Het^drietal hersenzenuwen evenwel, waarvan het algemeen 
verloop door hem is aai^egeven^ wordt met den naam icSpoi (kanalen) bestempeldi 
een woord, hetgeen wij evenzeer b. v. voor bloedvaten^ voor den ureter^ voor de 
vasa deferentia^ enz. gebruikt vinden. En zijne nitdrokking, dat deze Tripoi tot de 
voeding zouden dienen (^«aV dwo rijg Tcep) rhv iyxi^xXov iypSrffrog xTCOKplvsrai 
rl xaixpcarxrov iix rav Tripoiv^ ol 0xivovrxt Cpipovrsg iir* xvrav — n.l. de zintni- 
gcn — irpig riiv (jLilivtyyx ry^v 'mp) rh iyKsCpxXov — de generaiume II, §97 — ), 
sluit de mogelijkheid , dat ' hij met de beteekenis dezer deelen als ^zenuwen^' bekend 
zij geweest, uit. 

En dat ook, wat door ons onder /r/zenuwstelsel^' wordt verstaan, aan Aristoteles 
volstrekt onbekend is geweest, blijkt o. a. hieruit, dat het mggemerg door hem 
gehottden wordt voor het merg van de wervelkolom, de laatste a. h. w. als een groot 
pijpbeen beschoowd; (vgl. de partibua, II, cap. 6; waaruit intusschen ook blijken 
zal, dat het groote verschil van dit merg met het elders voorkomende, geenzins 
door Aristoteles onopgemerkt gebleven is. — Zie ook de eerste regels over de her- 
senen in cap. 7 : //terwijl de hersenen dienen , zoowel tot compensatie van de wamUe 
van het ruggemeig als van het hart en zijne omgeving ; en het feit , dat de hersenen 
gevoelloos zijn, zoowel als de onmiddelijke waameming bewijzen, dat zij met de 
gevoelende deelen^' (het vleesch, I. c. cap. 8 — ofschoon, gelijk door Frantzius in 
zijne vertaling te regt is opgemerkt, uit cap. 10: irt oSx hrt rh Tpurov xtff6)jr>iptov 
n (rip% Kx) rh rotovrov fioptov, x\X* ivr6q blijkt, dat Aristoteles toch eigenlijk eerst 
Mi het vlesch het eigenlijke zintuig des gevoels zocht;) ^in geen verband staan.'' 
AIs centraaldeel (//Empfindungsmitte : Sitz der empfindenden Seele^' — van de ^uxh 
xUt^rtKii — ) schijut Ar. het hart te hebben beschouwd; zijne voorstelling echter, 
b. V. van het verband daarvan met de peripherie , is niet duidelijk. Vgl. o. a. 
Me^er^ Aristoteles* Thierkunde, pag. 427. 



1 



304 M. S A L V E R D A 

s) Pag. 22. De plaatsen^ waarop ik dit flchrijyende het oog heb^ bevatien in 
hoofdzaak het volgende: 

ffDe samenstelling Tan het dierUjk Ugchaam is drieerlei. Yooreerst kan daarbij 
aan de samenstelling uit de door sommigen zoogenoemde elementen worden gedacht^ 
als daar zijn: aarde, lacht^ water, vuar^\ . . 

^De tweede sameustelling nu na die uit de elementen is het ontstaan der gelijk' 
9ooriige deelen {rx ofjLOiofjLspy) in de dieren, zooals van been, van vleesch en van 
dergelijke.'' — En in de Risloria animalium vinden wij deze gelijksoortige deelen 
nog nader bepaald als j^diegene, welke wederom in gelijksoortige deelen kunnen 
worden verdeeld, zooals vleesch in stukjes vleesch.'' 

//De derde en laatste samenstelling is die der dngelijisoortige deelen {rk dvofioiofiep^) 
b. V. van het aangezigt, van de huid, enz. Deze laten zich niet scheiden in gelijk- 
soortige deelen: de hand kan niet in een aantal handen worden verdeeld.^' 

/^En onder deze 6ngeIijksoortige deelen zijn er, die niet enkel als deelen worden 
onderscheiden^' — voegt de Historia animalium er bij — maar die een geheel vor- 
men^ dat wederom zijne eigene deelen heeft. De zoodanige deelen noemen wij 
ledematen.^' £n het hoofd, de arm^ de borst worden als voorbeelden aangehaald. 

/^De deelen der dieren nu zijn uit beiderlei (zoowel uit gelijksoortige als ait 
ongelijksoortige deelen) te samengesteld ; maar de gelijksoortige zijn ter wille van 
de ongelijksoortige voorhanden: de laatste toch hebben bepaalde verrigtingen, zooals 
het oog, de neus^ en het gansche gelaat, en de vinger en de hand, en de geheele 



arm • . . 



/yDe gelijksoortige deelen na bezitten elk voor zich eene of andere eigenschap: 
het eene is zacht^ het andere hard; het eene is vloeibaar^ het andere vast; het 
eene taai, het andere bros; de ongelijksoortige deelen daarentegen bezitten verschil- 
lende eigenschappen^ en wel met elkander in verband: de hand gebraikt om te 
drukken eene andere kracht dan om aantevatten .... Daarom bestaan dan ook de 
verrigtende deelen uit beenderen en peezen en vleesch en andere ofAOtOfiepfj". . . . 

Na deze uiteenzetting komen — als hadden we een leerboek voor ons uit den 
tegenwoordigen tijd — achtereenvolgens de gelijksoortige deelen van Aristotdes tot 
behandeling. 

«) Pag. 23. Aldaar wordt namelijk gezegd: /rBij sommige dieren zijn de deelen 
van het ^ne gelijk aan overeenkomstige deelen van het andere; bij andere dieren 
echter vinden wij eene dusdanige gelijkheid niet. In de eerste plaats na kannen 
de deelen met elkander vergeleken wordeuj omdat zij denzelfden vorm hebben: 
neos, oog, beenderen van een' mensch, van een paard^ gelijken op dezelfde deelen 
van een ander mensch , van een ander paard • • • • maar ook kannen de deelen zich 
onderscheiden door verschillende eigenschappen, zooals b. v. de klear; en de eene 



REDEV0ERIN6. 305 

groep ^) bezit yan dezelfde hoedanigbeid meer, de andere minder. Ook het grooter 
of kleiner getal^ de meerdere of mindere omvang van zekere deden leyeren panten 
van yerachil: de eene diervorm heeft eene zachtere, de andere eene hardere beklee- 
ding; de eenen hebben eenen langen snavel, bij anderen is hij kort, enz. ... Bij 
andere dieren eindelijk kan men niet z^gen, dat de deelen dezelfde gedaante heb- 
ben, of dat zij van elkander verachillen in het meer of minder, maar de deeleu 
lijn aan elkander analoog: zoo is de veder voor den vogel, wat de schub is voor 
den visch; men kan ait dit oc^punt veAren en schubben aan elkander gelijk stel- 
len, en evenzoo beenderen en graten, nagels en hoeven, de hand en de achaar der 
kreefv . ■ • • 

*) Pag. 23« Men vergelijke hier zlechts: Anbert, die Cephalopoden des Arisio- 
teles (Sep^-Abdrack aas der Zeitschrift fiir wissenschafQiche Zoologie, XII, SHeft), 
pag. 18 sqq. 

De bewering echter op pag. 14: ^man nnterscheidet jetzt eme ganze Aneail 
emzelner Knorpel am Kopfe der Cephalopoden'' is echter dnjuist; waarschijulijk is 
in plaats van ^am Kopfe/' am Kdrper*' bedoeld. Tgl.de aldaar aangehaalde Ferff/. 
Anaiamie van von Siebold en Stannius. 

Aldaar pag. 16 en 17 eene zeer karakteristieke verdediging van Aristoteles' be- 
zigten aangaande de ^ zeil-togtjes" van Aigonauta. 

*) Pag. 2S. fZoodra het Sepia^wijfje'' — zegt Aristoteles — ^hare eijeren 
heeft gelegd, vertoont zich het inwendige in de gedaante van eene hagelkorrel: 
iaaruii oniMniiett Mteh nameliji de jonge Bepia mei den Jtop daaraan han- 
gende. De waameming is, bij eenige ondoidelijkheid in de uitdrukkingen, juist, 
en door K5lliker bij zijne beroemde onderzoekingen volkomen bevestigd. Maar 
wat de groote waarde aan deze uitspraak geeft, is de bijvo^ing^ dat i,A\i 
verband te vei^elijken is met de wijze, waarcp de vogele mei den buik aan 
den dofer heveeiigd gijn!* — e^^ de beteekenis dezer navelaehiige vergroeijing 
wesen mag'' — zoo gaat Aristoteles voort — i^is nog niet waa^nomen/' Dubbel 
te betreuren is het bij zulke beschouwingen, dat ook hier (met letters, juist zooals 
wij zdven dit thans gewoon zijn te doen) naar eene figuar wordt verwezen^ die> 
helaasl gelijk meerdere niet genoeg te betreuren zaken^ voor ons is verloren gegaan. 



>) Ik beb gemeend^ hier geen gebroik te mogen maken van de termen «geslacbt" en ^soort/' 
omdat, gel^k nit de lezing van Meijer^s bescboawingen over dit pnnt (1. c. pag. 845 aqq., 861 
•qq.9 869 aqq.) kan worden gezieny de nitdnikkingen yii^oq en *l^oq geensiinB doorgaand met 
fmm en apeeisi mogen worden vertaald. maar vedeer gweelMnde B^griffe fnr die ▼ersobiedene 
H5be der IJeberozdnnng^ sgn. 

39 



806 N. S A L V B R D A 

^ Pajg^. SS. Geltjk bekendi is^ lateB feioh dto nttent menigvnUige 1Jlieoii€n e>Nr 
kel irezM def TdortleKBg teragbrengeti lot eeinge booMgrMpein. 

Be meefefte wijigeerai 4ef Oudheid sch^nen de> tooretelUng fo hebbevi gedeM', 
welke reede \s^ de ondste waCkett wordl ternggermid^, dat de man (of Ifever het 
product vuvL dfene toortbeiinge-orgBnen)' le mgeKjken ie met het 7mA, de Tmiir 
met den bodem^ waariti dat aaad tot ontwikkeling komeir vaK De ontdekking &» 
epermatofeofden ^ aHeeni maar dan eok altooe, voorhanden bij dieren, tot bevrnel^ 
ting in dtaat — Bcbeen Ae» Toorstandera dezer theorie «eer te stade te komen. Zonde^ 
meer TOor de werkel^ke embrjones verklaardj wevden ae het t wf werp ▼an de zofr- 
derlingste bespiegelingen — waaromtrent in de volgende aanteekening een en Mte 
wordt vermeld. 

Tegenorer HttM ^mmatifHen^ geKjk mena hen heeft genoemd^ ttelden «b na de 
ontdekking ook vaft het roogdierHei (of eigeBlijk ▼an het Banvanbelijk voor het ei 
self gebouden GraafiPsche blaasje) anderen^ met de .bewering, dat het vtoQWelifke 
dier de kiem van het jonge voorwerp levert^ en door het matmetje rieohte a. k w. 
de aanleiding wordt gegeven tot de vetdere ontwikkeling. 

Beide, spermatiflten en omtfen^ stonden tegeiiover de ^ogenoeade theorie dir 
9jfngeneH, reeds van Empedoeles afkomstig^ die op grond van de gehjkeni» der 
jonge dieren met beid^ onders bewt^erde, dat het product der beide acsen vo<^ de 
voortteling gelijk noodzakelijk was. 

Die samenwerking nu, waarvan de noodzakelijkheid door latere onderzoekingen 
ie buiten twijfei gesiteld, trachtte men op Terschiilende, iii hoofdzaak op tweeerlei 
wij^e te verklaren. 

Er waren 'er^ die geloofien^ dbt het embryo in de kiem imk vm te ▼eeen 
bevat ie^ en door de inwerking der bevruchting a. h^ w. sleehta Bigifaaar wordft g^ 
nnakt; ja, dat zelfs de eerste geiieratie reeda de kiem Taa aOe opvolgende f^aok- 
ten zoQ hebben bevat, die dan aHe van Meverlede daarvit werden oniwikkelcL 

Tegenover deee ^fefi^-theorief in der tijd selfi voorgestaan door manneB ab 
Swammerd&m, B&umur, Bonnet^ Haller^ maar thans verleitoQ, heeft zieh de leer 
der epigene$e gehandhaalA en met een eteede toeneoKnd aantal embryologieefae 
ondetzoekingen bewezen , dat eerst ^ran lieverlede na de inwerking van bot bevrucfah 
tende spenna in het embryo de d^len worden gevormd , die daaraan kter cuBqb 
worden herke»d. 

De beschonwingen van Aristoteles over dit punt [de generatione, IT, § 14 sqq.), 
laten zich in de hoofdzaken — en zooveel mogelijk in zijne eigene bewoordingen — 
aldus teniggeven: 

#0f alla deden «ntstaaur te gelijkert^d, df bb eUcander: gelijk het in de zoo- 
getioemde gediohten ^ab Orfkmm heet , dst het dter op deigelqkft wqae weidt gor 
vormd, als de mazen van een net. Dat nu de deelen niet te geiyfceiti)d (mtBtaaia> 



RIDEVOERIN6. 307 

kttft diiidel^k woidoa wmfigsmvmxi wmi mm eiet^ dat Tele deden leeda aanvezig 
s^9 mdare eohtcar nog iAet« en er vaH aiet tw te deoken, dat aiea w auBscbiem 
«iet SOQ zien , wi)l se ^aartoo te kleia waim : waitt olMshooo de long eeaen groo^ 
teien onvang heeft daa het hart^ Yertoo&t af} zioh bij het b^ia der ontwikkeliug 
laAer dan dit* <— Waar nii het ^e deel froeger, het andere later ontotaat^ zoa 
woidt het 4e Fra^» of het eene deel het axidaie ▼ormt, aoodat er taaachea beide 
aftaakd^kheid beataat, of wel ontstaan de deelen alechte een?oadig «a elkaader/' 

£en kng betoog Tolgt, woarin de mogelfkheid van het ^rste wordt beatreden, 
m de meenuig aitgeapffoken (§ 24») » dat ^niet alle deelen te gelijkertijd ontaiaan, 
«Mar 6ia daaffvan het oacete/' £& ^van het ontataan vaa dit eerate deel ia niot 
eeft oigaan de oonaak, imaar datgeao, wiat van boiiten het eerat den aanatoot tot 
bewcging gaf." 

Met bet laaMa woidt (§§ 18 — S^l) het aperma bedoeld* hetgeen r^n zoodanijK 
bewegingsprincipe {xhiiaiv xx) ipxh^ Totxvrtfv) bezit, dat, wanneer de aanat>oot tot 
bew^iog (q»hendA, elk der deeloi tevena kvtii bekomU"' (Dat 2/^ipu%o^ hier door 
iilevQnd'' mag wordea «ertaald^ sehijnt mij ait het verder volge&de duidelyk te 
U^keo.) 

Bet vakj dookt mi(|, Jiiet te ontkennaa, dat in het hoveaataande de leer der 
^eneae opgeeloten ligt. De voigende plaataen •— ik haal aleehta enkele aaa — 
doen zelfa denken aan bekendheid met de aaooeaaieve ontwikkeUng^ eerat vui alge- 
meene, later van meer ifmsifieke kaiaktcrf. 

Jk ^emeraiiem^ II, § 36. 

irWaait aoavankdijk schijiien idlo zoodanige diorioetnB eene ooort van plaatenlevea 
te leiden; ea «erst later is er b^ koa aprake van de cthinTixii 4^vxi en de ^otiTtKti 
(woofideL: gevoels- en denkziel. 2ie daarover o. a. de inUiding tot Aabert m Wiak- 
aaer's ftertding vaa ibovengenoemde «erhandelingy P* '}> 

cBy ^ne § vffoeger: 

irDat zij^' (de kiemen van dieren), yde ^psi Apivrvcii (^voedings^rid;" waarom 
anet ,het vegetatieve-levcMbeginael P) beaittQtt, ia daideUjk; . . • • aiaar gedarende 
ket veider vedoop der ontwikkeling moetan zij nflg de Tp. «/Vfifriai} (aie boven; 
/^het aaimalo-leveaabeginacl'') bekomen» kiachtena weUce zij dieren zqn. Want (?) 
het dier»woidea en het menaoh-worden , en het dier-wordea en het paard*wordea 
gpeachiedt niet gelijktijdig; en bij alle andere dienn ia het evenxoo; want het etod* 
doel en de vokindiging wordai het batat tot atand gebragt, en het «addoel der 
Qnlwifckeling voa atte dieien ia hetgeen hea karakternBarf' {ffi R/ar). — ifAb aoort'* 
oeaden wy 'er wiUen UjvoegeB. 

7) Pag. fti. Br ia miaaohien geen magatak in de gonache loer van het kvea, 
waardoor meer hypollMeen mgik nitgelokt, dan bat vMagstaA: der beviaohting. iBflt 

89* 



808 H. S A L Y E R D A 

is bekendf hoei reeds in 1789, Blamenbach in zijn werkje ^neber den BildangB* 
trieb^' achriJTen kon, dat i^Brflincoart alleen nit de schriften zijner voorgangetB niet 
minder dan 262 tfng^ronde hypothesen bijeen wist te verzamelen, welk getal door 
hemzelven wederom met ^n was yermeerderd/' -— En het is verwonderlijk, hoe 
men, in tal van bespi^lingen over een voortteling^vocht, zoowel door het manne> 
Ujke, ah door het vroawelijke dier afgescheiden, verdiept, nog in de 17^ eeaw 
uiet verder was gekomen dan tot het denkbedd (zeer ten onregte door Harvqr nit 
zijne proefnemingen afgeleid), dat het vroawdijke dier vrachtbare eijeren voort- 
brengen zou ten gevolge van den invloed, dien het sperma bij de paring op zijn 
geheele oi^nisme nitgeoefend had. Eerat Spallanzani zon, tegen het einde der 
vorige eeaw, door zijiie u tnemende experimenten het bewijs leveren, dat, aah den 
^nen kant, ook zonder voorafjpiaade bevrnchting eijeren knnnen worden gelegd; 
dat echter die eijereni zullen ze zich ontwikkelen, in aanraking moeten komen met 
het mannelijk zaad. 

De vraag naar het wezen der bevrnchting bleef bestaan, mai^r werd nn deze: 
Welke is dan de werking van het zaadvocht op het ei? In zijne chemische samen- 
stelling werd niets bijzonders gevonden. Maar het mikroskoop zou daarin eene me- 
nigte ligchaampjes aantoonen, in de vloeistof gesuspendeerd , waaraan men (niet 
zonder voorbarigheid daaraan eene dierlijke natuar toeschrijvende) den naam van 
^animalcula spermatica" of /^spermatozoen^' gaf. 

Door sommigen als infusorien beschoawd, van een bepaald parasitisch karakter, 
bleek het nit nieawe observatien en proefnemingen, dat deze spermatozolden, wel 
verre van aan het organisme vreemd te zijn, of — gelijk anderen wederom meen- 
den — uit de ontbinding van het zaadvocht te zijn ontstaan, de eigenlijke be- 
vruchtende elementen waren. De menigvuldige bespiegelingen over de bevruchtende 
werking eener zoogenaamde /^aura seminalis'' waren met de nieuwe ontdekking, dat 
die elementen doordrongen in het ei, tevens weArlegd en de vraag was voortaan 
deze: welke is de werking der spermatozolden P 

AI schijnt het niet ongewone verhaali waarin aan Dalempatius de bewering wordt 
toegedicht, dat hij een spermatozold zijne bekleeding zou hebben zien yerliezen, en 
toen zeer daidelijk den vorm van een menschelijk ligchaam vertoonen-, met hoofd 
en ledematen — dnjuist; ^er waren er toch, die meenden, dat zij kleine embrjonea 
waren, bestemd, om binnen in het ei tot verdere ontwikkeling te komen. Maai 
betere onderzoekingen hebben aangetoond, dat die elementen veeleer, nadat zij op 
het ei de werking hebben uitgeoefendi ten gevolge waarvan zijne ontwikkeling aan- 
vangen zal, daarin a. h. w. worden opgelost. Wat daarbij eigenlijk gebeurt, is ons 
tot hiertoe volkomen onbekend gebleven; en indien men al^ met Bisschoff, hierbi] 
aan eene kataljtische werking heeft gedacht, heeft men met die uitdrokking zdve 
eriLendj dat het wezen der laak niet door ons wordt doorgrond. 



KEDEVOERING. 309 

Men beeft in de schriften van Aristoleles iets dergelijks willen lezen. 

Nadat hij {de ffeneratume, I, § 32 sqq.) met eene vrij lange redenering de in 
zijnen tijd heerschende meening heeft we^riegd^ dat het zaadvocht nit het geheele 
ligchaam zoa afkomstig zijn, wijst hij (op grond eener onyolledige waameming) 
als de deelen, waarin het sperma a^escheiden wordt, niet de testesi maar de vasa 
deferentia aan. Overgaande tot de beschouwing van het sperma zelf^ verklaart hy , 
daarin eene ^braikbare nitscheiding/' elders: ffeene, die nog tot wasdom en leven 
kan worden gebruikt'^ — eene afscheiding derhalve — te zien, en wel ^de onver- 
mengde, meest zuivere afscheiding, zooals die, als zij niet in den vorm van sperma 
afgescheiden wordt, naar de weefsels wordt gevoerd, en hunne voeding en hunnen 
wasdom bewerkt. Na in der daad allermerkwaardigste beschouwingen over de af- 
scheidingeu in het algemeen ^) stelt Aristoteles de vraag: wat eigenlijk dit sperma 
zij. Zijne werking wordt vergeleken met hetgeen bij Epicharmus opbouunng — liroi^ 
xoiofiiifft^ — wordt genoemd, irg^Hjk b. v. uit laster smaad, en. uit smaad strijd 
voorkomt, in 'talgemeen z66f dat van een eersie ket begin der beweging uitgaat" 
In het laatste geval nu ligt het bewegingsprincipe 6f in de dingen zelven (gelijk in 
het aangehaalde voorbeeld) 6i daarbuiten (^zooals in de kunsten voor de kunstwer- 
ken en in het licht voor het brandende huis''), Tot ^n van beide katagorien nn 
behoort klaarblijkelijk het sperma: 6i het is siof voor het wordende, dus paesie/, 6i 
bewegingeprincipe ^ derhalve aetie/, Het zou echter ook beide kunnen zijn. 

Dat 'er echter alleen sprake kan zijn van de in het sperma aanwezige kracht en 
bewegingy volgt zoowel uit de theorie als uft de werkelijkheid ; onder andere bewq- 
zen (hij geeft 'er verscheidene en daaronder ook valsche) vinden wij ook dit: ^Zoo- 



>) Wij citeren slechts: 1. c. § 63: «verder is het spenna noch in de eerste jengd, noch in 
den ouderdoniy noch tqdens zware ziekten voorhanden: in 'tlaatste geval nit zwakte; in den 
onderdom, wijl de natuur niet meer bij magte is, het voedsel genoegzaam te bewerken — (fftu 
ro ft^ .rijrvfn' lo Itntov lijv ««'<>•>' — , in de jeugd ecbter, wijl alles reeds oi^gebruikt is voor 
den groei." £n voorai § 64: «Zoowel bij de dieren als bij de planten is 'er, wat de productie 
van sperma betreft, groot verschii, zoowel tusscben de verschillende diersoorten als ook tusschen 
die, welke tot dezelfde soort behooren; b. v. tusschen den eenen en den anderen mensch of 
tnsschen den eenen en den anderen wijnstok.... Eenigen leveren veel sperma; anderen weinig; 
nog anderen in 'tgeheel geen, en dat niet uit zwakte, maar bij eenigen zelfs uit de tegenover- 
gestelde oorzaak. Want wat zaad had moeten worden, is aan het ligchaam besteed: vde men- 
schen namelijk stopten minder sperma uit, en zijn minder wellustig, wanneer zij oorpulent zgn 
en veel vleesch of eene grootere hoeveelheid vet aanzctten. Daarmede te veigelqken is het 
verschijnsel, dat bij de geile wijnstokken voorkomt, die ten gevolge van te overvloedig voedsel 
overmatig loof maken, op gel^ke w^ze als de bokken, wanneer zq te vet worden, minder be- 
springen. Men zoekt ze daarom magerder te maken, en noemt zulke wqnstokken naar dit b^ 
de bokken veelvuldig voorkomend verschjjnsel. (S^o*oir &i nai ro ^#|»i rac TQaym&nq dftjfilov^ 

fra&oq, a'i d*a r^r r^og^v iivffgil^ovair ^ im*l nnl oi tgdfo» ftiort^ Srrtq ^r^ov Sxf^ovotv* dko u§ii 
UffolfJiTivovinv a^voi^q^ nai xaq d/ikJtilovq TQa/a^p d.tb ro^ ftd^^ovq tAv TQd/mv nalova*9,). 



S)0 M, S A 1 y £ R B A 

dra het wijQe (dsr «rjeriiggeliide VMofaei^) «jiie mjeren lieeft gekgd, ttort liet 
nannelje sipi speraia daarover 'Qtt, ai ii$ $ijeren, waofvp dU valij wrden WMeht- 
%oar, mamr de amderen niei. Ontbreekt de aaiiBtoot, in gewona gvfa&en door hei 
qperma gegeven, boo is de ontwikkeling nnl of oDvolkomen. 

Ariitotelee ia echter nog Teider gegaan, en aegt (§ M): irl^^ hiei ma]ine()c 
den nyrm geeft en het princijpe der beweging , het wijf je daartegen het ligehaaie* 
X^ke^ de atof, even gel^ UJ hei eMlen ier melk^ dewe lamMe de eiof k^ mmar de 
leb datgene, 'waarm kei prineipe ia tevai, evensoo werkt hetgeen hdt maDnetje 
Ujhrengt in het wijQe.'' {Tb ivi roZ ip^w^ . . • . fitpil^ifi9v§v : faet aandeel ^vaa 
hdt mannetje — gelgk Prof. Tan der Hoeren de Tertaling van Anbert en Wiamier 
Terbetert^ die aohter het eooeyen terQggegerene nog voegen: ^indem ea aicfa theik'' — 
tiene bijvoeging, waarran eg zehen waanchqnKjk even wein% den an faebben m^ 
ataan als iemand^ die faaair leest.) 

Wil men insien^ wtft hier eigenlijk door Arietotelce ia bedoeld, zoe neme men 
zijne denkbeelden omtrent de door het vroQWeHik on^niame gekverde affcheiding 
ie heat. Het wijfje der vivipara levert volgene hem geea ei, maar in de katame- 
niSn siet hij eene aJbcheidingi aan het aperma dea mannelijken diers beaittwoQrdende, 
hoewel a. h. w. van minder gehalte, omdat daarm het levenebegineel (if rijg i/uxv^ 
Spxii) ontbreekt (Lib. II, § 40); en die afscheiding is hety wdke, terwi}! het oBan- 
netje het (actieve) bewegingaprincipe kfvert, in de (paasieve) stof vooniet. £h 
door het vaet woiden (stoUen) van deae vloeistof wordt de aanleg van het embryo 
geleverd. Of -^ geKjk lib. II, § 55 ataat ~ /rhct aperma bewerkt een sichaa- 
menvoegen van het zniverste in de afischeiding van het wijfjob'' Stsb» Y h,ti^ ri 
'eiripfix iiri to\j ippsvo^ ruv ffTripfi» irpo7efi€Vcov evvlertiei rd xASapirarov rov 
ireptTTdfAaToc.) 

De oorsprong van Aristotelea' vergeKjking sch^nt nrij hiermede voMoeiide ve»- 
klaard, om te doen nitkomen, dat zijne theorie met eene hypothese als die van 
Ksechoff niet behoort te worden gelijkgestdd. 

^) Ffetg. £5. Een gefijk oovdeel, ala hier (ait aipi jrMethoda of atadj in natml 
history." Boston, 1864) werd aangehaald, is door Agasstz oitgeeprokefi in ai)n 
^Essaj on Claasiflcation^ London 1859^ p. 802: ^Men kan niet zeggen, dat door 
Aristoteks ecgens eene geregelde klassificatie ia oiteengezet. Voortdarend spreeki 
)hij van BMer of mtnder aitgebreide groepen oader eeae gemeenschappeUjke benar 
ming, welke gtoepen door hem kkarblijk^jk ala MtQarlijke afdedingea voidcD 
beschoawd. Nergens echter is door hem de overtniging nitgesprokeni dat deze 
groepen op zoodanige wijze zoaden kannen gerangschikt worden, dat daaidoor de 
xiatuQrlijke verwantachap teroggegeven werd.'' 



REDEVOERING. 8U 

') Pag. 2t, Eea Mmtel pltatBen, die als bewqseii kimiieD dienen roor het htar 
e^^gefnerkte kan niea hijeengeBteM rinden bij Meijer^ 1* o., peg« lO&^lOC in faet 
QQtBponkelqke *«^ 4e verittling pag^ 1:06^110^ 

^^) Pag. 30. Men dient hierby de geheelet opvattiBg van den bloedstroom doo» 
Ariatateles lU; a«iaieiking: te neaieB^. EMae ciroulaib kent hij niet^ en hij ineent, 
dai de natan^ die fcet gedigefeerde (ygekoohte/' Aubw en Wimnu ~ Aristotelei 
bedient «toh aieeda Tnn het werkwoord xixrm) — hloed naar alle ligchaamsdeelen 
voeren, en daarin eindigen^ al dunner en dunner worden^ en teii alotte zd^ naauw^ 
dat het bloedi ala zoodanig^ daasdoor niei mer uitatroomeii kan. Vooral verdient 
de^ b^voeging onae aaadadit, dat nu alleen de oitsoheiding van vochti die m» 
]lp&Ta Boemi, lot etand komen kan, m dit voorml dam^ wiuneer iet Ugeiotm 
mmm ie, e» de vakm mei verder opemen,*' 

^i) Pag. 80. De vertaler vaa de verhaadeliiig over de deelen der diered^ 
JJt^ voA Fradiistus» heeft : ri li vii^g Ix^^^ ^^^^ &^( ^ vc»x^^*^ • . . in het 
op pag. £0 vermeUe TeorbeeUl werkelijk vertaAld : ydiagenigen aber, wddie bu vieleii 
und au ftttcn Feaereiaf haben} I 

'^) Pag; 82. Het kan niet onnutfcig zijn^ wanne» de meeet gewone zoogenoemjte 
anticipatie van Aristoteles^ die van de Hectocetylie der Cephalopoden ^ hier nadtt 
woedl oiidenochliy opdat men aelf kanne aagaan, df en ia hoeverre aan onzen 
w^aet regt daarop mag wtnrdea toegekend» ~ De leer der partienogenesie adit ik 
niinder noodig^ uit dit oogpunt te hespreken, daar hij — gelijk reeds in den ttst 
18 gezegd — in het wezen dezer zaak niet k&n aijn doorgedrongen. Dat ook von 
Siabold Aristoti^ iMet voor daarmede bekend gehouden heefk» blijkt uit diens ^^die 
P^rtiennigemeie^; Yortrag zur ¥eier dea' lO^ Stiftungatagea d. k. Academie in Mto^ 
ehen^ IMd. Over Aridtoteles' m der daad groote keania van het bijenleveo kaA 
mm aakeen oeu opetel vatn Aubeii en Wimmer, in de Zeitaehrift fiir Wisaeiit- 
schaftl. Zoologie, J. i«5S. 

De gesohiedenie van de onidekkiBg der SbUecotjflie ia in faoofdtrekken de vol- 
gende geweeat» In he<r jaar 18£5 w^ door Delle Chiajr op eene Argomamta (da 
zobgenoemde papieren nautilus onzer vaderlandsche verMmelaars) een dier gevonden, 
d«i Bich daamaO) door middal van op aijn ligchaam aaowezige suignapjes bad 
v aet goh echt» eft, na laogemaakt te «jn, vrij in het water rondzwonL DeHe Chii^o 
meeiMler dit aondorlii^ voorwerp voor oenen ingewandiworm te moetea hottdont 
Vier jaar later werd door Cuvier fm ^ergdijk voorwerp gevonden b^ eenen Ockfm^y 
uit de Middellandsche Zee afkomstig. £n ook bij meende ia den Heetaeoiyiue , 
gal^k h$ het 4i» heaft gonoeMl, een' iigewMMbvorm te moeten sien. In ISll 



812 ILSALVERDA 

eent werd door Coeta een stap nader tot de Terkkring gedaan , en het ▼oonrerp — 
hoewel nog op dnjoiste wijse — met de voortplanting in verband gebragt. £n dit 
denkbeeld kreeg meerdere oitbreiding door Dujardin^ die op goede gronden den 
Hectocotylus verklaarde, een a^escbeurde arm eener Cephalopode te sijn^ die welligt 
eenige beteekenis ?oor de bevruchiing hebben kon. 

Inmiddels had in 1842 Kolliker te Meesina eenen nieuwen Hectocotylus gevon- 
den, en dien beschreven als het zeer afwijkend van het wijfje gebonwde man* 
netje; seI6 meende hij daarin darmkanaal, hart en zeer ontwikkelde generatie-organen 
te kunnen aanwijzen. 

Beeds had zijne meening Teelvuldig ingang gevonden, toen V^rany — ditmaal 
weder aan eenen Oekpui — de plaats yan een' der armen door een eigenaardig 
blaasvormig deel ingenomen zag, waarbinnen hij evenwel een op een' arm gelijkend, 
zeer ligtelijk afvallend^ orgaan terugvond. De Filippi herkeude in dezen arm den 
Hectocotjlus van Cuvier. In dien arm — zoo meende nu V^ranj — zouden zich 
periodiek de mannelijke geslachtsorganen ontwikkelen. 

£er8t Heinrich Milller zou, in 1850, de laatste groote dwaling verbeteren. Hij 
vond aan het merkwaardige UeinCj geene schaal bezittende, mannetje van ArganafUa 
eenen hectocotylus-arm, die — gcKjk weldra door Kolliker bevestigd werd — vsn 
nit de op de gewone plaats in 't achterlijf voorhanden testes met sperma kon wo^ 
den gevuld. — Op wat wijze dit laatste echter geschiedt, is tot hiertoe onver- 
klaard gebleven. 

Het is waarschijnlijk, dat bij de paring de beide sezen elkander met de armen 
omvatten, en dat daarbij de met sperma gevulde hectocotylus afscheurt, zijnen weg 
vindt binnen de mantelholte van het wijQe, en door de nitstorting van zijn' in- 
houd de bevruchting tot stand komen doet. 

Terwijl alzoo de verklaring van dit geheel op zich zdf staande feit niet dan met 
groote inspanning van krachten gevonden werd| trad, in 186"^« , op Mnmaal von 
Siebold op met de verklaring, dat Vtfrany en MuIIer welligt bij nader inzien hunne 
prioriteitsiegten op de ontdekking van den hectocotylus zouden moeten afetaan aan 
Aristoteles. £n velen namen de prioriteit van den laatsten aan. 

De plaatsen, waarop men zich steunde, meenen wij — na vergelijking, ook van 
de vertalingen van Aubert en van Camus — aldus te moeten teruggeven: 

HUt. amimal., lib. IV, cap. 1. 

#De Pofypui gebruikt zijne armen als voeten en handen; met de twee armen 
boven den mond haalt hij zijn voedsel naar ^ch toe. Van den laatsten vangarm 
echter, die het meest spits is, en de eenige, die witachtig is en aan het einde in 
tweeen gespleten, bedient het dier sich bij de paring." 

L. e., lib. V, cap. 6. 

fMen beweert ook, dat het mannetje eene soort van paringsoigaan beat asii 



REDEVOERING. 313 

eenen der vangannen, aan welken de beide groote zaignappen sdtten; dit deel zou 
peesachtig zijn, en tot op het midden van den vangarm met dezen veigroeid^ ter- 
wijl dan die arm door het mannetje in den trechter van het wijfje zon worden 
ingebragt. 

L. e., lib. Y, cap. 12. 

^Het mannetje onderscheidt zich van het wiji^e daardoor, dat zijn kop (volgens 
de aanmerking van Aabert in de aangeh. verhandeling ait de Zeitschr. f. W. Z. 
■wordt daarmeA, — niett^enstaande 'er xiCPaXiiv staat, — het ligchaam bedoeldl) 
hnger ia, en dat het aan den arm het door de visschers paringsoi^aan genoemde 
witte deel bezit." 

Ziedaar de plaatsen, door von Siebold geciteerd. 

Maar in de verhandeling over de voortpknting staat te lezen: (I^ § 29) 

^De weekdieren echter bmstrengelen zich in de omgeving dei mondopening^ daar- 
toe de vangarmen tegen elkander steanende en dooreenstrengelende. Deze wijze 
van copalatie wordt daardoor noodzakelijk, dat de nataur het deel, waardoor de 
nitscheiding wordt nitgestort, (de anale opening) 266 heeft gebogen, dat het naast 
den mond ligt — getijk dit vro^er in de verhandding over de deel&n der dieren 
is niteengezet .... Het - kanaal nn voor de aitscheiding en voor het eijerstok- 
achtige deel ia 66ia en hetzelfde, zoowel bij de Malacostraca (onze schaaldieren) als 
bij deze dieren; en het mannetje stort door dit kanaal zijn sperma ait. Het ligt 
echter op de voondjde des ligchaams^ waar de mantet open is en het zeewater bin- 
nendiingt. Daaiom komt de paring van het mannetje met het wijfje op deze 
plaats tot stand .... Dat bij de Folypoden het mannetje den vangarm in de 
fmantelbais" inbrengt, waarom ook de visschers beweren^ dat zij door middel van 
dien vangarm paren — geschiedt alleeu tot vasthouden; en unj hebben Aier nist 
met een aan de eoorUeling dieneibaar ergaan te doen: immers het ligt buiten den 
aripoq (sie over beteekenis van dit woord, waarvoor hier misschien 't best ^geslachts- 
organen/' zonder meer, werd vertaald, A.abert/ die Cephalopoden d. Aristoteles, 
p. 20, 21) ai buiten het ligchaamJ' 

Wij mogen voor het oogenblik baiten rekening laten, dat de bovengenoemde be- 
schrijvingen aan een dier schijnen ontleend te zijn, hetgeen tot hiertoe niet is 
tcniggevonden; want noch op den eigenlijkeu Hectocotylus, noch op den afwijkend 
gebonwden arm , die bij alle Cephalopoden — ^ volgens Steenstrap's belangrijke ont- 
dekking (in 't duitsch in het Archiv fHr Naturgesehichte, 1856, p. 211—257) — 
schijnt voortekomen, kunnen zij in haar geheel worden toegepast. Maar men zoa 
bijna vragen: hoe is het mogelijk geweest, op den duur zich met von Siebold^s 
citaten te vreden te stellen, waaiin niets dan onbepaalde aitdrukkiugen worden ge- 
vonden, en waarvan de grootste kracht nog zou zijn gelegen in een //on-dit.^' £n 
wij deelen geheel de meening vanLewes^ alshij, ook deze anticipering verwerpende, 

40 



iH M. SALVERDA REDEVOERING. 



deet cipmrkea» boe AriaMdes» waoBMr hem via h«t zoo ui hrt oog TaH«ri0 
FjrQe, MOigeQoemi paiMitemide. leteD tmi den eigealijikfn Heeftocotjfaui Mi tnoa 
bekend geweeot, ongetw^U, vooral in de yethttideli^g «fcr de voertplmtiBg , 
daarvan zoa hebben gewag gemaakt. 

Ware het echter, na de citaten yan yon Siebold alleen, nog mogelqk, aan een' 
aoogenoeniden geheeiocotylifleerdbn am te doBkea van tm mbekead g^byen dier; 
yooral het katete cit«ait (oierkwaardiger wqta -^ ■aar bet scbqmt ~ imm Leim 
oTer het hooid gesien) bewqat» dnnkt m^, met oekedMid, dat Ariitoteka vm de 
oopolatie der Ctg^kpodm eene gajMoh andcie voorsftdling heeft gehad* fioe 
Anbert, na d&t citaat kan blijven meenen, dat ^ Aristotdea met de heelocolyiie 
eener ona nog onbekende Octopode is bekend geweeat/' rarklaar ik niek te knuen 
begrijpen. 



Het kwam mij weneohel^jk Toor, m^ fltnlge met geena da» ds allemoodigflle 
dtftten te Tersieren. BehalTe: Lewes, Ariatotelea, Bm Abflolmitt ana der OefloUchle 
der Wkflenflchafty ilbeiBelrt Ton Jnl. Yictor Garofl, Leipaig, 1885, wwanmi dit 
opetel alfl een leferaat mag worden beechoawd ~ waarb^ ifitnflflchflKi gel^ men, 
Imop ik, aien aal, de kritiek niet is TeqjeteB --»; verder het faekenflb werk twi 
JOrgea Bona Mflijer, AriatoteWThierkQnde, Bedin 1856; en het fliakje Tan Aaberl, 
«rer de Oepbalopoden , hri» ik de TolgCDde nitgaTen en de daarbi) geToegde aflfr* 
BorkingeB gebmikt. Yoor de SStimm a mima l i um im tezt mel (fbnflebe) w» 
Ifllsng door Oomtta. Parija 17&S; Toor de Terbamdelipg OT«r de deehn dsr dkmi 
den teit es de (dailsche) Teitaling Tan Br» KaiilBn, Leipeig ISU; 40a 
Toor de Teiliandding OTor de Twrtphmiing en «ntwikkiding der dieren den 
teit en de (inflgeJijki dnitafllhe) vertaling door Ajdsert en Wimflaer, aUaar I8M« ia 
de hollandflche Tertalingen, die ik^ onder Tergelifking Tan boTengenoemde werken, 
flleedfl naar het oor^ronklqke heb gegcreB, heb ik aeer Trij T«taald| maar ben 
ik -^ loomel in mijn Termogen waa ~ den ain, door AriaMelea in afpie wm» 
den gdegd^ getroow geblerai. Indien hel mij mel alteefl gehkte, hem wA te 
«cifltaan , cal ieder, dia nit eigen oadervindia|( da nMMijeiqUMid daHrTm weet te 
beoQvdeeleny mij daaBOTer^ hoop ik, aiet la hard «aliflnl 



HET ROMEmSCHE REGT EN DE HEDENDAAGSCHE 

REGTSGELEERDHEID. 



REDEVOERING 



TBB AANVAABDING VAN HET HOOGLEEBAABSAMBT AAN DB HOOGE- 

8CH00L TE GBONINGEN, 

DEN 6Hen JUNIJ 18 67 

UITQESFROKEN 



D<)OR 



M-. W. MODDERMAN. 



40» 



BDELGBOOTACUTBABE HEEBEN. CUBATOBBN VAN DSZB HGO* 
0E8GH00L, 

WELEDELGE8TKBN0B HEEB, SECBETABIS YAN HET COLLBGIB 
VAN CUBATOBEN, 

HOOGGELEEBDB HEEB BECTOB MAGNIFICUS, HOOGGELEEBDB 
HEEBEN PBOFESSOBEN, ZEEB GEACHTB AMBTGXNOOTEN, 

BDBLACHTBABE HEEBEN, AAN WIE HET BESTUUB YAN DEZB 
8TAD, OF DE HANDHAYING DES BEGTS IS TOEYBBTBOUWD. 

WELEDELE ZEEB GELEEBDE HEEBEN, DOCTOBEN DEB YEB- 
SCUILLBNDE FaCULTEITEN, 

WELEEBWAABDE HEEBEN, LEEBABEN YAN DEN GODSDIENBT, 

WELEDELE HEEBEN, STUDENTEN AAN DEZE HOOGESCHOOL, 

EN YOOBTS GIJ ALLBN, DIE DEZE PLEGTIGHEID MET UWB 
TEGENWOOBDIGHEID YEBEEBT, 

ZEEB GEBEBDE TOEHOOBDEBS. 



Sedert het eiode der vorige eeirw heeft de beoefening van het R. R. , en 
daarmee de geheele regtswetenschap , eene hervormiug ondergaan, welke 
aan de kwijnende plant nieuw en frisch leven heeft geschonken. 

De geschiedenis dier hervorming knoopt zich vast aan de namen van 
Hugo, Niebuhr, Eichbom, maar bovenai aan den glansrijken en on- 
sterfelijken naam van Friedrich Carl von Savigny. Wel verre van het 
werkelijk leven te willen piooijen naar verouderde en afgestorven begrip- 
pen , die , met miskenning der geschiedenis en tot schade der praktijk , op 
de meest oncritische en slaafsche wijze tot eene doode massa waren ver- 
virerkt, was het zijn streven theorie en praktijk naauw te vereenigen, het 
regt aan het leven en het leven aan het regt wedr te geven. Zijn doel 
werd , helaas ! niet altijd door zijne volgelingen in het oog gehouden ; de 
historische school heeft, door zich in alle bijzonderheden te verdiepen in 



818 W. M D D E R H A N 

de vraag : Aoe het R. R. eenmaal is geweeat , vergeten dat de geschiedenis 
voor de regtsgeleerdheid als praktische wetenschap, slechts middel, niet 
doel wezen kan. Door zich te veel bezig te houden met hetgeen was , ver- 
loor zij de behoeften van de haar omringende maatschappij uit het oog en 
verbreedde daardoor de klove tusachen weteoschap en. leven. Hevig was 
het verzet, door deze eenzijdigheid uitgelokt; maM bet was geen strijd 
tegea die historische beoeiening, welke de geBcbiedeaia ak middei be- 
schouwt; deze methode heeft alom gezegeviefd. 

Heecscht er daa na eeaageziBdkeid aver de beteekenk wn het R. R. 
voor om«. over zijne waarde voor de ontwikkeliiig van db regtsgeleerdheid 
itt het algemeen « over do wijze waarop het thans moet beocfend worden ? 
Dttt zi} verre; nog onlai^ heeft O. Lenz >) bet R. R. aanbevolen als het 
abfiokita, het voor aUe ti}den en volkeren, ja zelfiB voor de Amerikanen, 
geschikte regt; terwijl C. A. Schmidt *) heefi wiUen bewijzen dat bet op 
principied verkeerde grondslagen rust. De blinde Romanist heeffc^ evenals 
de ladicale Germanist, meer tegenstand dan aaahang ondervonden, want 
het R. R. verdieot nochdien lof, noch die blaam. 

Tusschen die twee uitersten evenwel bestaan vele nuances en — zij het 
dan ook minder sterk — de tegenstelling tusschen Lenz en Schmidt, tus- 
schen Romanisten en Germanisten, beheerscht ook thans nog de weten- 
schappelijke behandeling van het R. R. Van hem» aan wien die behan- 
deling ia toevertrouwd , mag voor ailes gevorderd worden» dat hij zich 
een helder denkbeeld vorme omtrent de waarde en beteekenis welke het 
R. R. heeft voor de tegenwoordige wetenschappelijke beoefeniog der regt»- 
geleerdheid, wawrvan het nog steeds het uitgangspunt i^. Hei zij mij 
daarom vergund mijna meening hieromtrent voor Uwe geeerde aandacht 
te ontwikkelefi; — op voUedigJayeid maak ik geene aanspraak, daarvoor 
staat mij te weinig tijd ten dienste; eveamin op oorspronkelijkheid ; wel 
is mijne opvatting van het R. R. van deze pUats nog niet verdedigd , maar 
elders beter dan ik het zou kunnea doen. 

Moge het mij golyJsJken ook hun» die mijne meening niet deelen, de 
overtuiging te scbenkea, dat ik niet op losae grondea vw hen verschU. 

>) U^ au gmchkhmcU 'BnUUhvmg dei Beehis, 1844. 

^ Der prmetpMe Uni^rwehied gmeehem dem rmmechen tmd germameehm EedUe, 1S68. 



AKDEYOERITfG. il9 

?€orwaar! bet is, om met Jhering ^) te spreken, een opmeilDBli)k v»- 
ttbijiisol, •dat Rome driemaleii de ^keren tot eenheid beeft gebragt; 
driemabn aan de wereld de wet heeft voorgeschreven : op het gebied wit 
8taat, Kerk en Regt Eo die eenbeid des regts viel niet aaman met 
Rome'8 wereldbeerschappij ; want toea in de middeneenwen de R» erieoii 
door de volkett van Zuid* eo Midden-Buropa werd aanvaard > had «ij reeds 
iHJna vqf erawen als bereditas itcens geelaimerd. 

Nei^ns werd het R. R. den volkeren door het zwaard opgediongen; 
jnen gaf ndi vrijwiilig over aan sijne heerschappij ; in blinde oDderwerpi&g 
crkende men weldra geen gezag meer dan het R. 

Vaa een gebed ander tooneel was bet begin deier eenw getiiige. Ter 
ttaanwemood bad men hier en in Duitschland het juk van Napoleon afge- 
Behndf of men beijverde zich de Fransche vr^boeken door nationale te ver- 
vangen, niettegeBstaa&de het verset der bistoriscbe schooli die den ti}d 
daarvoor nog niet rijp aehtte. Maar de volken hebbM 2ioh ttilft gehaaet 
am dei» R* nidringer, wiena taal nj niet eens veretonden, wer de grena 
te jagea;: aeuww famg heeft de vieemdeling ala wetgever dettf eeepter g^ 
iMaidi en seUb au aog wordt hnm zijn wetenacbappelijk gesag door' bi/na 
flianiand betwistv En tocb was het Franache regt hti hier ha bij onse 
aabuBsn veek meer nationaal, daa het R, bij de volken die het in de 
aiiddeneeamn annamen en zijn gezag voortdnread erkendeni 

Voorwttar een vreemd versdiijnBel, te vreemder wanneer men bedknkt 
hoe het regt door duizenden draden is aaamgeweven met de opmttmg vm 
hat 'fiuniltelevan, met de aitgebreidheid van het verkeer, met dM trap 
aas GDtwikkelmg op godadienatig , zedeUjk en staatkiindig gebied , getuige 
ket httweiijk, da voogdij, de vaderiijke magt, het erfregt, de wijze van 
eigendomev«4rijging en overdragt en zoovele andeie regCsinstellingen , en 
boe in alle deee opzigten veel grooter overeenetemming bestond tttaeehea 
otta en de nxineGheni dan toasdien de volken vaa Duitsclilaad en d» 
Romeiiien. 

Het ia hier niet de plaats de verklaring van de reeeptie van bet R. R. 
ba beproevai; bat is op dit oogeablik voor one doel voldoende dic( leceptie 



■4kMkMi*a**< 



^ 0€iti dn fSmkcheft BeekU om/ Hgii frtndkieimii Stufen iHiter WnMekUmg, V^ Atfl., S. 1. 



820 W. HODDERHAN 

aan te nemen als een onwederlegbaar historisch feit Van meer belang 
is het te vragen » wat het R. R. voor ans geworden in , m. a. w. welke de 
gevolgen dier receptie geweest zijn, of zij weldadig op de ontwikkeling 
van het regt gewerkt heeft, of wij het R. R. moeten blijven beoefenen 
zooals onze voorvaderen het beoefendenP 

In vele opzigten heeft het R. R. een invloed gehad, die niet geno^ 
kan worden geprezen. Ten tijde zijner receptie was het inheemsche regt 
voor een groot deei onbescbreven , ius incertum , en bestond voor een ander 
deel uit eene menigte oorkonden , landregten , regtsboeken , rijkswetten en 
wat al meer, die onderling in strijd geen van alle aan de behoeften van 
het leven beantwoordden , wien het ontbrak aan rijkdom van inhoud, aan 
vastheid van vormen en beginselen. Het R. R. daarentegen muntte uit 
door eene ontzagchelijke verscheidenheid van stof, door scherpe begrippen, 
.door eene onnavolgbare methode. Hierdoor heeft de kennis van het R. R. 
aan de ontwikkeling van het nationale eeuwen arbeid bespaard. 

De juristen toch vonden die regtsregels en regtsinptellingen / welke zij 
bij toenemende beschaving [en vooruitgang noodig hadden, geformuleerd 
en afgewerkt in het corpus (iuris. Eene vergelijking met het Engelsch 
regt» waarop de invloed van het R. zeer gering was, bewijst dit duideUjk. 
Zoo is b. V. het Engelsch regt eerst in onze dagen gekomen tot het be- 
nefice van inventaris, eene weldaad waarmee reeds Justinianus zijne on- 
derdanen had verblijd, nadat men zich eerst met het ius cretionis, later 
piet het ius deliberandi had gered. 

Maar die grootere volkomenheid van het R. R. heeft ook een zeef na- 
deeligen invloed gehad. Zij leidde tot eene afgodische vereering, tot eene 
slaafsche navolging. In hun overdreven ijver namen de juristen het geheele 
R. R. over, zonder onderscheid te maken tusschen het specifiek R. en 
datgene wat als overeenkomstig met den aard der zaak en de behoeften 
der maatschappij , als ratio scripta bestemd was om voortdurend levens- 
kracht te behouden. Niets gold voor waar, voor regtvaardig dan wat 
steundc op het gezag van eene wet uit het groote arsenaal van Justinianus*. 
luris consultus sine lege loquens erubescit. Het nationale regt werd ge- 
bogen en verwrongen, tot zoolang bet met het R. overeenstemde. Deze 
bijgeloovige eerbied heeft de beoefeniug van het R. R. of liever — de ware 



REDEVOBRING. 821 

regtswetenschap groote schade berokkend ; want zij veroorzaakte eene schei- 
ding tusachen wetenschap en praktijk, eene klove jaist daarom zoo groot, 
omdat de volbloed Romanisten — plas royalistes qae le roi — in han 
blinden ijver zelfs datgene verdedigden en toepasten , wat reeds lang door 
Jastinianas aU afgestorven en onbruikbaar was beschoawd. Een bewijs 
hoe diep dat gezag wortel had geschoten zien wij daarin, dat zelfs nog 
in het laatst der 18^« eeaw zij, die het waagden de geldigheid van het 
R. R. als aubsidiair regt te ontkennen, als onregtzinnig werden aitgekre- 
ten en vervolgd. Het is a bekend hoe Fredenk Adolf van der Marck, 
van 1758 tot 1778 Hoogleeraar aan deze Hoogeschool, het dorst bestaan 
die regtskracht te ontkennen en deze thesis te doen verdedigen: isrUsam 
iaris Romani Grammaticam, Historicam, immo et Politicum gua Doctri^ 
nalem agnosoimas; sed asum eiusdem iuris forensem legalem in Drentbia 
negamus." Een kreet van verontwaardiging ging op; op hoog bevel van 
den Rector Magnificus mogt die thesis, als tenderende in detrimentum 
salutis Academiae, niet worden verdedigd. Sedert dien tijd werd door de 
Romanisten tegen van der Marck, den man die in zoo menig opzigt zijn 
tijd vooruit was, een kruistogt gepredikt, waarin zij ijverig werden bijge- 
staan door eenige bekrompen theologen. Het gelukte eindelijk van der 
Marck onregtzinnig te doen verklaren, en aan dit heerlijk werk werd de 
kroon opgezet door zijne afzetting als Hoogleeraar. 

Geen wonder dat bet volk een vreeipdeling was geworden in zijn regt; 
het verstond zelfs niet de taal, waarin het was vervat; en vooral hier te 
lande verkondigden de juristen veel, wat in de praktijk onbekend was; zij 
spraken van peculium castrense en quasi castrense, van peculium adventi- 
tium en profectitium » waarvan noch de vaders noch de zoons eenig denk- 
beeld hadden of behoefden te hebben. Het leven bleef in vele opzigten 
vreemd aan hetgeen de juHsten leerden; er ontstond een noodbttig dua* 
lisme , //ein Recht der Biicher und ein Recht der Acten." Ik geloof dan 
ook met Beseler ^) , dat de receptie van het R. R. , zooals zij gescbied is 
door de juristen ,• niet was de uitdrukking van het nationale regtsbewilist- 
zijn. Men gevoelde voorzeker behoefte aan verbetering en ontwikkeling van 



1} rolktreehi tmd JmHtUnrtehi, 184S. 

41 



m W. H O D D E H ■ A N 

bot iiibeMiaeba nigt» ma&r hoe koA de gioake massa dev bevolkiig de 
toepftssiag verifiBgeQ vaa het R. R. , dat haar ten eeDenmak eDhekend 
wea en dat aooveel inhield wat niet voor hare toestanden paete, wat m 
etrijd wai met vaderla»d9che aeden ea gehniikea? 

Ooch kat ons den juristen geen verwijt makes van hetgeen sij dcden> 
in de eerste plaats toefa sip hfuiDe verdieasten voor de keBnis van hel 
R. R., eok in onse dagcD, van oDmiskenhaar groot belang; maai ten &•« 
deren ^ sij werden meegesleept door den stroom , die httn tijd beheersehte , 
door den onwederstaanbaren drang naar de vruchten der claasieke oodheid; 
en daarenboven , de glane van het R. R« verblindde hunne oogen ; wat 
wooder dat het nieuwe licht hen tot dweperi} deed oversIa&D, en dat nj 
voor het R. R. niets dan bf en wiefook hadden? 

Maar men zie ook toe, dat men het R. R. geen verwijt mukt van da^ 
gtfie , wat alleen - zijne beoefenaars , die het leven niel kendeD , moet trei« 
feD; dat de afdwalingen eener wetenscbap, die. zich de methode der R. 
joristen niet had eigCD gemaakt m daardoor was vervaUen tot oen blind 
pBndistaibeQ-^Eanatismua/' niet worden geexploiteerd tegeo het R. R. zeiS 

De beoefening van het R. R. heeft verachillende stadien doorloopeo. fiet 
ifl bekend dat op de periode der glossatoren» die der vesl lager staaiide 
oommentatoren volgde; hoe toen alle oorspronkelijkbeid en fdschheid «aa 
verdwenen; quod non agnoaoit glosaa non agnosoit curia heette het» ea 
een zekere Rafael Fulgosins achreef : //Sicnt antiqui adorabasit idola pro 
diis» ita advooati adorant gbssatorea pvo evangeEiatia. Vola ODim {nro me 
potiua glosaatorem quam textum. Nam ai allego teitum , dioDKt advoeati 
adversariae partia et etiam iudex: qredia ku qiiod gbasa non ita videadt 
textum sicut ta^ et non ita bene intellexit siout lu ^)?" Met de Fimnadie 
school ontwaakte eeM meer gescbiedkundige beluuideUng, waaman zich de 
Dttitscbe scbool minder, de HoUandscfaie aohool naauwer aansloot, tot dak 
eindelijk de wijsgettige sohool gebeel joaet bet vreetade regt en met de 
historie wilde breken, eb he^ absoliite regt nit de «reine VetaiBd't" meende 
te knnQen achefipen. 

Tegen dese eenaijdigheid tmd de hsstoiscfao tdmol nlet kl»ciift op en 



*) WmdflQlieid, Lehzbuch des PandektenreGhtB« { 7, n. 8^. 



EBDEYOERIirG. «28 



toonde aaiii dafc de ervariiig van eeuwen de onmisbare leidsvioaw is der 
toekomfit^ dat elk geslaoht door dui^enden draden aan het voorgaande is 
verbondeni dat het regt uiet het producfc ia van wiUekeor en dat het 
daaxom zonder geschiedkundige beoefening niet kan worden begrepen; dat 
het eene ijdele waanwijtheid zou sijn » het vroeger regt en dua ook het K, 
over boord te werpen; maar dat wij uit de gegevens een nieuw en frisch 
regt moeten vormen , eenheid en orde breugen in de chaotische massa* la 
hare reactie was ook de historisohe school eenzijdtg, want aij vergat te 
veel, zooals ik reeds opmerktOi dat de geschiedenis voor de regtsgeleerd- 
heid slechts mjkidel is en geen doeL Maar geooeg, het wordt tijd om te 
vragen : wat moeten mj met het R. R. doen P 

De taak van elk jurist bestaat in de eerste plaats in het leeren kennen 
en verstaan van het r^t dat bem en de om hem levende maatschappij 
bdieerscht. In zooverre is de wetenscbap receptief, d« L zij moet bet 
bestaande in zich opnemen. Om het bestaande regt te begrijpen, is de 
studie van het R. onmisbaar, want het is ten gevdlge zijner receptie een 
bestanddeel van ons regt geworden. Yoor een groot deel is ons regt of 
R. bodem gegroeid; menige regel, menige instelling is te regt of te onregt 
door onaen wetgever uit het R. R. overgenomen. 

ZuUen wij dat alles kunnen verstaan en begrijpen, wanne^ wij niet 
de wording en ontwikkeling van die regels en instcdlingen nagaan» waii« 
neer wij niet tot de bron zeWe opklimmenp /g^Eene verklaring» zegt prof. 
Holtius ^) > van r^tsinstituten uit de wet alleen , alsof wetten niet waren 
een product van lang voorhanden begrippen, is een bloote schijn/' Al 
zien wij dus den regel duidelijk in de wet geschreven, wij mogen zijn 
oorsprong nimmer vergeten. Meiius semper est peteie fontes quam sectari 
rivulos. 

Maar ook, omg^eerd, moet hij» die het R. R% z66 wil behandelen dat 
het waarlijk vruchten afwerpt voor onze hedendaagsche juristen, bestendig 
het oog gevestigd houden op ons hedendaagsch regt, elk oc^nbiik op het 
verband en het versofaii, op den vooruitgang en op de gebreken wijzen. 
£f ' ztjn tallooze voorbeelden , dat onae wetgever te reg^ het R« R. heeit 



T) Bitt NederL MOSimf., InL U. vn. 

41 



824 W. M O D D E R M A N 

gevolgd, er zijn andere, dat hij ten onregte ia afgeweken, maar er zijn 
ook vele» dat men zich geheel verkeerd op het gezag van den R. voor* 
ganger beroept; alleen eene grondige studie van het R. R. kan over dit 
alles licht verspreiden. Kan men datgene wat specifiek R. is en reeda 
lang afgestorven, niet geheei met stilzwijgen voorbijgaan om den naauwen 
zamenhang met en het regt verstand van het geheel: dit biijft bijzaak; 
want men moet voorai in het licht stellen, wat met ons regt zamenhangt, 
wat thans nog van praktisch nut is« en dus b. v. meer gewigt leggen op 
het obiigatie- dan op het familieregt, meer uitvoerig het erf- en het 
dotaalregt behandelen dan den regtstoestand van slaven en peregrini. la 
een woord, bij de behandeling van het R. R. mogen onze toestanden en 
ans regt nooit uit het oog verloren worden; sftoo alleen kan die studie 
dienstbaar worden gemaakt aan de vorming van practische juristen, en 
behoeft men niet heden te leeren wat men morgen veilig weer vergeten 
kan. Wij moeten dankbaar aannemen wat aan onzen tijd voegt^ maar 
ook niet schromen slaafsche navolging ijverig te bestrijden. * Wij kunnen 
evenwel noch het een, noch het ander, zonder naauwgezette beoefening 
van het R. R. 

Behalve het zich eigen maken van zijn regt, heeft de jurist eene andere, 
niet minder gewigtige taak: ik bedoel de praktische toepassing. Hij moet 
den abstracten regtsregel op het concreet geval toepassen. Hiervoor is 
behalve de kennis van den regel zelf , een scherpe praktische blik noodig, 
een juristische takt^ waarin wij de R. regtsgeleerden als onze onovertrofiFen 
meesters moeten erkennen. Op elke bladzijde van het corpus iuris kun- 
nen wij het lezen hoe zij de hun voorgelegde vraag kort en bondig voor- 
opstellen, en met eene fijne gave van onderscheiding ^ eene bewonderens- 
waardige kunst van ontleding aangeven , waarom de opgegeven casus wel 
of niet onder dezen of genen regtsregel valt. Altijd indachtig aan het 
/^parva rerum discrepantia , magnum facit iuris discrimen/' tasten zij zel- 
den in hunne antwoorden mis. Zonder zich in eene dorre casuistiek of 
even onvruchtbare abstracties te verdiepen, keeren zij telkens tot het wer- 
iLelijk leven terug en bewijzen daardoor hoe naauw theorie en praktijk 
vereenigd kunnen en moeten worden. 

In de kunst van uitleggen der geschrevepe wet zijn zij eerste mMsters, 



\ 



REDEYOERING. 325 

eene kanst voor ods niel; minder onmisbaar dan voor hen, opdat wij niet 
aan de woorden der wet blijven hangen, maar onder het licht der geschie- 
denis, der taal- en redekunde tot den waren wil des wetgevers doordrin- 
gen, want ook onze wetten, al gelijken hare uitspraken dikwijls orakel- 
spreuken^ spreken inderdaad zelden orakeltaal; strijd en onduidelijkheid 
geven den uitlegger overvloedig arbeid. 

Niet minder munten de R. juristen in hooge mate uit door eene tech* 
nische vaardigheid, om van het algemeene tot het bijzondere over te gaan 
en omgekeerd^ om eene regtsinstelling in alle hare fijnste schakeringen te 
ontleden^ haar verschil en overeenkomst met andere instellingen aan te 
wijzen^ in een woord^ zij opereren met hunne begrippen, zij zijn meesters 
in de diagnose. Bij dit alles zijn hunne begrippen scherp^ hunne uit- 
drakkingen kernachtig en doorschijnend ^ is de doorvoering en toepassing 
hunner beginsels logisch en consequent. //Dixi saepius ^ zegt Leibnitz ^) , 
poat scripta Geometrarum nihil exstare, quod vi ac subtilitate cum Roma- 
norum iure consultorum scriptis comparari possit, tantum nervi inest, 
tantum profanditatis." En dit alles was niet aan enkele bevoorregten 
eigen , neen I die gaven waren , wel in meerdere of mindere mate , maar 
toch tot zekere hoogte het eigendom van allen. Ik wil u niet vermoeijen 
door voorbeelden het gezegde te staven. De technische verdiensten der R. 
coryphaeen zijn hbnderden malen door anderen geroemd en te algemeen 
erkend, dan dat zij uit mijn mond nog eenig bewijs zouden behoeven. 

De groote bewondering welke die gaven der R. juristen ons afdwingen, 
moet ons evenwel niet verleiden tot dien afgodischen eerbied, waarmede 
de vroegere wetenschap het R. R. beoefende. 

Men wane toch niet dat de methode van het orthodoxe Romanismus, 
waarvan wij boven spraken , de leer : wat in het corpus iuris staat is regt , 
zoo geheel tot de geschiedenis behoort. De slavernij die den geest der 
joristen met hare R. boeijen heeft omkneld , was zoo drukkend , dat hare 
aporen tot in onze dagen zigtbaar zijn gebleven. Spreekt men b. v. niet 
bij de afschaffing der woekerwetten , bij de openbaarheid van het eigen- 
domsregt en andere zakelijke regten, bij de tegenwoordige eigendomsver- 



1) BjM. ad H. E. Kestnenim, 3fMk. 16. 



886 W. M D D E R II A N 

krijgiDg door veruieDgiDg en specificatia , bij deo regel i^eD fait de meahleB 
possessioD vaut titre" eta eto. vao ooocessieo die Aei reyf heeft moeten 
doeo aan de volkehuialiouclkaode; abof deee weteoacfaap eo cfe regtsgeleerdo 
heid» of wel het civiel regt er oiet beide eveDaeer naar Btreveo om deo 
«ard der leveDsbetrekkiDgeo , de behoefteo der maatachappij eo de wetteo 
die haar beheerscheo te leereo keDDeo eo ordeDeD, Eoodat zij io sooverre 
hetaelfde object hebbeD eo haod aao haod moeteo gaao. AUeeo dao kan 
meo io het oieuwe of wel io het oatioDale regt ooacessieo aao de volkt» 
huishoudkaDde aiea^ waoceer meo het R. R. voor het eeoige ware, vocar 
het absolute regt erkeot. Neeo , die veraoderiDgeD io het regt , afwijkeode 
vao het R. ^ gija geeoe coocessieo aao volkshuishoudkunde of eeoige aodere 
weteoscbap, maar het is oieuw, het is aader regt, omdat de maatschap» 
pelijke toestaodeo sija veraoderd^ omdat de beschaviog, de eerste fMctot la 
de ootwikkeiiog des regts, ia vooriiitgegaao. 

Welke is thaas ooze toestaod, de taak oozer jurtsteb? 

Wij leven io eeo tijd vao wetteo; de waarde vao eeo mioisterie wonit 
dikwijls a^emeteo naar het aaotal wetteo dat het hoeft gefMrodiiceerd , en 
het ergste verwijt dat mea eeoer regeriog zou kuooeD doeo is bijaa: gij 
hebt Diet ^eoe wet gemaakt. £o toch zijn onze wetteo DOg zoo slecht. 
Ods £. R. bw V. is gecodificeerd , maar hoe ? Ik antwoord met de woorden 
vao eeo oieer bevoegd beoordeelaar dao ik. Prof. Opzoomer >) ze^: #Als 
meo oos welboek vergdijkt met het Fraosche eo bedenkt hoe vele jarea 
vao rijke oBderviodiag er tusscheo liggeo, dao keert mea met schaamte 
aich vao deo vaderlaodscheD arbeid af. Het Fraoache Wetbodc is ¥oor 
ziJD tijd eeo meesterstuk, het oDze ook voor zijo, zoo veel latereo, tijd 
eeo aeer gebrekkig werk. Het is of meo bij ooa vaak wiUeos blind is 
gew€fbst. Hoe dikwijla heeft meo het vreemde wetboek alaafs gevolgd, 
waar zija oojuistheid io het opg sproog; hoe zeldeo heeft DieD willeo zien 
bij het licbt, dat io Fraokrijk reeds laog was opgegaan. En waar men 
op de eeoe plaats had^veraoderd^ daar had meo op de nodere zijo eigen 
werk we£r vergeteo , en nam met eeoe troowe vertaling over wat ou alleo 
zio verloreD had. Vooral ooze Tweede Kamer acheeo er op oit faara on- 



>) Het Bwfferl^k Weiboei, Yoorrede, bL vi. 



REBET0ERIN6. 827 

hsDdigheid te toooeD, baar volslagen ongeschiktheid om een BurgerKjk 
Wetboek te beoordeelen , hare ODkunde op het gebied vao het privaatregt. 
Welk eeo versobil tusficheu de ootwerpen van '16^ '20 en het werk, dat 
eindelijk uit de groote wettenfabriek te voorschijn kwam. . Oeen wonder, 
waar soovelen medewerkten die het werk niet verstonden. In die fabriek 
was de arbeid niet met het verstand van een goeden opsigter verdeeld, 
maar ieder kreeg wat de beste werkman geleverd had nog eena in handen, 
en ieder had een schaaf bij sich , waarvan hem het vrije gebruik was ge- 
gund. Zoo werd er veel geschaafd^ maar selden waar het noodig was. Men 
schaafde vaak meer op de gladgepolijste dan op de ruwe oppervlakte.^ 
Tot 8oover Opaoomer. 

Wij zien uit dit niet overdreven getuigenis, hoeeeer wij de kunst van 
uitleggen behoeven, maar tevens hoe wij er op uit moeten zijn de be- 
staande wetten te verbeteren of wel hare verbelering voor te bereiden. 

Een noodlott^ g^^olg van den slechten toestand onzer codificatie is, 
helaas! eene breede klove tusschen wetenschap en praktijk. ffDe uitlegger 
van ons Burgerlijk Wetboek , zegt Prof. Opzoomer t. a. p. , moet zich er 
telkens over ergeren, dat hij den regter uitspraken voorschrijft, die hij 
aelf als regtsgeteerde niet anders dan ongerijmd kan noemen." En zoo 
gebeurt het honderden malen dat men zijn gevoel van regt geweld moet 
aandoen, omdat men gebonden ia aan de wet. Geen wonder dat dit alles 
nadeeNg op de ware regtsgeleerdheid heeft gewerkt; geen wonder dat vele 
re^/^eleerden in der daad slechta «'^geleerden zijn, dat vele leerstukken 
aich oplossen in woordenziften en letterknechterij , dat men meer hoort vra- 
gen naar de woorden van de wet , of naar hetgeen een of ander lid van 
de Tweede Kamer, die nooit eenig denkbeeld van het privaatregt heefl 
gehad , bij de beraadslagingen heeft verkondigd , dan naar datgene , wat dt 
gescbiedenis, de aard der zaak, de ware regtsbeginselen , de behoeften der 
maatschappij zouden moeten meSbrengen. 

Dan , dit alles is in een oogenblik niet te veranderen , maar het toont 
ons ook overtuigend , dat de studie van het R. R. niet alleen voor de ver*' 
klaring van ons r^t en voor de oitfegkunde van belang is, maar ook nog in 
een ander opzigt onmiskenbaar nut heeft. De nitlegger toch van ons regt 
18 geen vrije leeraar van het regt , hij is gebonden aan de wet ; hoe veel 



828 W. M O D D E R M A N 

strijd het bem koste^ de regtsgeleerde moet dikwijls wijken voor den wet- 
geleerde. Maar het R. R. heeft ziJD wettelijk gezag verloren en is voor 
ona alleen van wetenschappelijk belang. Hij dus, wiens taak het ia de 
toekomstige regtsgeleerden de beginselen van het R. R. te ontvouwen , is 
geheel vrij; hij staat uit den aard der zaak op een meer wetenschappelijk 
of liever op een minder wettelijk standpunt en behoeft zijn eigen persoon 
niet te splitsen in wetgeleerde en regtsgeleerde , om in de eene qualiteit 
te verkondigen^ wat hij in de andere als ongerijmd zou verwerpen. De 
meer dogmatische studie van het R. R. kan alzoo een heilzaam tegenwigt 
zijn tegen de natuurlijk meer exegetische beoefening van het hedendaag- 
sche regt, en zal daardoor behoeden voor eene eenzijdige wetgeleerdheid , 
die ongemerkt zou kunnen leiden tot de meening, dat er geen ander regt 
is dan wat in October 38 daarvoor is uitgemaakt. Maar evenzeer als wij 
. ons als wetenschappelijke regtsgeleerden van de boeijen der wetgeleerdheid 
moeten los maken, evenzeer moeten wij op onze hoede zijn tegen de R* 
slavernij. 

Behalve de receptieve werkzaamheid der wetenschap, het in zich opne- 
men , begrijpen en toepassen van het bestaande , heeft zij eene andere niet 
minder belangrijke taak^ welke ik hare productieve werkzaamheid wil 
noemcn. 

Geen jurist immers, die zijne roeping begrijpt en op waardige wijze 
wil vervullen zal het voldoende achten zijn regt te kennen, zijne wetten 
te verstaau. Geene wet toch kan alle gevailen voorzien, nieuwe toestan- 
den en verschijnselen beheerschen; wij mogen ons regt niet beschouwen 
als door een muur omsloten, waardoor alles wat daarbuiten ligt wordt ge- 
weerd. De meeste geschillen ontstaan zeker juist daar, waar de wet heeft 
gezwegen. Zal dan ook de regtsgeleerde verlegen mogen staanP Of kan 
men bij elk nieuw verschijnsel des wetgevers tusschenkomst inroepen? 
Zeker niet, en al kon men het, men zou zich slechts kunnen verheugen 
in een grooter aantal slechte en ondoordachte wetten^ dan wij nu reeds 
bezitten. 

Neen , het is de taak van den regtsgeleerde zich van datgene wat nieuw 
is meeater te maken» de eischen der praktijk te leeren kennen, de nieuwe 
stof onder het regt te brengen en te ordenen , om zoo voor den wetgever 



REDEVOERING. 329 

den weg te banen. Daarvoor moeten de regtsgeleerden om zich heen zien 
in het leven , zich de natuur der nieuwe regtsbetrekkingen eigen maken , 
de gebreken van het bestaande ieeren opmerken, het verband van het 
nieuwe met het algemeen bekende aanwijzen , aan alles wat zich als regt- 
vaardig en nuttig aanbeveelt, eene afgeronde gedaante en eene plaats in 
het systeem geven. In een woord: de jurist moet midden in het leven 
staan^ om de behoeften en eischen der maalschappij te leeren kennen en 
het werk van den wetgever voor te bereiden. 

De ondervinding van 1848 heeft, in Duitschland vooral, getoond welke 
de noodlottige gevolgen zijn, wanneer de juristen deze roeping verzaken. 
Men had gewigtige grieven tegen de bestaande strafvorderingen. Lang 
had men aangedrongen op afschaffing van het heimelijk en schriftelijk 
proces, op invoering van het Openbaar Ministerie. In '48 brak eindelijk 
de revolutie los, men moest toegeven aan de eischen der publieke opinie, 
maar men moest het met groote overhaasting doen, in vele opzigten niet 
wetende wat men deed» want de juristen hadden zich bepaald tot het 
bestaande, de gebreken daarvan niet genoeg ingezien, althans den nieuwen 
weg niet aangewezen. Blindelings nam men de Eransche instellingen over, 
die evenmin met den Duitschen geest strookten, zoodat men binnen weinige 
jaren het in der haast opgetrokken gebouw weer moest afbreken. 

Het tegendeel zien wij in de Duitsche handelswetgeving en de Duitsche 
wisseiwet. Hier hadden de juristen de gebreken van het bestaande waar- 
genomen en zoo den wetgever den weg gebaand. Dan alleen kan het 
regt op een stevigen grondslag gevestigd worden. Wij moeten niets aan- 
nemen , omdat het van R. of Germaanschen of van welken oorsprong ook 
is , maar alleen omdat het aan de behoeften van het leven , aan de eischen 
van het verkeer beantwoordt. Dit is de eenige vaste basis voor het regt; 
R. en Germaansch regt zijn slechts hulpmiddelen. 

In hoeverre kan nu de studie van het R. R. de wetenschap dienen ter 
vervulling van hare productieve roepingP Het is ontegenzeggelijk dat ouze 
maatschappij veel hooger staat dan de R. , maar het is even ontegenzeg- 
gelijk , dat ons regt betrekkelijk veel lager staat. Hoevele algemeen erkende 
regtswaarheden evenwei het corpus iuris moge bevatten, wij kunnen niet 
volstaan met eenvoudig de door de Romeinen bewerkte stof over te nemen 

42 



830 W. Hai>DIRHJIN 

m op Mze aieuwe tMsiaiideB toe te paeten. Er mjn wkvlei lake», op 
het gebeeb gebied va». bet regt ingfijpende belrekkingen , waarvan liii 
Bomeinen geev denkbeeU kadden, waarvoer miy wel eenigeB gmod bif 
ben vinden, maar die toeh gefaeet door ons moeten geiegeld worden, tei^ 
wijl de wek er 6f luet 6f weinig in voorzien heeft. Ik wij» u itocfate ep 
bet soogenaamde telegroafregt met zijne velo vragen over de regtsbetrek** 
kingen tnascheD afiEender en maattebappij of geadreBseevde « over de^ be- 
wijskracht der telegrammen , over de verantwoordeiykheid voov foutea ; op 
cfM hypotheekstelael en faet gefaeele grondcrediet , dat driogeod verbete- 
ring eiscfat; op de eindeloose vormen van gemeenschappea , wnnootaehap* 
pe» en oorporaties ; op de over de gehede wereld verspreide* papieren aaft 
toonder en order in duizettderlei gedaante; op de assnrani^ en befee-^ 
nings-eontracteD ; op de talkMne credietingtellingen van deze' dagen , van 
het pandjeshuis tot het grootboek der natiraale schukl toe; enx^. enz. 

Ook voor deze en dergelijke gevallen moeteB wij bij de Romeinen ter 
Bchole gaan , niet om den inboud van hel^ R. R. , maav om> van ben zelvev 
hiuine onovertroffen melhode te leeren. Nieuwe regtsregeleB te vinde» 
voor nieuwe regtsbetrekkingen , dit ia hun geheim , dit moetea wij vao fae» 
leeren afzien. De R. juristeii toch bepaalden zich er geensains toe, om 
het regt dat zij vonden te leeren kennen , uit te leggeB en toe te passea 
op de hun voorgelegde gevallen* Zaj moesten verder gaan. Dagelijks de- 
den zich aan hun nieuwe verschijnseleo voor , werdea tot dinver ongeke&de 
betrekkingen in het leven geroepen, waarin nog geene wet voorzien faadr 
waarvoor zij een nieuw regt moesten scheppen , de bestaaade regels wijzir 
gen e» uitbreiden, nit eeBe erkende praeioisse nseuwe gevotgtrekkingen 
maken. Ofschoon PapiBianus en IJIpianus de wetten en edictoB vaa hun 
tijd even grondig bestodeerd hebben, als wij onee wetboeken, hebben n} 
zich niet ongelukkig en verlaten gevoeid, wanneer zij het fanin voorgelegd 
geval niet onder eene wetsbepaling konden buigen, maar mel voHe be« 
waatheid dat zij zeWen autoriteiten waren, hebben zij het leven niet neer 
enkele wetsvoorschriften' nMsvormd, maar de theorie gescbapen naar de 
eischei) der hen omringende maatscfaappij. Het waa hierbij ['bunne moei» 
jeKjke taak de eischeii van het faeden te verzoenen meit de tmditieB vaB> 
bet verleden , geoe te lievredigen zonder deze te kwetsen ; maar juist hunfie 



RBDIE70IKIN6. ftSl 

gefaeehtheid aan het oude regt, gepaard aan een apm, cng voor nieawe 
behoeften, was hu «en kmcbtige prikkd om id hcm verstaiid, huone 
gamdie scherpsiiinigheid te bnlp te roepen ; de nood maakte hen vindii^ 
rijk, loaar ~* en dit is de schaduwkant — verleidde hen ook dtkwijls tot 
ficties , apitevondi^edjm en eubtiliteiten , die wij met regt ale ODgerijmd 
verwerpen, 

Zoo beoefenden sij hunne wetenadiap productirf, door den wetgever ea 
den regter voor te lichten en met huisne responsa en aeotentiae nieuwe 
legteregek te scheppen* Oelijk zij de beginselen van het ius geatium ia 
hun regt opoamen en verwerkten^ moeten ook wij den blik niet alieen 
ilaan op betgeen bij ons regtena is» maar ook het oog openen voor bet* 
geen bij aodere beschaafde natien als nattig en doebnatig is erkend en 
proefhondemd befooden. 

Wat sij door hun ius honorarium bewerkten, n. 1. het langzamerhand 
doen erkennen van die wijzigingen welke door de behoeftra van het wer« 
kelijk leven worden gevorderd^ dat is thans de taak der jurirten. Zij 
moeten hierbij niet als het ware aohter de pndLtijk aanhinken, maar de 
wetenschap moet met 4e pmktijk gelijken tred houden. Hiervoor is eene 
verg^jkende regtsetudie onmisbaar ; maar bij gem volk der wereld sullen 
wij de methode vinden die het R. R. ons geeft te aanschouwen. In het 
itts gentium eo het ius bonorarium geeft het R. R. ons een voortdurend 
ontwikkelingepvooes te bewonderen , waarvan wij ons in onze dagen bijna 
geen denkbeeld knnnen vormen , nu de gewoonte als regtsbron is veretopt 
en de stroom van des wetgevers wijsheid een traag en loom vlietende 
beek is geworden, » 

In een opzigt kunnen wij niet bij de R. ter schole gaan. De massa 
bouwstoffen moet door ons geordend worden, aan alles moet zijn juiste 
plaats aangewezen, alles moet behoorlijk verdeeld en gerangschikt worden. 
Maar in deze kunst van systematiseren schoten de R. te kort» en toch h 
uj onmisbaar om een juist overzigt van het geheel te krijgen , het versohil 
en de verwantschap tusschen onderscheidene insteliingen juist in te zien. 
Dit is niet altijd even gemakkelijk; hoeveel overeenkomst en toch ook hoe 
groot verschil bestaat er niet b. v. tusschen lastgeving met een honorarium 
en huur van diensten; tusschen deze en aanneming van weik.; tusachen 

42» 



882 W. M O D D E R H A N 

erfpacbt, opstal, vruchtgebraik en beklemming; tasschen het matuum, 
het depositam irregulare en het quasi ususfructus ; tusachen het oontractus 
innominatus do ut facias , en de schenking onder eene voorwaarde ; tusschen 
cessie, novatie en Bubrogatie; tusschen het pand en het beleeningscontract 
of den verkoop met beding van wederinkoop en tuaachen zoovele andere? 

Hoe beter het systeem, hoe dieper het inzigt in het wezen der ver« 
schillende instituten, des te eenvoudiger zal het geheel worden, des te 
geringer het getal der grondtypen. Gelijk de geheeie taal berust op de 
verschillende combinaties van slechts zesentwintig letterteekens , waaruit de 
gansche rijkdom van woorden wordt gevormd, zoo moet ook de regtawe- 
tenschap tot weinige eenvoudige grondbeginselen worden teruggebragt , en 
evenzeer als de rijkdom der taal niet afhangt van het aantai lettera, even- 
zeer is de rijkdom van het regt niet gelegen in het aantal zijner grond- 
regels, maar veeleer in hunne buigzaamheid. De jurist moet beginnen 
met zijn alphabet te leeren; hiervoor juist zijn de instituten van Justinia- 
nus uitnemend geschikt ; kent hij die eerste regtsbeginselen , dan moet hij 
ze leeren verbinden , onderzoeken hoe het een op het ander werkt ; zoo 
wordt b. V. in ons B. W. art. 629 de regel uitgesproken : ffde eigenaar heeft 
het regt om de aan hem toebehoorende zaak van iederen houder terug te 
vorderen." Deze bevoegdheid wordt geheel algemeen uitgesproken , aan 
iederen eigenaar gegeven. En toch elders, art. 2014, luidt het: «^met 
betrekking tot roerende goederen , geldt het bezit als volkomen titel." De 
wetgever heeft zich den invloed van dezen laatsten regel op dien van 
art. 629 zeer onduidelijk voorgesteld; het is bekend hoeveel verschil er 
onder de regtsgeleerden nog bestaat over h^ verband tusschen art. 629 
en 2014, over bezit en eigendom van roerende zaken. 

Wij hebben de R. juristen leeren kennen als geschapen om het regt te 
beoefenen, te vormen en te ontwikkelen, en het bevreemdt ons niet wan- 
neer wij Cicero ^) hooren zeggen: //Est enim domus lurisconsulti totius 
oraculum civitatis. Testis est huiusce Q. Mucii ianua et vestibulum , quod 
in eius infirmissima valetudine, a£fectaque iam aetate, maxime quotidie 
frequentia civium, ac summorum hominum splendore oelebratur." 



I) De Orai. 1, 46. 



REDEV0ERIN6. 838 

Vragen wij waarom de R. juristen hunoe wetenscbap tot een zoo hoo- 

gen trap van volkomenheid hebben kunnen brengen , dan mogen wij ant- 

woorden: behalve door de hun aangeboren methode, door de naanwe ver- 

eeniging van theorie en praktijk. De tegenstelling tusschen theorie en 

praktijk, tusschen de kennis des regts en zijne toepassing op de levens- 

betrekkingen is onvermijdelijk , maar zij moet eene uitwendige blijven, 

die niet tot het wezen van het regt mag doordringen^ Ais de theorie haar 

eigen weg gaat, kan zij het misschien tot een hoogen trap van formeie 

ontwikkeling brengen, maar alle reaiiteit zal haar ontbreken; er zal een 

regt te voorschijn komen, verstaanbaar welligt voor de regtsgeleerden , 

maar vreemd aan het volk te midden waarvan de jurist moet leven en 

zich bewegen en het regt moet worden toegepast. De praktijk moet 

evenzeer op de theorie gebaseerd zijn^ zal zij niet elken vasten grondslag 

missen^ en door haar wankelen en onzekerheid de regtswetenschap verne- 

deren tot beunhazerij en zaakwaarnemerij. Er is slechts een regt; niet 

//ein Recht der Biicher und ein Recht der Acten/' en toch, hoe dikwijls 

hoort men niet onderscheid maken tusschen het regt der theorie» en het 

regt der praktijkP Wanneer de tegenstelling tusschen wetenscbap en leven 

zoodanig tot in het wezen van het regt doordringt, dan getuigt zij of van 

eene kranke praktijk , 6f van eene valscbe theorie , dan wordt de prakticus 

een zaakwaarnemer , de theoreticus een geleerde in den slechten zin. Zul- 

len beide gedijen , zoo bebooren zij hand aan hand te gaan ; beide waren 

voor de R. juristen een; hunne tbeorie is berekend op volledige toepas- 

sing, hunne praktijk wordt steeds door eene wetenscbappelijke bebandeling 

geadeld; de klove die bij ons nog maar al te veel tusscben beide bestaat, 

mag voor een groot deel op rekening van eene verkeerde beoefening van 

het R. R. gesteld worden. 

Hoe meer wij ons de methode der R. coryphaeen trachten eigen te ma- 
ken , des te beter zullen wij slagen in de ontwikkeling van ons regt , des 
te meer zullen wij beantwoorden aan onze productieve roeping en het regt 
maken tot wat het worden moet, tot de wetenscbap der zamenleving. 

Dan, ook in dit opzigt heeft welverdiende bewondering geleid tot slaaf- 
sche navolging ; ook hier zijn vele juristen nog te zeer van den R. zuur- 
deesem doortrokken. Wanneer nieuwe verscbijnselen , tot nog toe onge- 



Jtd4 W. H D E a M A N 

kende 4)etrekkiDgeQ onder het regt gebragt en in het ^ysteem geplntst 
moetea worden, sien wij dikwijk dat de jariBten niet b^innen met <den 
«ard der saak te ondersoeken, zich van de behoeften van het werkelijk 
ieven rekenschap te geven» maar zij stellen de vraag voorop, of het dit 
of dat aan het R. R. bekende contract ia , met deae of gene R. regtfibe* 
tiekking overeenkomt; men atelt een altematief en onder een van beidt 
deeien aK)et het gebragt worden ; waar men dan de meeste overeenkom^t 
«antreft, wordt de nieuwe gast geplaatst. 

Ik wii niet herinneren aan hetgeen met het wisseh^egt is geacbiedi de 
verkeerde befichouwingen daaromtrent behooren grootendeels tot de gesohie- 
denis; maar de literatuur over het straks reeds geuoemde telegraafrqgt 
levert voorbeelden in overvloed van hetgeen ik bedoeL Men twist einde- 
kx)8 over de vraag of de betrekking tusschen den afsender van het tele- 
gram en de telegraafmaatschappij een contractus innominatua is , of kcatio 
oonductio operis of operarum , dan wel mandaat ; of eene plaats van Julia- 
J1U8 de manumissis vindicta en van Faulus pro socio toepaasehjk sijn^ of 
niet; terwijl men zich bij de vraag» wanneer eene door de telegraaf ge- 
aloten overeenkomst tot stand ia gekomen, niet weet los te maken van 
de R. stipulatioleer. Er zijn er geweest die de commanditaire vennoot- 
«chap hebben willen verklaren uit de actio tributoria, twee e^ea die niat 
meer gemeenschap met elkander hebben dan eene naamlooze vennootsdii^ 
met een makelaar. Bij de behandeling van de r^ten en verpligtingen 
van den handelsreiziger ^ meer bekend onder den naam van commis voya- 
geur « ziet men de vraag voorop stellen , of die bescbouwd moeten worden 
naar de regelen der locatio conductio operarum of wel naar het mandaat^ 
ja hoort men zelfs verkondigen, dat het zoowel het een als het ander ia. 
Over de vraag in het algemeen, wanneer eene overeenkomat moet geai^ 
worden tot stand te zijn gekomen, kan men de zonderlingste beachouwin- 
gen lezen , waarbij de eischen van het tegenwoordig verkeer geheel worden 
over het hoofd gezien. Het is ligt in te zien, dat eene dergelijke behao- 
deling moet leiden tot een sermocinari tanquam e vinculis , dat men niet 
de stof beheerscht, maar door traditionele voorstellingen beheerscht wordt^ 
dat men gelijk is aan hem, die nieuwen wijn in oude zakken doet. 
Naar mate wij meer en meer nieuw regt construeren^ of liever het 



REDB?0ERIN6. 38fr 

bestaande legt paaieQd makea voor de veranderde maatachappelijke 
toeatandea, naar die inate zullen wij ook meer en meer van ket R. R« 
moeten destraeren en die iiiatelliiigen , welke in theode nog een kwijr 
nead leven kideBj laogaamerhand bi) aoo vele andere afgestorven zuetera 
b^pravenv 

WeUigt zal daa eenmaal^de tijd komea, dat wij voor goed het kawelijk 
met het R. R. kuBneu ontbioden, mair die tijd is nog verre, zeer vene 
verwijderd. £r ia c^) die baan nog naaawelijks eeoe sc^rede gezet; het 
Doitache baadel&regt heeft den eersten stap op den waren weg gedaan. 
Ea zoo wij de R. al ooit zuilen kunnen misseD, wij zullen dit alleen vaa 
hen aelven kuanen leeren. 

Wanneer wij dus steeds wiUen blijven voortgaan het R. R. te beoefenea, 
dan mogen wij nooit uit het oog verliezen, dat het ons niet te doen is om 
Roma&isten te vormeo, maar om mee te wo*ken toC de vorming van de** 
gpelijke en praktische juristen ^ tot beter veratand van ons regt , en tot zija 
verdeve ontwikkeling; dat wij het R. R. beoefenen niet omdat het B. is« 
maar aUeea omdat en voor zoover het rcfft is. En dan mogen wij niet 
kuiveren het te onderwerpen aan een, als ik het zoo noemen mag, voort- 
dorend ehemisch proces, om alle die bestanddeelen af te scheiden, die 
geea levenskracht meer hebben. Wij volgen hierin het voorbeeld van de 
R. juristen zelven en van den grootsten jurist der 19^ eeuw, in wien de 
methode d» R. juristen was berleefd , van Friedrich Carl von Savignj. 
Hem aal men niet ligt verdenken van jeugdige ligtzinnigheid of opper-^ 
vlakkighieid , noch van gebrekkige zaakkennis of af keer van het bestaande. 
Hij belde van nature veeleer over tot het conservatisme , en toch is hij ons 
voorgegaan in het schiften van het R. R«, en heeft hij op zoo menige 
plaats van aijn systeem op het niet meer bruikbare van vele zijner voor- 
schriften gewezen en zelfs het denkbeeld uitgeq>roken , dat eenmaal de 
studie van het R. R. tot de regtsgeschiedenis zal behooren, wanneer het 
der wetenachap gelukt is het geheel in zich op te nemen en te ver« 
werken. 

Ook een Labeo, het hoofd der Proculiani, klemde zich niet angstvallig 
aan tradities en lang erkende meeningen vast , maar ^ingenii qualitate et 
fiducia doctrinae qui et ceteris operis sapientiae operam dederat, innovare 



386 W. M D D E R H A N 

institait/' zegt Pomponias ^). Hij vernieuwde en veranderde niet uit een 
ijdele zucbt om te vernieawen, zijne hervormingen waren van een beter 
gehalte; zij beoogden en bewerkten den vooruitgang en ontwikkeling der 
regtswetenschap. Dat Capito, i^qai perseverabat in his qaae ei tradita 
faerant"*), en anderen zich tegen hem verzetteden, is geen wonder, maar 
men vrage aan ieder, voor wien de R. regtsgeschiedenis geen gesloten 
boek is, wie de regtsgeleerdheid meer heeft vooruitgebragt , Labeo met 
zijne hervormingen of Capito met zijne traditionele voorstellingen P Men 
zie alleen toe, dat men niet het oude bestrijde, omdat het oud is, maar 
het nieuwe verdedige, omdat het beter is, en trooste zich overigens met 
de gedachte , dat ook de meest verfrisschende wind het stof opjaagt , waar- 
van velen hinder hebben, omdat zij hunne oogen moeten uitwrijven. 

Ik uader thans het einde mijner taak en kom tot het besluit, dat de 
grondige studie van het R. R. ook thans nog voor elk degelijk jurist een 
noodwendig vereischte is , niet omdat het R. R. het absolute regt is , maar 
omdat ons regt voor een groot deel op R. bodem is gegroeid; omdat, 
als wij den inhoud niet kennen , wij evenmin de onovertroffen methode 
van de R. juristen kunnen op prijs stellen en leeren navolgen voor de uit- 
legging en ontwikkeling van ons regt; omdat, zonder de beoefening van 
het R. R. , de wetenschap noch hare receptieve , noch hare productieve 
roeping kan vervullen. 

Dat het R. R. voor de kennis van ons regt niet alleen voldoende is « dat 
ook de studie van Germ. R. of van het oud Duitsch, oud Fransch en oud 
HoIIandsch regt van het hoogste belang is, voor zoover ons regt niet van 
R. oorsprong is, spreekt van zelf ; dit aan te toonen lag niet op mijn 
weg; alleen zij opgemerkt, dat de R. methode ten allen tijde het model 
zal blijven, waarvoor wij met eerbied het hoofd buigen en dat wij met 
alle krachten moeten nastreven. 

De regtsgeleerde , die niet achter zijn tijd wil aanstrompelen , die be- 
denkt hoe het menschelijk vernuft dagelijks nieuwe ondememingen op 
touw zet, hoe het weefsel der maatschappelijke zamenleving hoe langer 



>) Z. 2 § 4,7, D. de origim ium (1, 2). 
») 1.1. 



REDEYOERING. 887 

hoe fijner wordt gesponnen, hoe de regtsbetrekkingen en daarmeS de regts- 
vragen in aantal en verscheidenheid toenemen, hij zal overtuigd zijn, dat 
het regt tegenover die bewegingen op elk gebied, niet stationair kan blij- 
ven. Hij zal zich niet alleen bezig houden met de vraag wat regt is of 
geweest is , maar ook wat regt tnoet zijn. 

Leert hij zijn tijd verstaan, het regt uit het leven putten, dan zal 
hij — moet het regt niet tot een voortdurenden staat van onmondigbeid 
zijn veroordeeld — datgene wat vergankelijk , wat specifiek R. is , afscbei- 
den van dat wat onvergankelijk , wat universeel is, zoodat de R. juristen, 
indien zij weSr in ons midden verschenen, zouden moeten erkennen: gij 
hebt op waardige wijze van onze erfenis gebruik gemaakt, gij hebt weten- 
schap en praktijk met elkaar vereenigd 1 

Met dit doel voor oogen, heeft het R. R. voor ons eene hooge waarde, 
heeft de regtsgeieerdheid eene edele roeping^ de jurist eene schoone taak 
te vervullenl 

Edel Oroot Achtbare Heeren Curatoren dezer Hoogeschool , eenige oogen- 
blikken mogt ik Uwe aandacht bezig houden met U^ zij het ook in losse 
omtrekken^ het doel der regtsgeleerdheid meer bijzonder de beteekenis 
van het R. R. , te schetsen. Voorzeker , Gij zult het mij willen toegeven , 
het is geene gemakkelijke taak naar eisch aan dat doel te beantwoorden. 
Ik ben ten volie overtuigd, dat ik verre beneden die eischen zal blijven; 
maar^ indien lust en ijver eenigen waarborg geven, dat ik de aanvaarde 
taak niet geheel onwaardig zal vervullen, dan hoop en vertrouw ik dat 
Oij geen berouw zuit gevoelen, mij op deze plaats te hebben gebragt. 
Mijn nog jeugdige leeftijd was voor U geen bezwaar mij aan het geeer- 
biedigd Hoofd van den Staat voor te dragen; ik dank U voor dat groot 
bewijs van vertrouwen en ik zal al mijne krachten inspannen om Uwe ver- 
wachting niet te beschamen; moge de toekomst leeren, dat mijne benoe- 
ming even nuttig was voor de kweekelingen dezer Hoogeschool, als stree- 
lend en aangenaam voor mij. Dan zult Oij E. O. A. H. , dan zal ik met 
genoegen op dit oogenblik kunnen terugzien. 

Moge deze Hoogeschool nog lang aan Uwe zorgen blijven toevertrouwd , 
baar bk)ei U immer rijke stof tot zelfvoldoening blijven schenken I 

48 



m W. HODDERMAN 

Dezetfde wenach zij tot U gerigt, WelBdelGestreBg» Heer Seovetttria 
van het CoUe^^ van CnratoreB» mogen de vruohteii van Uwen arbeid 
Uwe welwillendbeid evenareH;* he* verleden ie mij een wattrborg, dat ook 
ik op die welwiUendbeid niet te vergeefs een beroep befaoef te doen. 

Hooggeleerde Heeren, Zeer Geacbte Ambtgenooten , het is nog slecbts 
kort geleden, dat Gij bij de groeve van den waardigen en bemindet 
Mulder bebt geataan, en naauwelijks eenige dagen, dat G^ de laakste 
eer aan den onvergetelijken de la Faille hebt bewezen» aan Hem van 
wien men met aooveel regt beeft gezegd: per decem lustra semper vigi- 
lans» Die verliezen hebben U allen, en vooral de meerbejaaBden ondet 
U, die in de afgestorven trouwe vrienden hebt sien beengaan» amarteUjk 
getroffen. Ik deel in die regtmatige droefheid^ en bet waa mij eene be- 
hoefte op dezen dag^ voor ik tot U^ de levenden^ het wo(»d ngt, de ti 
vroeg ontslapen Mulder en de la Faille te gedenken ; wij staren Hen mtt 
weemoedigen eerbied na^ Hunne nagedachtenis zal bij ons allen in dank- 
bare herinnering blijven. 

Thans , nu ik Uwen kring binnentreed , moesk mij , mrt het oc^ op 
Uwe uitnemende talenten en mijne geringe kennis, een gevoel Van viees 
bevangen; en toch Bluit ik mij met opgewektbeid , ik sou bi)na durven 
zeggen zonder scbroom bi) U aan« want ik gevoel mij sterk door de vele 
bewijzen van welwillendheid en bartelijke deeloeming dte ik ceeds van U 
alten heb mogen ontvangen» bewijien die mij doen vertrouwe»^ dat nujae 
benoraaing U niet onaangenaam was, die mij gemakkelijk maken wat mij 
anders zwaar zou vaUen. 01 ik ben U ec dankhaar voot, want Uwe 
vriendechap heb ik boveoal noodig; wilt mij ze verder niet ontboudeBy 
ik zal tracbten mij ae meer en meer waardiig te maken. Ontsluit m^ 
ook de scbatkamers Uwer keofiis, dan aal de ooigMig mot U hethBaam 
zijn voor hoofd en barl. 

In het bijeonder rigjt; ik desse woordGD tot U , Ambtgenooten ; in de 
regtsgeleerde Faculteit, U allen heb ih ak mijne lesvmeesters gekend; 
wilt met evenveet vriendadap i* Uwen oud^Ieerlii^ den ambtgenoot ont- 
vangen, als h^. met dankbaadrheid Uw ondenvi^ zal Uqveii gedenken. 



HEOEVOBRING. 889 

Mij valt liet voorregt te beurt m Uwe fEtcalteit geene ledige plaats 
te vinden. 

Hooggele^de Heer Fhilipse^ het verheugt mij innig, dat ik in de 
gelegenheid ben van deze plaats het woord tot U te rigten, U mijnen 
dank te betaigen voor alles wat ik aan U verschaldigd ben en voor het 
vervolg Uwen raad en stean in te roepra. Mag ik mij al niet vleien , dat 
mijne opvatting van het R. R. in alle opzigten Uwe goedkeuring zal weg- 
dragen, ik vlei mij wel — en Uwe humaniteit is mij hiervoor voldoende 
waarboi^ — dat 6ij mij dluut>m Uwe hooggewaardeerde vriendschap niet 
zult onthouden^ dat gij niet zult aarzelen mij met Uwe kennis voor te 
lichten. Moge het U in Uwe verdere levensdagen eene aangename gedaohte 
zijn, dat daar waar Uwe leerlingen leven, ook de herinnering aan Uwe 
heldere regtskennis, aan Uwe onkreukbare regtvaardigheid leeft. 

Qod schenke U nog vele jaren om van Uwe welverdiende rust te kun* 
nen genieten. 

Ook aan U, HoogGeleerde Heer Hecker^ is het mij eene behoefte een 
woord van warmen dank te brengen. Veel, zeer veel heb ik aanU te 
danken; Gij hebt mij den tempel van Minerva binnen geleid, en al zijn 
er sedert die dagen jaren verloopen, Gij hebt nooit opgehouden in mij 
belang te stellen^ en ik hen er van overtuigd dat deze dag ook voor U 
een feestdag is. Moge de overtuiging, dat ik Uw onderwijs steeds in 
dankbaarheid zal gedenken^ U eene aangename voldoening gevm, en de 
versekering, dat ik Uwe vriendschap hoog waardeer^ U eene reden zijn 
ze mij v^der te blijven schenken. 

Nog bestaat er voor mij eene reden van innige blijdschap, nog heb ik 
een' aangenameh pligt te vervullen. Wanneer ik mijn oog op U vestig 
mijn Vader^ dan trillen in mijn gemoed snaren van vreugde en dankbaar- 
heid. O ! ik weet het hoeveel er in U omgaat , wat Oij op dit oogenblik 
gevoelt. Want het geluk Uwer kinderen was altijd Uw geluk. Meer 
dan vijftig jaren zijn vervlogen, sedert Gij deze Hoogeschool verliet om 
de groote maatschappij binnen te treden. Gij hebt een moeijelijk en 
werkzaam leven achter U , een leven waarin het U naast groote zegenin- 

48» 



340 W. MODDERMAN REDEVOERING. 

gen niet aan telearstellingen en zorgen heeft ontbroken. Ook ik was het 
voorwerp van Uwe vaderlijke liefde, van Uwe teedere sorgen. Is het 
Bmartelijk dat Zij, die met U die liefde en zorgen deelde, niet van dezen 
dag getuige mogt zijn, des te inniger verheugt het mij dat ik U heden 
dankbaar de hand kan reiken en met U mijn geluk ^an deelen. 
God verlenge Uwe dagen voor zoovelen die U liefhebbenl 

Wanneer ik ten slotte het woord rigt tot U, Studenten aan deze Hoo- 

geschooi, ligt mij veel op het hart, want aan Uwe vorming is voortaan 

\ mijn leven gewijd, Uwe belangen zijn naauw met de mijne verbonden. 

» Toen ik straks over de edele roeping van de regtsgeleerdheid sprak, hebt 

Gij begrepen dat de ware regtsgeleerde niet alleen gevormd wordt op het 
stille studeervertrek of in de schaduw der schoIeUi maar in en door het 
levcn. Maar overal in dat leven zult Gij strijd en beweging ontmoeten; 
Gij onderviudt het reeds nu^ maar Gij zult het nog meer ervaren wan- 
neer Gij de maatschappij zijt ingetreden. Zal die strijd U moedeloos 
makenP Neen» dat woord kent Gij niet; zoekt U te harden en U te 
bekwamen, bedenkt dat het U niet te doen is, om na te zeggen wat een 
aoder U heeft voorgezegd; vormt U zelf tot zelfstandige mannen, daaraan 
heeft de maatschappij behoefte; maar daarvoor is kennis noodig, anders 
zou Uwe zelfstandigheid ontaarden in bekrompen eenzijdigheid. Mogt het 
niij gegeven zijn U daartoe op te wekken , U liefde voor de studie in te 
boezemen Wordt Gij somtijds door den omvang afgeschrikt , versaagt niet , 
want Uw arbeid zal vruchten dragen en om te werken leven wij; vergeet 
daarom onder de genietigingen van Uwen leeftijd de toekomst niet. 

Zal ik in mijne pogingen slagen , dan heb ik voor alles Uwe sympathie 
\ noodig; met vertrouwen op eene waarlijk vriendschappelijke verhouding 
^ tusschen U en mij, aanvaard ik met lust mijne taak^ en moge soms 
eene wolk onzen omgang verduisteren , laten wij dan altijd openbartig 
en opregt tot elkander komen. Zonder opregtheid geen vertrouwen, 
zonder vertrouwen geen vriendschap. Tot weerziens Studenten, houdt 
Uw hoofd helder en Uw hart warm*. pectus facit lurisconsultum I 

IK HEB GEZE60. 



ORDO LECTIONUM, 

IN ACADEMIA GRONINGANA 



HABENDAHUM 

INDE A FBRnS AESTIVIS A. dOIOCCCLXYI AD PEBIAS AESTIVAS A. CIOIOCOCLXVn. 



IN FACULTATB MEDICA. 

lACOBUS KA\KT DE LA FAILLE, rude licet donatus, quantum per aetatem 
licebit studiosis prodesse perget. 

FRANCISCUS zachaRIaS ERMERINS Patiolo^am ^eneralem docehit diehuB 
Lunae, Martis, Mercurii, lovis et Satumi, hora IX; IRsiohffiam, diebus 
Lunae, Martis et Mercurii» hora XI; Anatomiam pathologicam ^ die Martis» 
hora XII, diebus Mercurii et lovis, hora VIII et die Yeneris, hora IX. 
Ewercitationibus clinicis in Nosocomio quotidie vacabit, hora I. 

lANUS HISSINK lANSEN CAirurffiam docebit diebus Mercurii, lovis et 
Saturni , hora I X ; Doctrinam de morbis oculorum tradet diebus Lunae et 
Martis, hora IV; Clinicis ewercitationibus in Nosocomio Academico vacabit 
diebus Luuae, Mercurii, lovis, Veneris et Saturni, horaXII; Operationibus 
cMrurgicis, in cadavere instituendis qualibet oblata occasione praeerit; 
Anatomen corporis haiitani exponet diebus Mercurii, lovis, Veneris et Sa- 
turni, hora IV; Dissectionibus cadaverum anatomicis, tempore opportuno 
instituendis , quotidie praeerit, hora meridiana. 

ISAACUS VaN DKEN Remediorum effectum et therapeuticum usum docebit 
diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora VIII; Pharmacoffnosin et Phar^ 
macologiam experimentalem diebus lovis, Veneris et Saturni» hora VIII; 
Physiologiam generalem diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora X; Phf- 
siotoffiam speciaiem et ewperimentaiem die lovis, hora X; die Veneris, 



842 ORDO LEGTIONUH. 

hora IX, et die Satarni, hora X; Diaeteticam et PoHtiam medicam die 
lovis, horis IV — ^VI; Indagatumibua phyeiolqgicis in Laboratorio Fhysiologico 
quotide praeerit. 

SIOISMUNDUS BOSBNSTEIN Esoerdtatumibus clinicis et policlinicis in No- 
socomio Academico quotidie vacabit, horis X — XII; Patholoyiam et The- 
rapiam specialem docebit diebus Lunae et Martis , hora IX , et die Satanii , 
hora XI ; Medicinam forensem diebus Mercurii et Veneris , hora IV. 

Recens vocatus Med. Frof. TJALUNO HALBERTSMA Jrtem Oistetneiam 
docebit diebus et horis postea indicandis. 

IN FACULTATE DISCIFLINARUM MATHEMATICARUM 

ET PHYSICARUM. 

HEBMANNUS CHKISTIANUS VAN HALL die Veneris, hora VIII et IX, 
autumnali et aestivo tempore etiam diebus Martis, lovis et Satumi, hora 
VIII , elementa Botanices iliustrabit; die Martis , hora I , Botanices sublimioris 
selecta quaedam capita tradet; die Mercurii, hora IX et X, aget de phintis 
medidnalibus aliisque vario respectu utilibus, sive de Botanica appHcata, 
ordine Familiarum naturalium ; die Saturni autem , hora X et XI , Oeconomiam 
ruralem docebit. Fost ferias Faschales et mense Septembri, die Martda 
hora pomer. II I| exercitiis practicis in Horto botanico et die Mercurii, 
hora matutina VIII, ewcurdonibus botanids praeerit 

lANUS GUILIELMUS ERMEBINS diebuslovis, Veneris et Satumi , horaXI, 
Jrithmetices , Algebrae, Geometriae et Trigonometriae planae elementa ex- 
plicabit; Physicam ewperimentalem docebit die Mercurii, hora I; diebus 
lovis, Veneris et Satumi, hora XII, Physicam theoreticam universe, aut 
selecta eius capita, provectioribus discipulis exponet ' De Matheseos elemenHs 
disquisitio habebitur tempore postea indicando. Bwperimenta instituendi 
methodum docebit die Mercurii, hora IV — VI. 

NICOLAUS MULDEB die Lunae, hora X, die Martis, hora X et XII, 
Zoologiam docebit ; die Veneris , hora X et XI , Anatomen ammalium cowt- 
paratam tradet. 

GUILIELMUS ADBIANUS ENSCHED^ diebus lovis et Satumi, hora IX, 
Stereometriam et Trigonometriam sphaericam docebit ; seleota Algebrae oapita 



ORDO LEGTIORUH. 848 

exfXNdet diebus Lnnae et Martis, hora XI; Aatronamiae ekmenta tradet 
diebas Lanae et Icms, bora pomeridiaiia VI. Geometriam anafytieam, 
Cakubem differtntialem et inteyralem , Mechanicam anafyticam exponet horifl 
GonimilitoDibiu commodis. BwerciHa mathematica faturorum Praeoeptoram 
XModeratHtmr* 

PITBUS lOHANNBS VAN KEBCKHOFF diebus Lunae et Martis, hora IX, 
die Mercarii, horia XI et XII, Chendam anorganicam docebit; diebus lovis, 
lioni XI, et Satarni, hora X et XI, Chemiam oryanicam exponet; dieboe 
Lunae, hom XII, et lofit, hora X, Chemiam pharmaceuticam tradet; 
Chemiae technologicae capUa in usum publicum explicabit diebua Lunae 
et Martis , hora pomeridiana V I ; Chemiam praciicam docebit et Exercitia 
tmalyHea ixt Laboratorio modmbitur quotidie. 

IN FACULTATE THEOLOGICA. 

PETBUS HOPSTEDE DE GBOOT diebus Lunae et Mercurii, hora IX , Martis, 
hora X, Historiam Sccleeiae Christianae, secundum Lineamenta a se t^rpis 
divulgata, enarrabit; diebus Martis, hora XI, et Mercurii, hora I, En* 
^eicpaetHam Theolcgi Christiani secundam Compendium a L. G. Pareau et 
a ee editani exponet; diebus Lunae et Mercurii, hora X, et Veneris, 
hora I, Theologiam Natwralem, secandum Compendium a se scripium, tradet; 
die Sakurai ab hora XII ad II vitam leeu Chrieti, duce di. C. Hase, 



I4JD0YICUS GEBLACHUS PABEAU diebos Mercurii, lovis et Veneris, hom 
XI, Doffmatieam et Apolojietioam Ohrietianam, secandum Compendium ti 
P. Hofatede de Groot et a ae editam, exponet; diebus Martis, Meicurii 
et lovis, horaXH, secundum Compendium suum typis expressum, in Theo* 
hffiam Chrietiamm moralem inquiret ; diebus Lunae a£que Veneris , hora XII , 
et die MaitiB, hora I, loca nonnuUa Hermeneuticee sacrae, secundum 
Compendium suum typis editom, tractabit et quaedam Carmina Hehrmca 
mm Commilitonibui interpretabitar. 

GUIUELMUS MUUBLING die Martis , hora IX , hca eelecta paraUela e 
Sj^noptUM JSoanffeliie oom Omimilitonibus legere perget; diebus lovis et 
Veneris, eadem hoia, Fauii 4$d PkiHppeneee JSpistolam interpretabitur; 



844 ORDO LEGTIONUM. 

die Lanae, hora XI, et diebus lovis atque VeDeris, hora X, Theologiam 
Practieam tradet, secondum Compendiifm suum, typis editum; die Veneris, 
hora IV, ewercitationea Aomileticas, et die Saturni, hora XI, ewerdtatianea 
provectiorum catecketicae , cum pueris instituendas , moderabitur. 

EVEKARDUS lANUS DIEST LOROION diebus Lunae, Martis et Mercurii, 
hora VIII, agel de Historia et de Oritica librorum Feteris Teatamenti, et 
diebus lovis, Veneris et Saturni, hora VIII, de Hiatoria et de Critica 
librorum Novi Teetamenti; diebus Lunae et lovis, hora I, lAeo/opiam 
Biblicam exponet; Historiam JScclesiae C/iristianae in patria nostra et 
Patristicam tractabit horis auditoribus commodis. 

Disputationibus cum publicis tum privatis de Locis 27ieologicis , die 
Mercurii, hora IV, suis vicibus, praeerunt Theologiae Professores. 

IN FACULTATB PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET 

LITTERARUM HUMANIORUM. 

lOSUA lOANNES PHILIFPUS VALETON Antiquitatem Hebratcam explicabit 

• _ 

diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora IX; Elementa Grammatices He-^ 
braicae, additis exercitiis analjticis, tradet diebus iisdem, hora VIII; 
Idbrum Deuteronomii interpretabitur die lovis, hora VIII et IX, die Veneris, 
hora IX; Grammaticam linguarum Semiticarum comparatam, additis exercitiis 
analyticis Arabicis et Aramaeis, exponet die lovis, hora X, die Veneris, 
horaVIII et X. Cum provectioribus privatim leget locos selectos e Libris 
V. T. Historicis , Bidpaii fabulas a Sacyo editas et CArestomatAiam Kir- 
schianam a Bernsteinio editam die lovis, hora VII sqq. p. m. 

GUILIELMUS HEGKER die Lunae, Martis et Mercurii, bora IX, Antiqui* 
tates Romanas exponet ; iisdem diebus , hora X , Historiam Anhquam trac- 
tabit, adhibito Georg. Weberi compendio, cui titulus: LeArbucA der Welt* 
gescAicAte mit BHcAsicAt auf Cultur, Literatur etc. (2 Tom. 1865); iisdem 
diebus, hora XI, Antiquitates Graecas docebit 

CORNELIUS MARINUS FRANCKEN die Lunae, Martis et Mercurii, hora 
XI , interpretabitur Plauti MosteUariam , Ciceronis de Oratore iibrum I et II ; 



OEDO LEGTIOKUJII. M6 

db hm%, Veiierit et Satarni, hora X» Hacytlidia Ubrum latlll, Aiiito- 
phanis Bqwiiee; — HiHoriam lAttermrum Oraetanm et Bmumafwm mm* 
nbit die Martis, hora XII et I, cBm philologis sebctw partos CataHi» 
Propertii, Pindari pertraotabit die lovis «t VeBecb, hom XI; latiiia aor»* 
bendi et disserendi ezercitia moderabitur die Satomi, hora IV. 

»KRNAKIHIS HENRICUS C0ENBLIU8 CAE0LU8 YAN DBB WGfCS: llialiaaie, 

hora XII et I , die Saturni , hora I , Logicam docebit , adhibito oompeBdiD, 
cui titulos: #Het wezen der kennis. Een leesboek der Logika, door 
Mr. C. W. Opzoomer, Amsterdam, bij J. H. Gebhard en O. 1868"; 
diebos lovis , Veneris et Satumi , hora IX , Historiam Philoeopkiae antiguae 
exponet; iisdem diebus, hora VIII, Metaphyeicam tradet. 

HENBICUS EBNESTUS MOLTZER lAnguam Litteraeque paifias (adhibito 
Fbrilegio Viri Doct. E. Verwijs) explicabit diebus Mercurii, lovis et Ve- 
neris, hora XII; Hietoriam Patriae iisdem diebus, hora I; BloquenHae 
praecepta tradet et ewercitia praciica moderabitur die lovis ^ hora V et VI ; 
Shakeeperii Comoedias interpretabitur die Martis , hora I V et V ; lAnguam 
Gothicam diebus et horis auditoribus commodis docebit. 



IN FACULTATB lURIDICA. 

lACOBUS UERMANNUS PHIUPSE diebus Lunae et Martis , hora XI , Mer^ 
curii et lovis , hora X, Institutionee lustiniani explicabit; die Lunae, Martis et 
lovis, hora IX, selectos Pandectarum locos tractabil; die Lnnae et MartiSy 
hora X , et die Mercurii , hora IX , Historiam luris JRomani enarrabit. 

BBRNARDUS lANUS GBATAMA tradet lus naturale diebus Lunae et Martis^ 
hora IX , die Mercurii , hora XI ; lus criminale diebus Lnnae , Martis et 
Mercurii, hora X; Ordinem ludidorum publicorum diebus Lunae et Martia, 
bora XI, die Mercurii, hora IX; Entydopaediam et Methodologiam luris, 
die Veneris, hora IX — XII. 

6EBHAB0US DIEPHUIS lus civile hodiernum tractabit die Mercurii, hora 
XI, diebus lovis, Veneris et Saturni, hora XII; lus mercatorium explioabit 
die Mercurii , hora XII et I , die Saturni , hora XI ; de ludiciis privaHe 
aget diebus lovis, Veneris et Satumi, hora I. 

44 



846 ORDO LEGTIONUM. 

BEBNARIX s Dovimicus HUBERTUS TELLEGEK OecoHomiam poUHcam do^ 
cebit die LunHe, hora Xli et I, die VeDeris, hora IX; Ins fientium, dio 
Martis, hoio XII et. I, die Venerisy hora XI; lua publicum, die lovis, 
hora X et X , die Veneris, hora X, die Saturni, hora X. 

Disputatio ihus piihlicis et privatis lubenter praeerunt luris Profea- 
Bores. 



NUMERU8 8TUDI0S0RUM 

IN AOADEMIA GRONINGANA, 



DIE XXXI M. DECEMBRIS A. CIDIOCCCLXVL 



In Facultate Theologica 43 

9 u luridica 64. 

9 9 Medica 46 

i^ 9 Disc. Math. et Phys 23 

# n Phil. Theor. et Litt. Hum. . 7. 

Ib3 



44» 



DOCTORES CRBATl 

IK AGADEMIA eBONIirOAirA. 

INDB A D. ^ OCTOBRIS CIOIOCCCIiXTI AD D. X OCTOBBIS CIOIOCCCLXTII. 



IN FACULTATB DISOIPLINARUM MATHBMATICARUM 

BT PHYSICARUM. 

D« 28 lanii. Dirk HViznioA, e p^ 4en Horn GToninganus, publioe 
defensD specimine, cui titulas: Semge onderzoehinyen over Oton, 
Math. Mag. Kul. Nat. Doctor, me^ina cum laude. 

IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORBTICAB BT 

LITTERARUM HUMANIORUM. 

D. 27 Innii. Gualthsbus iacob oozt, Leidensis, defenso spedmiiie, 
cui tituios: De oudete^ ttcubreciten van Zwolie, Phil. Theor. Mag. 
litt. Hum. Doctor. 

IN FACULTATE lURIDICA. 

D. 12 Dec. loHANNBs UNTHOBST HOHAN, Assena-Drenthiuus , defensis 

thesibns, lur. Rom. et Hod. Doctor, cum laude. 
D. 14 Dec. Fetrus ioannes van swindsren, Groninganus» publioe de- 

fenso specimine, cui titulus: de Aere Maladtano et Salpen^ano^ 

lur. Rom. et Hod. Doctor, magna cum laude. 
D. 17 Dec. Iarich oslindb van blom, Drachtena-Frisius , defensis the- 

sibuSf lur. Rom. et Hod. Doctor, ctm Umde. 



DOGTORES GREATI. 849 

IX ^O lao. RmiRT dakiu baart ra Ui faillb» Leovardiensis» pnbliM 

dBSBDSO BpeoimiMy cui tituluB: Beach(muniigen ooer orL 89 der 

Grondtoet, lur. Rom. et Hod. Doctor^ moffna cum laude. 
OL 6 Apr. KiiAAS jubin» GromngtnaA, defensift thesibas, Imr» Ronk 

et Hod. Doctor, cum laude. 
BodMB die. Adam obbajld badsmakbb^ Winschotanus^ defensis thesifaas^ 

lar. Rom. et Uod. Doctor, ma^na cum iaude. 
IX 10 Ajir* GuiLiBLMus tbn bbuggbncatBj Almeloa-Transisalanus , de- 

fensis thesibus, lur. Rom. et Hod. Doctor» cum laude. 
D. 29 lunii. Bduabd stab bubmank, Gronmganus» publice de&nso spe^ 

dmiQB, cui titulus: Octrooien van uiivindin^, lur. Rom. et Hod. 

Doctor, magna cum laude. 
D. 6 Oct. SiBBAND wiLLiNQB GBATAMA^ Assena-Drenthinus , dafensJB 

tiwsibos, lur» Rom. et Hod. Doctor. 

IN FACULTATB MBDICA. 

D. 27 Oct. Gbrbardus wtnandub bbuinbma, Leoyardiensis , defenso 

specimiiie, cui titulus^ Over de bloederziekte , Med. Doctor. 
D. 1 Dec. Libbb fbbnbtra , Med. Doct. , defensis thesibus , Art. Obst. 

Dootor, cum laude. 
D. 26 lan. Christianub van wichbrbn, Med. Doct, defensis thesibus, 

Art. Obst. Doctor, magna cum lande. 
D. 4 Feb. Samubl wttbma, Med. Doct., defensis thesibus, Art. Obst. 

Doctor. 
D. 28 Feb. Lambbbtus flbddbrub, Smilda-Drenthinus , defenso speci- 

mine, cui titulus: Over strictura uteri, Med. Doctor. 
D. 26 Feb. Iohannbs bnsing, Groninganus, publice defenso specimine, 

cui titulus: Over ulceratie^a in den larynw^ Med. Doctor. 
D. 4 Mart. Gbrrardus wtnandub bruinsma, Med. Doct., defensis the- 

sibus» Art. Obst. Doctor. 
D. 6 Apr. RiNSB rebling brouwbr, Bergumo-Frisius , defenso speci- 

mine, cui titulus: Ihstgevoel, Med. Doctor, cum laude. 



850 DOGTORES CREATI. 

D. 9 Maii. Christophorub hsrmanus sandbrs, e pago Gasselte-Dren- 

thinuB, defeoso specimiDe, cui titulus: Melaatachheid , Med. Doctor, 

cum laude. 
D. 15 lunii. Dbrk db haan, Med. Doct» defensis thesibus, Art. Obat 

Doctor, cum laude. 
D. 19 lunii. Adrianus van klbffbns, Doccumensis, publice defenao 

specimine, cui titulus: Onderzoekinffen aangaande de benedenste 

grene der iongen bij den gezonden mensch, Med. Doctor^ magna 

cum laude. 
D. 26 lunii. Ianus guiliblmus carolus brmbrins, Groninganus, de- 

fenso specimine, cui titulus: Over iabea dorsalie, Med. Doctor» 

cum laude. 
D. 29 lunii. Hbnricus ouiliblmus middbndorp, StenovicensiSf defenso 

specimine, cui titulus: Ilet vliezig slaikenhuis in zyne foording en 

in den ontwikkelden toestand, Med. Doctor, magna cum laude. 
D. 18 Sept. Lambbrtus flbddbrus, Med. Doct, defensis thesibuSj Art* 

Obst. Doctor. 
D. 21 Sept. Christofhorus hbrmanus sandbrs, Med. Doct., defensis 

thesibus, Art. Obst. Doctor. 
Eodem die. Adrianus van klbffbns, Med. Doct., defensis thesibuSj 

Art. Obst. Doctor, magna cum iaude. 
D. 28 Sept Ianub ouiliblmus carolus brmbrins, Med. Doct, defensia 

thesibus, Art. Obst Doctor. 
D. 1 Oct. RiNSB RBELiNo BROUWBR, Mcd. Doct. ^ dcfensis thesibus, 

Art. Obst. Doctor. 



ATHENAEUM ILLUSTRE 



A M S T E L D A M E N S E. 



NOMINA PROFESSORUM. 



aui 



M ILLUSTU ATHKNARO AISTELODAIENSI CONIDNCTISODR GDI RO SRIINARIIS 

INDE A KAL. lAN. AD D. XXXI M. DEC. dOIOCCGLXYI 

DOOENDI MUNU8 OBISRUNT. 



IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORBTICAE 
ET LITERARUM HUMANIORUM. 

L C. G. BOOT. Clar. Ord. Praeses a. 1866—1867. 

L P. N. LAND. 

T. T. H. I0RIS8EN. 

IN PACULTATE MEDICINAE. 

C. B. TILANUS, Prof. honorarius. 

F. H. SUBINGAB, Prof. honorarius. 
L VAN GEUNS. 

G. £. YOOBHELM SCHNEEYOOGT, Prof. extraordinarius. 

O. BEBUN. 

L. LEHMANN, Prof. honorarius. 

IN PACULTATB DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM 

ET PHYSICARUM. 

C. L MATTHES. 

C. A. I. A. OUDEMANS. 

L G. GUNNING. 

45 



854 NOHINA PROFESSORUM. 

IN FACULTATB THEOLOGIAB. 

G. MOLL. 

F. I. DOMBLA NIEUWENHinS, \ tx^i^ . cs • t ..^k 

A T^ Tr.^rAxr 1 Proff- J» Semin. Lather. 

A. JJ. LiUMAM , ) 

S. HOEKSTKA, Bbn.fil., \ ry » - q • m i • u ^ 

LG.DEHOOPSCHEFFER.I ^^^^' "^ ^^^^^' Teleiobapt 

L TIDEMAN, Prof. im Semn. RemoHtr. 

IN FACULTATB lURISPRUDENTLAB. 

M. DES AMORIB VAN DER HOBVEN. 

H. DE BOSCH KEMPER. 

T. M. C. ASSER. 

A. E. L MODDERMAN. 



ACTA ET GESTA 

IN CONYSNTIBUS CLABISSIHI OBDINIS FBOFESSOBUM 



ATHENAEI ILLUSTSIS AMSTELODAMENSIS 



ANNO CIOIOCCCLXVI. 



Die 27 m. lauuarii legitur epistola Viri CI. A. Heynsii/qua nuntiat se, 
Leidam vocatum ut physiologiam doceat, ordini valedicere. 

Die 9 m. lunii literae recitantur, quibus indicatur in locum Viri Ampl. 
W. E. I. Berg van Dussen Muilkerk, Athenaei Curatorem esse 
creatum Virum Cons. Comelium Henricum Backer. 

Die 6 m. Octobris in locum Viri Ampl. I. Heemskerk Abr. f., qui a 
Rege aroessitus est ad res regni internas administrandas , successit 
Vir Con& Fetrus Rul^erus Feitb. 

Die 8 m. Decembris iudicia de duabus commentationibus ordini philo- 
sophorum et de unica ordini literario oblatis recitantur et recitata 
probantur. 



45* 



SERIES LECTIONUM, 

m ILLUSTKI ATHENAEO AMSTEL0DAMEN8I ET IN SEMmAMIS 



HAiBIIDAIUI, IHDI A niUI AIITITU AHNI CRHMCCUTI AD miAI ABITITAI AHHI OMNGCUTn. 



lOANNES CORNELIUS GERARDUS BOOT 

Jntiquitates Bomanas explicabit diebua Martis» Mercurii^ lovis et yenerifl^ 

hora XII; 
Literas Latinas docebit eDarrando Oiceronis epistolaa felectas, Livii iistar. 

librum VIII ^ Catulli carmina guaedam, iiBdem diebus, hora I; 
Id Scholis Graecis iDterpretabitur Ljfsiae oratt. XII et XXIF, SophoeUs 

Oedipum Iteyem, Theocriti Idyllia iisdem diebus^ hora II; 
Antiguitaies Graecas ezpiicabit tempore cum auditoribus coDstituendo. 

lOANNES PETRUS NICOLAUS LAND 

Sermonis Hebraei elemeuta docebit et librum Samuelis priorem explicare 
perget diebus Martis et lovis, bora X; diebus Mercurii et Satumi, 
hora Vlil; 

Jntiquitates Israelitarum exponet die Lunae, hora XII; diebus Martis, 
lovis et VeDeris, hora VIII; 

Lofficam tradet diebus Mercurii et Veneris, hora X; 

Metaphysices historiam, diebus et horis posthac indicandis; 

Syriacis quibusdam interpretandis libentissime vacabit. 



SERIES LEGTIONUH. d57 

THOMAS THBODORUS HENRICUS lORISSBN 

Historiam recentiorem tradet die Lunae , horis I — III ; 
Historiam patriae die LuDae , hora XI , Martis , hora XI , Saturni hora XI ; 
Hisiariam antiquam die Mercurii, hora XI, die Saturni, hora IX; 
lAnguam litteraaque patrias, adhibito Fiorilegio Viri Doct. E. Verwys, 

explicabit die Lunae , hora IX , die Martis , hora IX , die Saturni , hora X ; 
Bhetoricam sive stUi praecepta, adhibito compendio Viri Ciar. Brill, die 

lovis, hora XI — XII , die Veneris, hora XI — XII. 

CHRISTIANUS BERNARDUS TILANUS 

Jrgnmenta et tempora echolarum euarum deinde indicabit '). 

PBTRUS HBNRICUS SURINGAR 

Therapiam generalem docebit diebus Martis, Mercurii et lovis, horap. m. III; 
Docirinam morborum einqularium interpretabitur iisdem diebus, horap. m. II; 
Prawin medicam ad lectulos aegrotantium moderabitur diebus singuiis, 
hora matutina IX. 

lOANNES VAN GEUNS 

Patholqgiam generalem et Anaiomiam pcUhologicam generalem docebit die 
Lunae, horis X — XII et diebus Martis et Mercuni, hora X; 

Morborum signa indagandi methodum exponet , una cum exercitationibus 
clinicis, diebus Martis, Mercurii et Veneris, hora XI; 

Medicinam forensem et Politiam medicam tradet bis quavis hebdomade. 

GUSTAVUS EDUARDUS VOORHELM SCHNEEVOOGT 

Lectiones suas cum theoreticas tum practicas de Neuropathohgia et de 
Psgchiatriae elementis habebit^ quum morborum in aegris demonstran- 
dorum opportunitas illi dabitur. 



1) Paihologiam et ThtrOfiam chifwrgkam docait ter qaaTiB hebdomade, hora YUI; 

Szammi aegroiauHum et ariis esereiiio in NoBOOomio Scholae Clinicae praeiit diebnB aiiigdiiB, 
hora IX. 



858 $ERIBS LBGTiONUM, 



Fhyiiologiu Proftaaor. 

Ijectiones dein indicabuntur. 

GUILIELMUS BERLIN 

Anatomiam specialem et praciiccm docebit diebus Limae, Martis, Mercum 

et lovis , hora IV p. m. ; 
Zoologiam diebus Lunaea Martis et Mercucii, hora X xnatutina; 
Jnatomen comparatam diebus Mercurii et Satumi, hora XII; 
Methodum aecandi quotidie; 
Exerdtaiionibm zootomicia et micro9copicie quotidie praeerit. 

LE0P0LDU8 LEHMANN 

Artenk obsietriciam tieoreticam docebit diebua Martii. lovia efc Satonii, 

hora XII; 
Encheiresee in pelvi factiiia demonstrMi diebus Lunae et Veneris, 

hora XII; 
Morboe pmerperalee ei seleda quaedem Gynaecolqgiae eapita expIiealMt die 

Mercurii, hom XII; 
Ewercitationibus clinicis in Toeodochio schokte dimeae praeerit ditbus si&- 

guUs, hora XI. 

CAROLUS I0ANNE8 MATTHBS 

docebit JPigfiicam^ essperimeniif iUmtraiam diebaa Martis, MQrcurii« lavia et 

Venerk, hora XI; 
Planimeiriam et Trigonometriam rectilineam iisdem dJabuA « hora meri- 

diana; 
Stereometriam f inclusa Triffonomeiria sphaericaf in oommodum Medicinae 

et Literarum studiosorum diebus Martis et lovis, hora I; 
Astronomiam popularem , horis cum auditoribus constituendis. 



SERIES LECTIOnUM. M9 

CORN. ANTON. lOANN. ABRAH. OUDBMANS 

Sotamoen ^mterakm docebit diebas Lunae et Martis, hcm mattitiiia VIII i 
Botanicen apedalem diebus Veneris et Saturni^ hora matutina VIII; 
Ewerdtatumbue botanide practicii praeerit die Lunae, horis XII— II; 
Pharmacologiam docebit horis dein indicandis; 
Fharmocognodn diebus Veneris et Satumi, hora IX« 

lANUS GUILIELMUS GUNNING 

Chemiam generalem , cum anorganicam tum organicam docebit diebus Lunae 
et Martis, hora IX, diebus Merourii et loyis, horb VIII — X; 

Chemiam pharmaceuticam diebus lovis et Veneris, hora XI; 

Chemiafn analyticam die Martis, hora I; 

Chemiam forensem diebus et horis deinde indicandis. 

Mineralqgiam die Veneris, hora II; 

In usum publicum Chemiae technologicae capita selecta eiponet horis vea- 
pertinis postea indicandis. 

GUILIELMUS MOLL 

tiadet Historiam JBooleiiae Chriet. in pairia noetra diebua lovis et Yeneria^ 

hora XII; 
Hietoriam miverealem Beligiome et JSccleeiae Chr. diebus Martis, Mercorii 

et lovis, hora XI; 
Theologiam dogmaticam iisdem diebus, hora IX; 
Studia ad Introductionem in Theologiam et ad Hietoriam Ecdedae NeSr-^ 

landicae pertinentia et Ewerdtaiionee homUeticae moderabitur diebus et 

horia deinoeps iodicandis. 

FERDIN. lACOB. DOMELA NIEU WENHUIS , 

Profeasor in Semio. EvaDg.-LiHher. , 

Theohgiam dogmaticam tradet diebus Martis , Mercurii et lovis , hora IX ; 

Tieoiofftam moralem iisdem diebus, hora X; 

Liturgicam et Curam pastoralem die Veneris, hora IX— XI; 



860 SERIES LECTIONUM. 



HwercUiis homUeticis vacabit die Martis» hora VIII p. m.» oratoriia 

lovis, hora III, et catechelicia die Martis, hora XII; 
Discipolis Orationes sacras habentibus praeses aderit die Veneris, hora IL 

ABRAHAMUS DIDERICUS LOMAN, 

Frofessor in Semin. Evaog.-Lather. , 

^ncyckfpaediam Theologicam tradet die Veneris, hora XI; 
Theologiam Biblicam V. T. diebus Martis et Mercurii, hora II; 
PhUoaophiam religionis diebus Martis, Mercurii et lovis, hora I; 
JSwercitiia exegeticis vacabit die Mercurii, hora Vill p. m. 

SYTSE HOEKSTRA Ben« pilius, 

Professor in Semin. Teleiobapt., 

Methodolqgiam et Theologiam Christianam doffmaticam docebit diebus Martis , 

Mercurii, lovis et Veneris, hora IX; 
Disciplinam morum tradet diebus Martis et Mercurii , hora X ; 
Theologiam naturalem docebit diebus lovis et Veneris, hora X. 

lACOBUS GISBERTUS DE HOOP SCHEFFER, 

Professor in Semin, Teleiobapt., 

Exegesin N. Testamenti docebit , interpretandis ad Thessalonioenses epistolis, 

diebus Martis et Mercurii, hora II; 
Ewegesin V. Testamenti tradet , eiplicando Michae libro , die Martis , hora I 

et die lovis hora III; 
Ewercitiis oratoriis vacabit die Mercurii, hora III; 
Historiam ecclesiae Chr. universalem enarrabit die Mercurii, hora I; 
Ewercitaliones homileticas moderabitur die lovis, hora II; 
Commilitonibus orationes sacras habentibus praeses aderit, die Lunae et 

die Veneris, hora II dim. 

lOANNES TIDEMAN, 

Professor in Semin. Bemonstr.-Beform. , 

Theologiam Chr. dogmaticam tradet diebus Martis, Mercurii et lovis, horalX; 
Historiam Beligionis die Martis hora X; 



SERIES LEGTIONUH. 361 

Encydopaediam Tieol. CAr. diebus lovis et Veneris^ hora X; 

Historiam Bemanstrantium die Veneris, hora IX; 

Tieokffiam practicam die Mercurii^ hora X; 

Ewercitia oratoria moderabitur die Martis, hora III. 

Discipulia, sermones sacras habentibus, praeses aderit die Martis/ horall. 

MARTINUS DE8 AMORIB VAN DER HOBVEN 

Diffestorum loca selecta tractabit , diebus Martis , Mercurii , lovis et Veneris , 

hora IX matutina; 
Institutiones Imp. luatimani interpretabitur iisdem diebus , hora X ; 
Hietoriam luria Bomani enarrabit iisdem diebus, hora XI; 

HIBRONYMUS DB BOSCH KEMPBR 
quaestiones selectas e lure publico tractabit horis . dein indicandis. 

TOBIAS MICHAEL CAROLUS ASSBR 

lua pubiicum Neerlandicum tradet diebus Martis, Mercurii, loviset Veneris, 

hora XII; 
lus mercatorium docebit iisdem diebus, hora I; 
Codicem civilem interpretabitur diebus et horis dein indicandis; 
JBwercitationee practicae moderabitur quavis hebdomade semel. 

ANTONIUS EWALDUS lANUS MODDBRMAN 

Methodum procedendi in causis criminalibus tradet diebus Martis, Mercurii, 

lovis et Veneris^ hora X; 
Oeconomiam politicam diebus Martis et Mercurii, hora XI; 
lus ffentium Buropaeum diebus lovis et Veneris^ hora XI; 
Exercitationes forenses causarum criminalium moderabitur diebus et horis 

Auditoribus commodis. 



46 



NUMERUS 8TUDI0S0RUM 

IN ILLUSni ATHENAEO AISTELODAIENSI CONIUNGTISODI €11 EOSnnUHISi 

DIE XXX H. DECEHBBI9 CIOIOCCCLZTI. 



In Facultate Tbeologiae 49. 

9 lurisprudentiae 4Sr 

/r w Literarum 7. 

tt w Medieinae • , 11« 

• r Pbiloaophiae 9^ 



118. 



ATHENAEUM 



DAVENTRIENSE. 



46» 



NOMINA PEOPESSORUM ET LECTORUM, 



wn 



A. D. XVI FEBB. OIOIOGCCIiXVI A. D. XVI FEBB. dOIOCCCLXVQ 



DOOENOI 1CUNU8 OBURUMT 



IN ILLUSTRI ITHENAEO DAYENTRIENSL 



L VAN VLOTEN, latt. Belg. et Hist. Patriae Piof., h. t. Reot. Magn. 
P. BOSSCHA, Litt. Antiq. Frof. honoiarias. 

L DUTMAER VAN TWIST, lur. Prof. 

L L HETZLAB, litt. Orient. et Antiq. Hebr. Piof. extraord. 
A. L VlTBmOA . Antiq. Rom. et Graec. et Hist. Prof. 
L L COBNELISSBN, Idtt. Graec. et Lat. ProC 



P.A.VANMEUBS,! ling. Lat. et Graec., Antiq. et Hist. Praecep- 

L BBILL, ) tores. 

0. DE L008, Matheseos Praeceptor. 

C. 0. SLOTBMAKEB, Ling. lecent. Praeceptor. 



ORDO LECTIONUM 



HABENDABUM 



IN ILLUSTRI DAVESTRIAE ATHENAEO, 

^ II ZX7 aSC. A. CiaBXXSCIXn OBQDB AB fBBUfi AnmriB JL 

RBCTOiDs Maon. I. YAN YLOTEN. 



'■ »■ ■ *m ■« *m m 



I. VAN VLOTEN, TAeal. JDoct., Litt. Neerland. et Hiat. Patriae 
Pro/eeear, h. t. JRectar Magnipm, LiDguam litterasqae Nedr- 
landicas et Stili NeSrlandici praecepta explicabit diebus Lu- 

nae» Martis et Mercurii, hura IX. 

HiBtoriafli patrioe 6radet diebos LanM et Mffirtia Vni. 

et die Mercurii^ iKm •^•..... X. 

Ezerdtia oratoria moderabi<;ar diebus et boris anditoribQS 

oommoiltt. 
Frivatim «xplicare eontimiabit varia Litterarum pBltriarum 

specimina. 
Grammaticam Gothicam et Grammaticam litterasque Anglosaxo- 

nicas provectioribus tradet , diebua Lunae et Martis , hora X. 

Lectiones publicas habebit, tempore hiberno, hora et die 
|)0fll6a indicamlifi. 

Logicam docebit diebus Lunae et Martis, hom I. 

P. BOSSCHA, PhU. Thear. Mag. ZtW. Hwm. et Iw. VtriuBq. Daet., 
Praf. hanarariue, Hisfteriam reoentiorem aiit aliquam ¥eterum 
literarum partem lubens desiderantibus explicabit^ horis cum 
auditoribus conveniendis. 

Fraeterea lectiones publicas habebit de aliquo historiae capite. 
L DUYMAEK VAN TWIST, lur. Bom. et Hadiemi Doctor, lur. 
Pro/eeaor, Institutiones lustinianeas. explicabit diebus Lunae, 
Martis» Mercurii et lovis, hora X. 



ORDO LEGTIONUH. 367 



* 



Historiam luris RomBni tEadet diebflte LxaMi»^ Marti»^ lier^ 

carii et lovis» hora • .«..,. IX. 

Iu8 Natorae ezponet die Martis, hora . ........i^... IX* 

die.Veaeris, hora ^ . • X. 

Encydopftodiam iuEia()radentiae eiffmdt diebaa Martia ok V^ 

neris, hora . ••••••••«< XI* 

Oeconomiae politicae principia tradet diebus Lunae et Mer- 

curii, hora . « •• « XII. 

Selecta iuris mercatorii capita exponet hora auditoribus sibi- 
que Qonkmoda. 
L L METZL AR , Liti. Orient. et JnHfmtatum Hebr. Pref. esstraartU , 
linguae Hebr. elementa tradet, cum grammatica ezplicanda, 

tum analyticis exercitiis moderandis die Martis , hora L 

die Mercurii, hora H. 

Libruna jQ§Ba iisGriiiiitm expliofthit die Meicuiii, hom • . YllletlX. 
AntiqaitaCioB HebKaeorum exponek die Martie^ boia « • • » • XI. 

die YeBem , lunra « • . « / • . . I rt IL 

IntrodnctioMm, ia Y^E. lifaroa tradet die Marti»» hofar . . YEIIetlX.. 
Locos quosdam selectos traetabit dio Veneri»» hora • « • « VHI^tlX. 
litterarum Arab. Chald. et Syriacarum initia docebit horis 
auditoribus commodis. 
A. L YITBINGA , PAU. Theor. Mag. Idtt. Hvm. Doct. Jntiguita^ 
tum Bamamanm et Gtaeearum et Histariae FfQfeeeor^ Aiiti* 
qwte(te& Romanas tradet diebus Martis, Mercurii, lo^s et 

Veneri&, hora « . • • ««••••»*•• XL 

Historiam Universalem enarrabit, secundum compendium , quod 

edidit vir Cl. Weber, diebus Martis» lovis et Veneris, hora X. 

die Satumi, hora IX. 

L L COENELISSEN, PAil. Theor. Moff. Litt. Hum. Doct. Zittera- 
rum Graecarum et Latinarum Profeesor, Aristophanis Vespas 
et Demosthenis orationem de Corona interpretabitur diebus 

Martis et Mercurii, hora 11. 

die lovis, hora L 

die Saturni^ hora X. 



368 ORDO LEGTIONUM. 

Horatii epistolas selectas et Taciti Agricolam, 

diebos Mercurii et Veneris, hora I. 

die lovis, hora IX. 

die Satumi, hora XL 

Cum provectioribus Homeri Iliadem leget et Ciceronis Brutam 
horia auditoribus commodis. 

Matheseos Professoris vices inplebit 

G. DE LOOS, PhU. Nat. Doct. et MatAeseos Praeceptar. Lectiones 
habebit horis et diebus postea indicandis. 



F. A. YAN MEURS, I. BRILL, Linguarum Latinarum et Gfraecarum, 
Antiquitatum et Historiae Praeceptores , G. DE LOOS, Mathe' 
seoa Praeceptor, C. G. SLOTEMAKER, lAnguarum recentiorum 
Praeceptor, exercitationibus , quibus elementa disciplinarum tra- 
dentur, praeerunt, horis alias indicandis. 



Bibliotheca Athenaei unicuique patebit diebus Lunae^ Mercurii 

et Saturni, horis II — TV. 

feriarum autem tempore die Mercurii, horis II — ^IV. 



1